Θεός του φόβου

Ο Βρετανός εξελικτικός βιολόγος Richard Dawkins, 68, μιλάει για την επιθετικότητα των θρησκειών, την κακοποίηση των παιδιών με τη θρησκεία και την προέλευση της πνευματικότητας. Μια παλαιότερη συνέντευξή του στους δημοσιογράφους Rafaela von Bredow και Johann Grolle, στο γερμανικό εβδομαδιαίο περιοδικό «Der Spiegel», 37/2007.

SPIEGEL: Κύριε Dawkins, στον κύκλο των φίλων σας ανήκει και ο πρώην επίσκοπος της Οξφόρδης, ο οποίος σ’ όλη του τη ζωή έχει υπηρετήσει έναν «ρατσιστή, μεγαλομανή, σαδομαζοχιστή, κυκλοθυμικό-εμπαθή, μισογύνη, ομοφοβικό, τύραννο, ένα θεό που σκοτώνει παιδιά και λαούς». Έτσι έχετε περιγράψει εσείς το θεό της Παλαιάς Διαθήκης. Εκτιμάτε παρ' όλα αυτά τον επίσκοπο;

Dawkins: Ο επίσκοπος Richard Harries είναι ένας ευχάριστος άνθρωπος, πολύ ευφυής και διαβασμένος. Η πίστη του δεν επηρεάζει την καθημερινότητά μου. Θα ήταν πολύ πιο δύσκολο να είμαι φίλος με έναν ρατσιστή.

SPIEGEL: Το βρίσκει αστείο ο επίσκοπος ότι τον κατηγορείτε για θρησκοληψία;

Dawkins: Α, είναι πολύ φιλικός σε μένα, όπως το συνηθίζουν οι επίσκοποι.

SPIEGEL: Στις ΗΠΑ βρίσκεται το κατώφλι ανοχής για δραστήριους αθεϊστές, όπως εσείς, πολύ χαμηλότερα.

Dawkins: Πράγματι, φαίνεται να επελαύνει εκεί μια αφελής θρησκευτικότητα. Γεμίζουν τεράστιοι ναοί με δεκάδες χιλιάδες πιστούς, οι οποίοι κάθε εβδομάδα γεμίζουν το παγκάρι.

SPIEGEL: Στην Ευρώπη δεν υπάρχει κάτι συγκρίσιμο, πώς το εξηγείτε αυτό;

Dawkins: Ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι η θρησκεία έγινε στην Ευρώπη πολύ ανιαρή. Οι άνθρωποι στη μεγάλη Βρετανία πηγαίνουν μια φορά το χρόνο στην εκκλησία, τα Χριστούγεννα, πηγαίνουν σε γάμους ή κηδείες και τελείωσε! Αντίθετα, η Αμερική είναι η μοναδική χώρα της Δύσης, όπου εκκλησία και κράτος είναι απόλυτα διαχωρισμένα. Γι’ αυτό έχουν μετατραπεί εκεί οι εκκλησίες σε ελεύθερα μαγαζιά, επιχειρήσεις. Αξιοποιούν επιθετική διαφήμιση και πωλητές, οι οποίοι πλασάρουν την πίστη, όπως μαγαζάτορες της αγοράς τα απορρυπαντικά τους. Ανταγωνιστικές εκκλησίες ψάχνουν με βουλιμία για πελάτες: Έλα στη δική μου εκκλησία, μην πηγαίνεις στους άλλους, δώσε μου τα λεφτά σου, μην τα δίνεις σ’ εκείνους…

SPIEGEL: Επισκεφτήκατε καμιά φορά τέτοιες λειτουργίες για τη μάζα στις ΗΠΑ;

Dawkins: Ναι, βέβαια! Υπάρχουν εκεί μεγαφωνικές εγκαταστάσεις για μουσική μεγάλης έντασης, πολύχρωμοι προβολείς που αναβοσβήνουν, παιδικές χαρές, εστιατόρια, ψυχαγωγία κάθε είδους. Είναι το μέρος που περνάνε πολλοί άνθρωποι την Κυριακή τους, συναντούν φίλους κ.ο.κ. Στην Ευρώπη εισπράττουν οι πιστοί καλλιτεχνικά έγχρωμα τζάμια και μερικές φορές γλυκές χορωδίες. Δεν είναι εδώ η εκκλησία ο τόπος που θα πας και θα κάνεις κέφι. Μια αμερικάνικη λειτουργία μοιάζει με κοντσέρτο ροκ ή με κομματικό συνέδριο.

SPIEGEL: Γιατί μάχεστε τόσο αποφασιστικά ενάντια στην πίστη; Φοβάστε κάτι;

Dawkins: Ναι, φοβάμαι την πολεμική διάθεση, την αυτοπεποίθηση των ανθρώπων ότι γνωρίζουν αποκλειστικά τι είναι σωστό, ότι δεν δέχονται κανένα λογικό επιχείρημα.

SPIEGEL: Όμως, δεν είναι κάθε πιστός φανατικός, δεν βάζει κάθε μουσουλμάνος βόμβες.

Dawkins: Σωστό! Αλλά κάθε ομάδα πιστών διαθέτει περιθωριακές ομάδες, οι οποίες δραστηριοποιούνται με βίαιο τρόπο. Κατά τα λοιπά, η ύπαρξη φανατικών χριστιανών, μουσουλμάνων και εβραίων είναι μόνο η μία πλευρά. Η άλλη πλευρά είναι ότι η θρησκευτικότητα υποσκάπτει τη λογική, ξεθεμελιώνει την επιστημονική αλήθεια. Οι πιστοί άνθρωποι ικανοποιούνται με κάτι, το οποίο δεν εξηγεί τίποτα, παρ’ ότι υπάρχουν έγκυρες εξηγήσεις.

SPIEGEL: Δεν μπορεί να γίνει καθένας ευτυχισμένος με το δικό του τρόπο;

Dawkins: Το θεωρείτε σωστό να ισχυρίζεται δημόσια ο πάστορας Pat Robertson ότι η Νέα Ορλεάνη πλημμύρισε, επειδή ο θεός ήθελε να τιμωρήσει τους ομοφυλόφιλους; Πάντα, όταν συμβεί μια φυσική καταστροφή, ξεπετιούνται τέτοιοι ιερείς –και μάλιστα σύμβουλοι του προέδρου Μπους- για να δείξουν έναν υπεύθυνο!

SPIEGEL: Πρέπει να παίρνουμε σοβαρά τις κουβέντες τέτοιων εξτρεμιστών;

Dawkins: Η ερώτηση θα έπρεπε να τεθεί ακριβώς αντίστροφα: δεν καταλαβαίνω γιατί όλοι ζητάνε κατανόηση, όταν πιστοί πετάνε τέτοιες κουβέντες. Στο Οχάιο επέτρεψε ένα δικαστήριο να κυκλοφορεί ένας νεαρός με μπλουζάκι, στο οποίο αναγραφόταν: «Η ομοφυλοφιλία είναι αμαρτία, το Ισλάμ είναι ψεύδος, η έκτρωση είναι φόνος!», με το επιχείρημα ότι αυτά αποτελούσαν μέρος της πίστης του νεαρού.

SPIEGEL: Έχετε γίνει με την πάροδο του χρόνου πιο ριζοσπάστης στην κριτική σας για τις θρησκείες;

Dawkins: Πιθανόν, η 11η Σεπτεμβρίου 2001 με έκανε ριζοσπάστη και το ίδιο με την αντίδραση των χριστιανών, οι οποίοι ξεκίνησαν σταυροφορία εναντίον των νέων εχθρών, χωρίζοντας τον κόσμο σε καλό και κακό!

SPIEGEL: Οι άνθρωποι κάνουν πολέμους για πολλούς λόγους, όχι μόνο για θρησκευτικούς. Δεν αντιλαμβανόμαστε πώς προκύπτει η επιμονή σας για την «πίστη».

Dawkins: Ιδιαίτερα με ξεσηκώνει η ποδηγέτηση της σκέψης των παιδιών. Θεωρώ τις θρησκείες μια μορφή πνευματικής κακομεταχείρισης των παιδιών. Είναι φρικτό ότι η κοινωνία μας κολλάει ετικέτες ήδη σε βρέφη. Εσύ είσαι καθολικό, εσύ είσαι προτεσταντικό παιδί. Δεν θα μας πέρναγε ούτε στον ύπνο η ιδέα να θεωρήσουμε ότι ένα παιδί είναι μαρξιστικό ή συντηρητικό!

SPIEGEL: Γιατί βλάπτει μια ετικέτα;

Dawkins: Φορτώνει τα παιδιά με ένα βάρος, τα κάνει χωρίς λόγο ευαίσθητα στα ψυχικά τραύματα. Ίσως όχι πια στη Γερμανία, αλλά στη Βόρεια Ιρλανδία, στο Ιράκ και στο Ισραήλ. Αλλά, ακόμα κι αν δεν είναι άμεσα επικίνδυνο, πρόκειται για μια χειραγώγηση. Πολύ πριν είναι το παιδί σε θέση να σχηματίσει δική του γνώμη για τον κόσμο, την ηθική και την ανθρωπότητα, ομαδοποιείται ότι πιστεύει στην «τριαδικότητα».

SPIEGEL: Ψυχική κακοποίηση; Βαριά κατηγορία!

Dawkins: Και βέβαια είναι! Θεωρώ εγκληματικό να μαθαίνουν μικρά παιδιά ότι άνθρωποι που αυτά αγαπούν, θα πάνε στην κόλαση και θα βράζουν, επειδή αυτοί είναι προτεστάντες…

SPIEGEL: Σοβαρά τώρα, ποιος παπάς λέει ακόμα τέτοιες ακρότητες στα παιδιά;

Dawkins: Σας συνιστώ να επισκεφτείτε το λεγόμενο «κτήριο της κόλασης» (hell house) στο Κολοράντο. Ηθοποιοί αναπαριστούν επεισόδια με διάφορες «αμαρτίες» με όσο το δυνατόν πιο φοβερές λεπτομέρειες. Π.χ. έκτρωση ή ομοφυλοφιλία. Ένας σατανάς στα κόκκινα χορεύει γύρω γύρω και ουρλιάζει «γουαάααα». Στο τέλος καταλήγει ο επισκέπτης στην ίδια την κόλαση με μυρωδιά καιγόμενου θειαφιού. Μοναδικός στόχος τέτοιων εκδηλώσεων είναι να τρομοκρατηθούν παιδιά και ευήθεις ενήλικες.

SPIEGEL: Το χριστιανικό μήνυμα της αγάπης πρέπει να σας φαίνεται περισσότερο κατάλληλο για παιδιά.

Dawkins: Ξέρετε το ντοκιμαντέρ Jesus Camp; Είναι μια προτεσταντική θερινή κατασκήνωση. Εκεί εξασκούνται τα παιδιά για να γίνουν «στρατιώτες του θεού» και μάλιστα με χάρτινους εχθρούς απέναντί τους. Παγώνει το αίμα στις φλέβες, όταν δείτε πώς γυμνάζονται παιδιά για τον πόλεμο!

SPIEGEL: Πότε αρχίσατε ο ίδιος να αμφιβάλλετε για την πίστη;

Dawkins: Θα ήμουν περίπου εννέα ετών, τότε κατάλαβα ότι υπάρχουν πολλές διαφορετικές θρησκείες και δεν είναι δυνατόν να έχουν όλες δίκιο. Αλλά υπήρχε ακόμα ένα υπόλειμμα επιχειρημάτων για να πιστεύω: η πολυπλοκότητα της ζωής και η ανάγκη ενός δημιουργού. Στα 15 μου περίπου έμαθα την απάντηση διαβάζοντας για τον Δαρβίνο και την εξέλιξη…

SPIEGEL: Αυτό σας οδήγησε μακριά από την πίστη για κάποιο θεό;

Dawkins: Ναι! Γι’ αυτό και θα έκανα τα πάντα για να μην κληθώ ως μάρτυρας σε ένα αμερικάνικο δικαστήριο που μεθοδεύουν οι Δημιουργιστές. Στην ερώτηση, αν οδηγήθηκα μέσω του Δαρβίνου στην αθεΐα, θα απαντούσα με «ναι» και ο αντίπαλος δικηγόρος θα θριαμβολογούσε! Αν μπορέσετε στις ΗΠΑ να αποδείξετε ότι η «επιστήμη της εξέλιξης» οδηγεί στην αθεΐα, τότε κανείς δεν θα θέλει να διδάσκεται αυτή στα σχολεία.

SPIEGEL: Θεωρείτε την επιστήμη και τη θρησκεία τελείως ασύμβατες;

Dawkins: Υπάρχουν και θρησκευόμενοι επιστήμονες, άρα για το ανθρώπινο μυαλό είναι δυνατόν να συμβιβάζει και τις δύο απόψεις. Για μένα είναι όμως πολύ δύσκλο να το καταλάβω. Στην αντίληψή μου παραμερίζει η Εξέλιξη οποιοδήποτε σοβαρό λόγο να πιστεύεις σε θεούς.

SPIEGEL: Αφήνει η Φυσική μεγαλύτερα περιθώρια για πίστη στο θεό απ’ ότι η Βιολογία;

Dawkins: Ίσως. Οι θεμελιώδεις σταθερές του σύμπαντος είναι με μεγάλη λεπτομέρεια διαμορφωμένες και καμία θεωρία δεν είναι σε θέση να εξηγήσει, γιατί αυτές οι σταθερές έχουν ακριβώς τέτοιες τιμές. Αν ήταν, έστω και κατ’ ελάχιστον διαφορετικές, δεν θα υπήρχε το σύμπαν έτσι όπως το ξέρουμε. Αυτό το γεγονός μπορεί να αντιστραφεί σε ένα επιχείρημα: πρέπει να υπάρχει ένας δημιουργός που έφτιαξε αυτές τις 5-6 σταθερές με τέτοια ακρίβεια.

SPIEGEL: Υποθέτω σωστά ότι δεν θεωρείτε πειστικό το επιχείρημα;

Dawkins: Δεν το βρίσκω καθόλου ικανοποιητικό, γιατί μας πάει πίσω στο αναπάντητο ερώτημα, πώς προέκυψε αυτός ο δημιουργός.

SPIEGEL: Έχετε κάποια καλύτερη ερμηνεία γι’ αυτή την λεπτομερή ακρίβεια των σταθερών;

Dawkins: Υπάρχουν λόγοι να υποθέσουμε ότι υφίστανται πολλά σύμπαντα, καθένα με διαφορετικούς νόμους και σταθερές. Ανάμεσα σ’ αυτά τα εκατομμύρια σύμπαντα υπάρχει ένας μικρός αριθμός, στα οποία οι συνθήκες είναι ευνοϊκές για τη δημιουργία στοιχείων, ουράνιων σωμάτων, ζωής. Εμείς πρέπει να ζούμε σε ένα από αυτά τα λίγα σύμπαντα, γιατί ξέρουμε ότι υπάρχουμε. Πιστεύω ότι είναι μια ικανοποιητική απάντηση.

SPIEGEL: Εφόσον δεν υπάρχει απόδειξη για το πολυσύμπαν, αφήνεται χώρος για έναν θεό, ο οποίος έδωσε ώθηση για τη δημιουργία…

Dawkins: … και βγήκε μετά στη σύνταξη, λέτε; Θα ήταν ο ίδιος ένα τεράστιο υπερφυσικό δημιούργημα, μια ευφυΐα, η οποία από την «αρχική έκρηξη» και μετά δεν έχει να κάνει τίποτα. Κατά βάσιν είναι πάντα η ίδια υπόθεση για το θεό.

SPIEGEL: Πιθανόν να μην επαρκή η απλοϊκή αντίληψή σας για το «σωστό» και το «λάθος». Όταν ρωτάμε έναν άνθρωπο για την πίστη του, παίρνουμε την εντύπωση ότι ο θεός είναι μια μορφή εμπειρικής αλήθειας. Είναι δυνατόν να υπάρχει, δίπλα στη δική σας επιστημονική αλήθεια, μια άλλη αλήθεια;

Dawkins: Αναρωτιέμαι μόνο, ποια αλήθεια μπορεί να είναι αυτή; Θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι ένα κουαρτέτο εγχόρδων του Σούμπερτ είναι κατά κάποιο αληθινό. Αλλά δεν θα ήθελα να αναγκαστώ να υπερασπιστώ μια τέτοια παραδοχή. Πιθανόν να πρόκειται για μια άλλη «αλήθεια», αφού τελικά ένα μουσικό κουαρτέτο μπορεί να μας συγκινήσει μέχρι δακρύων… Αλλά τελικά πρόκειται εδώ για ένα παιχνίδι με τις λέξεις.

SPIEGEL: Η επιστήμη δεν απάντησε μέχρι στιγμής στις τρεις θεμελιώδεις ερωτήσεις για την προέλευση της ύλης, την προέλευση της ζωής και την προέλευση της συνείδησης. Και οι τρεις σχετίζονται με στιγμές δημιουργίας: αρχικά δεν υπήρχε τίποτα, ξαφνικά υπήρχε κάτι. Μήπως δεν απαντήσει ποτέ η επιστήμη σ’ αυτά τα ερωτήματα;

Dawkins: Αμφισβητώ αυτό που λέτε, ότι η επιστήμη δεν είναι σε θέση να διερευνήσει τέτοιες αλλαγές. Δεν είμαι εξ άλλου και βέβαιος ότι κάθε φορά υπήρχε ένα άλμα. Ας πάρουμε τη συνείδηση: πολλοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι τα σκουλήκια έχουν μια ελάχιστη συνείδηση, ο σκύλος έχει πολύ περισσότερη και ο άνθρωπος τη μέγιστη.

SPIEGEL: Και η αρχή της ζωής;

Dawkins: Κομβικό γεγονός στη ζωή ήταν η δημιουργία ενός αυτοαναπαραγόμενου μορίου. Αλλά η Γη δεν διέφερε πολύ πριν και μετά από αυτό το γεγονός: προηγουμένως ήταν η θάλασσα ένα καζάνι στο οποίο έβραζαν μόρια. Μετά ήταν ένα καζάνι με μόρια σε βράση, από τα οποία μερικά ήταν αυτοαναπαραγόμενα. Κανείς δεν θα ήταν τότε σε θέση να διαπιστώσει ότι εκεί έπεφτε ο σπόρος για να δημιουργηθεί η περίπλοκη ζωή που γνωρίζουμε. Αλλά η δυσκολότερη ερώτηση είναι εδώ η «συνείδηση». Υπάρχει δυσκολία ακόμα και να ορίσουμε τη φύση του προβλήματος.

SPIEGEL: Ακριβώς αυτό το κενό μπορεί να γεμίσει όμορφα με το θεό. Η κλασική κατηγορία κατά της επιστήμης αναφέρεται στην αδυναμία της να εξηγήσει, ποιος είμαι και γιατί.

Dawkins: Αν ισχυρίζεστε ότι ένα λογικό οικοδόμημα δεν δίνει απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα, δεν σημαίνει ότι το άλλο ανταγωνιστικό δίνει αυτές τις απαντήσεις. Αυτό το συμπέρασμα θα ήταν τελείως παράλογο.

SPIEGEL: Αν, όπως ισχυρίζεστε, η θρησκεία δεν δίνει επαρκείς απαντήσεις, γιατί έχει τόσους πολλούς οπαδούς; Μήπως η εξέλιξη ευνοεί στον homo sapiens μια ανάγκη για πνευματικότητα;

Dawkins: Εγώ κλίνω προς την ιδέα, όπως πολλοί Βιολόγοι, ότι η επιλεκτικότητα δεν ευνοεί τη θρησκευτικότητα αφεαυτής. Ίσως να είναι το προϊόν μιας άλλης ευνοημένης ιδιότητας.

SPIEGEL: Πώς να το καταλάβουμε αυτό;

Dawkins: Η θρησκευτικότητα είναι πιθανόν ένα παραπροϊόν της ανάγκης των μικρών παιδιών να υπακούν στους γονείς τους. Το πλεονέκτημα της επιβίωσης είναι προφανές: στο άγριο περιβάλλον θα ζούσε ένα «ανυπάκουο» παιδί πολύ επικίνδυνα, εάν παρέβλεπε τις προειδοποιήσεις των γονέων. Γι’ αυτό πιθανόν να ευνοεί την επιλεκτικότητα η υποταγή σε αυθεντίες. Ένας εγκέφαλος όμως που αποδέχεται όλα όσα ισχυρίζεται μια αυθεντία, δεν είναι σε θέση να ξεχωρίσει μεταξύ της «καλής» διαταγής να μην πάει βράδυ στο δάσος, όπου παραμονεύει το σαρκοβόρο θηρίο και της «ανόητης» διαταγής να θυσιάσει μια κατσίκα για να τελειώσει η ξηρασία και να έρθει βροχή.

SPIEGEL: Αυτή η ερμηνεία δεν περιέχει όμως κάτι αποκλειστικά θρησκευτικό. Με αυτή μπορείτε να εξηγήσετε τη διάδοση κάθε ανοησίας…

Dawkins: …το οποίο είναι αληθινό! Πάρτε την πρόληψη «να μην περνάς κάτω άπό μια σκάλα» ή «μαύρες γάτες προκαλούν ατυχία». Τέτοιες ιδέες διαδίδονται όπως οι ιοί …

SPIEGEL: Και πώς προκύπτει, ποιος «ιός» θα είναι επιτυχημένος;

Dawkins: Για παράδειγμα, ένας ιός που ισχυρίζεται «θα ζήσεις μετά θάνατον», είναι πολύ ελκυστικός. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που φοβούνται το θάνατο, αυτοί ακριβώς αποδέχονται τον «ιό». Ή ακόμα κάποιοι αποδέχονται ότι η πίστη είναι προσόν και η πίστη ενάντια σε κάθε λογική είναι ακόμα μεγαλύτερο προσόν. Είναι προφανές πόσο μεγάλες ελπίδες επιβίωσης έχει ένας τέτοιος ιός.

SPIEGEL: Η πίστη αποτελεί ένα μόνο μέρος της θρησκείας. Πόσο σημαντικό θεωρείτε τα άλλα μέρη, την παράδοση και την τελετουργία;

Dawkins: Οι περισσότεροι άνθρωποι αρέσκονται να εκτελούν τελετουργίες. Ακόμα και άθεοι υψώνουν το ποτήρι για να ευχηθούν υγεία σε ένα νιόπαντρο ζευγάρι. Και μπορώ να σας πω ότι κι εγώ προσωπικά ενοχλούμαι, όταν σε ένα επίσημο δείπνο, όπου όλοι φοράνε σμόκιν και παπιγιόν, κάποιος συμμετέχει με τζιν και πουλόβερ.

SPIEGEL: Γιορτάζετε τα Χριστούγεννα;

Dawkins: Με την έννοια ότι κάναμε δώρα στα παιδιά.

SPIEGEL: Παντρευτήκατε στην εκκλησία;

Dawkins: Την πρώτη από τις τρεις φορές, ναι! Τότε δεν σκεφτόμασταν καν άλλη δυνατότητα, η κοινωνία το θεωρούσε αυτονόητο.

SPIEGEL: Μήπως είναι δυνατόν να είναι οι τελετουργίες μιας θρησκείας σημαντικότερες παρά η πίστη;

Dawkins: Αν είναι έτσι τα πράγματα, έχει καλώς! Εγώ δεν αντιτίθεμαι σε τελετουργίες. Εγώ ενδιαφέρομαι για πιστούς του είδους ότι ο θεός τους είπε να εισβάλουν στο Ιράκ, οι οποίοι βάζουν βόμβες σε κλινικές εκτρώσεων, οι οποίοι απαγορεύουν την έρευνα στα βλαστοκύτταρα.

SPIEGEL: «Αν δεν υπήρχε θεός, θα επιτρέπονταν όλα», έλεγε ο Ντοστογέφσκι. Πού θα ήμασταν σήμερα χωρίς τη χριστιανική ηθική;

Dawkins: Η σημερινή ηθική μας δεν προέρχεται καν από τη Βίβλο. Οι αξίες μας -ισότητα για παράδειγμα ή η απαγόρευση της δουλείας και των βασανιστηρίων- δεν προκύπτουν από τις γραφές, αλλά δημιουργήθηκαν με τη φιλελεύθερη συνεννόηση, την οποία μοιραζόμαστε με όλους τους ανθρώπους του πολιτισμένου κόσμου. Αν πράγματι προερχόταν η ηθική μας από τις χριστιανικές ιερές γραφές, τότε θα ήταν ο κόσμος ένα αποκρουστικό μέρος, όπως το Αφγανιστάν με τους Ταλιμπάν.

SPIEGEL: Τι θα λέγατε για την «επί του όρους ομιλία»;

Dawkins: Αναφέρεστε σ’ αυτή την ομιλία, επειδή ταιριάζει με τη σύγχρονη φιλελεύθερη συναίνεση, ενώ το 5ο βιβλίο του Μωυσή δεν ταιριάζει. Εκεί αναφέρεται ότι μια μοιχαλίδα πρέπει να εκτελείται με λιθοβολισμό.

SPIEGEL: Καθένας τσιμπάει από τη Βίβλο ό,τι του ταιριάζει.

Dawkins: Ακριβώς! Θα συμφωνούσαμε αμέσως ότι η εντολή «ου φονεύσεις» είναι καλή, αλλά η εντολή «Μνήσθητι την ημέραν του Σαββάτου αγιάζειν αυτήν…» δεν παίζει κανένα ρόλο και είναι μάλλον σαχλή.

SPIEGEL: Ίσως όμως είναι κατάλληλη η πίστη σε ένα θεό για να επιβληθούν στην κοινωνία οι απαραίτητοι κανόνες.

Dawkins: Με εξαγορά και εκφοβισμό, ναι! Είσαι καλός άνθρωπος, επειδή φοβάσαι, αλλιώς θα σε τιμωρήσει ο θεός. Αν αυτό ήταν αληθές, εάν δηλαδή οι άνθρωποι είναι καλοί μόνο εξ αιτίας του φόβου της θεϊκής τιμωρίας, τότε το θεωρώ αναξιοπρεπές. Θέλω να πω, θα θέλατε να είστε με κάποιον φίλοι, ο οποίος είναι καλός επειδή φοβάται το θεό;

SPIEGEL: Θα προτιμούσατε να απαγορευτεί η θρησκεία;

Dawkins: Οποιαδήποτε μορφή απαγόρευσης των ιδεών δεν μπορεί να αποτελέσει ποτέ τμήμα των σκέψεών μου. Επιδιώκω απλά τη συνειδητοποίηση της πραγματικότητας.

SPIEGEL: Μέχρι τώρα λειτουργούσατε επιθετικά. Ακόμα και μερικοί συναγωνιστές σας ενάντια στην εχθρότητα για την επιστήμη σάς κατηγορούν ότι δημιουργείτε με τα βιβλία σας την εντύπωση ότι ο αθεϊσμός πάσχει εξ ίσου από την έλλειψη ανεκτικότητας, όπως εκείνοι ενάντια στους οποίους καταφέρεστε.

Dawkins: Υπάρχει μια διπλή ηθική! Αν πείτε «ο Μπους είναι ηλίθιος», θα βρείτε αρκετούς που θα συμφωνήσουν. Αν πείτε όμως «η θρησκεία είναι ηλίθια», ακούγεται επιθετικό. Αν συγκρίνετε τον τόνο των σχολίων στα βιβλία μου με εκείνο μερικών κριτικών θεάτρου ή μερικών πολιτικών σχολίων, θα διαπιστώσετε ότι η δική μου γλώσσα είναι μάλλον ήπια και ήρεμη.

SPIEGEL: Τουλάχιστον πέντε ακόμα συγγραφείς έχουν συγγράψει βιβλία εναντίον της θρησκείας. Τι επιδράσεις εκτιμάτε ότι μπορεί να έχει αυτό;

Dawkins: Οι αθεϊστές ήταν για πολύ καιρό κόσμιοι. Τώρα ανεβάζουμε τη φωνή μας και, κοίτα, τα βιβλία μας γίνονται παγκόσμιες επιτυχίες. Το βιβλίο μου «Η περί θεού αυταπάτη» πούλησε στην πρώτη έκδοση πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα…

SPIEGEL: …ίσως το αγόρασαν κάποιοι μόνο για να το κάψουν!

Dawkins: Έστω γι' αυτό! Κι εγώ βέβαια κάνω κήρυγμα κυρίως στη δική μου κοινότητα, αλλά αυτή η κοινότητα αποδεικνύεται πολύ ευρύτερη απ' ό,τι νόμιζαν μερικοί. Ακόμα κι αν δεν καταφέρουμε να αποσπάσουμε πιστούς από τη θρησκευτική πίστη τους, ίσως να παρακινήσουμε κρυπτο-αθεϊστές να εκδηλωθούν ως αθεϊστές.

SPIEGEL: Βλέπετε τον εαυτό σας ως ηγέτη στον αγώνα κατά της θρησκείας;

Dawkins: Ίσως όχι ο πιο διπλωματικός, αλλά σίγουρα ως αυτός που του δώσατε το παρατσούκλι «το ροτβάιλερ του Δαρβίνου».

SPIEGEL: Κύριε Dawkins, σας ευχαριστούμε για τη συνέντευξη.

(βλέπε επίσης >>>)

Wissen statt Glauben - Γνώση αντί της Πίστης

...

Κατά της επίδοση του «Βραβείου Deschner» στο διάσημο εξελικτικό βιολόγο Richard Dawkins, απάντησε ο τιμόμενος με την ακόλουθη διάλεξη (3 οκτάλεπτα):

Richard Dawkins receives the Deschner Prize, 1 of 3

---

Richard Dawkins receives the Deschner Prize, 2 of 3

---

Richard Dawkins receives the Deschner Prize, 3 of 3

Ο τίτλος «Wissen statt Glauben - Γνώση αντί της Πίστης» αποτελεί σταθερή προμετωπίδα των εκδηλώσεων του Ιδρύματος «Giordano Bruno».


(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Μια άστοχη κριτική στην «Περί θεού αυταπάτη» του R. Dawkins

Στο «ΒΗΜΑ της Κυριακής», 24/06/2007, δημοσιεύτηκε κριτική του καθηγητή κοινωνιολογίας στο Λονδίνο, Νίκου Μουζέλη, πάνω στο βιβλίο του Richard Dawkins «Η περί Θεού αυταπάτη». Οι θέσεις του Ν. Μουζέλη θα ήταν συζητήσιμες, αν δεν άγραφε ήδη στην αρχή «Δεν έχω διαβάσει την αγγλική έκδοση» και την ελληνική δεν μπορεί να την είχε διαβάσει, γιατί, όπως πάλι ο ίδιος γράφει «Θα βγει σύντομα στα ελληνικά από το Κάτοπτρο».

Είδα το κείμενο του Ν. Μουζέλη αρχικά στο e-Rooster και θεώρησα ότι δεν είναι απαραίτητο να το δημοσιεύσω κι εδώ. Σ' εκείνο το blog έγραψα μόνο, ως σχόλιο: «Διάβασα στην εφημερίδα το άρθρο του Ν. Μουζέλη "διαγώνια", απλά επειδή ομολόγησε εισαγωγικά ότι δεν έχει διαβάσει το βιβλίο του Dawkins, παρά μόνο τα αποσπάσματα που δημοσίευσε το ΒΗΜΑ. Πιο πολύ ήθελα να δω, τί μπορεί να γράφει, αφού δεν το έχει διαβάσει... Τελικά είδα ότι δεν έγραψε τίποτα σχετικό, παρά μόνο αυτά που είχε έτσι κι αλλιώς στο μυαλό του και έψαχνε να τα τοποθετήσει κάπου! Γενικά, έχω διαβάσει πολύ καλύτερα κείμενα του Ν. Μουζέλη».

Όπως είναι προφανές και πολλοί άλλοι παραξενεύτηκαν από αυτή την κριτική του Ν. Μουζέλη (βλέπε και υπόλοιπα σχόλια στο e-Rooster) και, όπως αναμενόταν, δημοσιεύτηκαν την Κυριακή, 01/07/2007, και στο ΒΗΜΑ μια σειρά από τοποθετήσεις πάνω σ' αυτή την κριτική. Μεταφέρω εδώ μόνο την πρώτη εξ' αυτών των τοποθετήσεων του βιολόγου και αναπλ. καθηγητή του πανεπ. Πάτρας Σπ. Σφενδουράκη:

Με έκπληξη διάβασα το άρθρο του κ. Μουζέλη στο κυριακάτικο φύλλο σας της 24ης Ιουνίου σχετικά με το βιβλίο του Richard Dawkins «Η περί Θεού αυταπάτη».

Ο κ. Μουζέλης διαπράττει σφάλμα ασυγχώρητο για πανεπιστημιακό καθηγητή, αφού όπως ο ίδιος παραδέχεται, δεν έχει διαβάσει το βιβλίο, το οποίο κρίνει με αυστηρότητα, παρά μόνο ένα ελάχιστο απόσπασμά του που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα σας ως προδημοσίευση.

Χαρακτηρίζει μάλιστα τον Dawkins αλαζόνα, αφελή, δογματικό και «κοινότυπο» (sic) -προφανώς ήθελε να γράψει κοινότοπο- χωρίς επί της ουσίας να αντιπαρατίθεται στα υποτιθέμενα επιχειρήματά του. Συγκεκριμένα, αν ο κ. Μουζέλης έμπαινε στον κόπο να διαβάσει το βιβλίο προτού γράψει αυτό τον λίβελο, θα έβλεπε ότι ο Dawkins δεν στηρίζει το επιχείρημα περί ανυπαρξίας Θεού στη βία και στα δεινά που έχουν προκαλέσει οι θρησκείες.

Η σχετική συζήτηση αφορά τις επιπτώσεις της θρησκείας στο κοινωνικό σύνολο, όπως είναι και λογικό. Το γεγονός ότι πολλοί έχουν ασχοληθεί με την προσπάθεια «απόδειξης» της ύπαρξης (ή της ανυπαρξίας) Θεού δεν είναι άγνωστο στον Dawkins, ο οποίος βασισμένος ακριβώς σε αυτό, υποστηρίζει ότι οι υποτιθέμενες αποδείξεις δεν είναι και τόσο σοβαρές όσο θεωρείται εν γένει στη θεολογική βιβλιογραφία.

Επίσης, το ότι ο Μέρτον «έδειξε» ότι ο προτεσταντισμός «οδήγησε» στην ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης, ανεξάρτητα από το αν έχει όντως δίκιο ή όχι, δεν καταρρίπτει το επιχείρημα του Dawkins ότι η θρησκευτική πίστη είναι ένας ιδιαιτέρως ικανός παράγοντας εξουδετέρωσης της ορθολογικής σκέψης. Αυτό θα ίσχυε εφόσον ο προτεσταντισμός ή κάποια άλλη θρησκεία δεν προσπαθούσε να καταστείλει ή να καταπολεμήσει τις «μη βολικές» γι' αυτήν επιστημονικές ιδέες και όχι εφόσον έμμεσα διευκόλυνε την επιστημονική προσπάθεια (αφού πολλά από τα αποτελέσματά της -κυρίως τα τεχνολογικά- είναι συμβατά με τους σκοπούς της).

Είναι εκπληκτικό το πώς γράφεται τόσο πρόχειρα και άμεσα μια κριτική στην προσπάθεια ενός σημαντικού επιστήμονα να αντιπαρατεθεί στο νέο κύμα άνθησης του ανορθολογισμού και της δεισιδαιμονίας (βλ. θρησκευτικός φανατισμός, αστρολογία, ιδεολογίες new age κ.λπ.), χωρίς ταυτοχρόνως να παίρνει θέση απέναντι σε αυτά.

Ισως τελικά όντως να χρειάζεται ένας νέος Διαφωτισμός, υπό την έννοια της υποστήριξης της -εξ ορισμού- μη δογματικής επιστημονικής-ορθολογικής σκέψης.

Πάντως, όπως και να 'χει, η άσκηση κριτικής σε κάτι που δεν γνωρίζει κανείς είναι απαράδεκτη και αντιεπιστημονική. Ο κ. Μουζέλης οφείλει να διορθώσει το σφάλμα του, ασκώντας αναλυτική κριτική αφού διαβάσει το βιβλίο, εφόσον συνεχίσει να θεωρεί ότι έχει σοβαρά αντεπιχειρήματα.

Με τη λογική του Ν. Μουζέλη θα μπορούσε ένας θεατρικός κριτικός να σχολιάσει κάποια θεατρική παράσταση διαβάζοντας μόνο τη σύντομη περίληψη που περιέχεται στο πρόγραμμα και αναπτύσσοντας προσωπικές απόψεις του περί θεάτρου, χωρίς να ξέρει αν αυτές εγγίζουν το έργο που ανέβηκε στη σκηνή. Ας περιμένουμε, λοιπόν, να πληροφορηθούμε, τί ήταν αυτό που τον ώθησε να γράψει αυτή την τελείως άστοχη και περιττή κριτική του επί αγνώστου κειμένου!

(βλέπε επίσης εδώ!)

Απονομή «βραβείου Deschner» στον R. Dawkins

...

Το Ίδρυμα Giordano Bruno (gbs) απένειμε στον εξελικτικό βιολόγο και κριτικό των θρησκειών, Richard Dawkins, το «βραβείο Deschner», το οποίο απονεμήθηκε φέτος για πρώτη φορά. Η επίδοση του βραβείου έλαβε χώρα στη Φραγκφούρτη, στην αίθουσα εορταστικών εκδηλώσεων (Aula) του πανεπιστημίου Johann Wolfgang Goethe.

Η ιδιομορφία αυτής της εκδήλωσης έγκειται, πέρα από την πρωτιά της απονομής του βραβείου, στο γεγονός ότι το πρόσωπο, στο όνομα του οποίου γίνεται η απονομή, ο Karl-Heinz Deschner, είναι ακόμα εν ζωή. Ο Herbert Steffen, μέλος του προεδρείου του Ιδρύματος Giordano Bruno ερμήνευσε αυτή την ιδιομορφία, λέγοντας ότι «Το ίδρυμα είναι αφοσιωμένο στην εντεύθεν ζωή».

Επειδή ήταν δε παρών στην απονομή και ο ίδιος ο Karl-Heinz Deschner, 82 ετών ήδη, έγινε δυνατόν να τιμηθούν με μία απονομή δύο σημαντικοί διανοούμενοι της εποχής μας. Υπενθυμίζουμε ότι ο K.-H. Deschner έχει αφιερωθεί στην ολοκλήρωση του έργου του «Die Kriminalgeschichte des Christentums» (=Η εγκληματική ιστορία του Χριστιανισμού), δεκάτομο έργο, του οποίου οι 8 πρώτοι τόμοι εκδοθεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Κάκτος».

Ο εκπρόσωπος του ιδρύματος Giordano Bruno, κ. Michael Schmidt-Salomon, παρουσίασε την αιτιολογία για τη βράβευση του Dawkins και ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι ο σημαντικός αυτός ερευνητής κατήργησε τη μονομερή «συμφωνία μη επίθεσης» που απαιτεί και λαμβάνει η εκκλησία από την επιστήμη και εισήγαγε ο ίδιος το αίτημα για αξιολόγηση όλων των κοινωνικών ιδεοληψιών με βάση τον ορθολογισμό. Πολύ σημαντική είναι και η συμβολή του Dawkins, είπε επίσης ο Schmidt-Salomon, στη διάδοση μιας φυσιοκρατικής και ταυτόχρονα ουμανιστικής αντίληψης για τη ζωή και τον κόσμο.

Ο Karl-Heinz Deschner παρατήρησε στην ομιλία του ότι κατά τη βράβευση του Dawkins συντελείται η προσέγγιση ενός ευρέως φάσματος αντιλήψεων: «Ένας αθεϊστής, όπως ο Dawkins, παραλαμβάνει βραβείο που φέρει το όνομα ενός αγνωστικιστή (Deschner), το οποίο βραβείο απονέμει ένα Ίδρυμα (gbs) με αθεϊστικό προσανατολισμό και το οποίο ίδρυμα με τη σειρά του έχει το όνομα ενός πανθεϊστή (Bruno). Οι πιο σημαντικοί άνθρωποι στην ιστορία του πνεύματος ήταν πανθεϊστές, π.χ. Goethe, Spinoza, αλλά και άλλοι, όχι λιγότερο διάσημοι, ήταν αγνωστικιστές, Hume, Kant (με περιορισμούς), Comte, Spencer, Darwin, Russell, Camus, οι περισσότεροι νεοκαντιανοί και οι θετικιστές».



Ο Dawkins μίλησε στον ευχαριστήριο λόγο του, μεταξύ άλλων, για την αντίφαση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας και για την προσπάθεια της θρησκείας να αξιοποιεί, όπως ένα παράσιτο, την επιστημονική γνώση για ίδιον όφελος. Παρέπεμψε δε στο παράδειγμα της τρομοκρατικής επίθεσης στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης, όπου φανατισμένοι θεοσεβούμενοι άνθρωποι προκάλεσαν χιλιάδες θανάτους, αξιοποιώντας την επιστημονική και τεχνική γνώση.

Ο Dawkins διαφωνεί με το διαχωρισμό των θρησκειών σε ειρηνικές και επιθετικές, γιατί ο πυρήνας όλων των θρησκειών είναι εξ ορισμού η κατοχή μιας μοναδικής και σωστής αντίληψης και αυτό είναι το σημείο, με βάση το οποίο πρέπει να αντιμετωπιστούν όλες οι θρησκείες. Ένα άλλο καίριο πρόβλημα είναι η εκμετάλλευση της καλοπιστίας των μικρών παιδιών, των αμόρφωτων ανθρώπων και των υπερηλίκων, οι οποίοι απαρτίζουν ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας και αξιοποιούνται από τον εκκλησιαστικό μηχανισμό για να διαδοθούν ανορθολογικές αντιλήψεις.

βλέπε επίσης!
(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Dawkins: Η περί Θεού αυταπάτη

Ο Richard Dawkins, κορυφαίος εξελικτικός βιολόγος και καθηγητής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, έχει καταστεί διεθνώς γνωστός ως μαχητικός υπερασπιστής ενός αθεϊστικού ανθρωπισμού, ασυμβίβαστου με κάθε θρησκευτική πίστη. Αγωνίζεται εναντίον όλων των σύγχρονων φονταμενταλισμών, ιδιαίτερα της χριστιανικής ποικιλίας που προβάλλει τον «δημιουργισμό» ή το «ευφυές σχέδιο» ως δήθεν εναλλακτική άποψη απέναντι στη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης. Το βιβλίο του «The God Delusion», μπεστ σέλερ αφότου κυκλοφόρησε στην Αγγλία και στις ΗΠΑ (φθινόπωρο του 2006), έχει ξεσηκώσει θύελλα συζητήσεων και αρθρογραφίας, όπως καταγράφεται στον έντυπο και ηλεκτρονικό Τύπο - και φυσικά στο Διαδίκτυο. Το φαινόμενο προβλέπεται ότι θα συνεχιστεί και στην υπόλοιπη Ευρώπη, καθώς η μετάφραση του βιβλίου άρχισε ήδη να κάνει την εμφάνισή της ανά τον κόσμο (ήδη κυκλοφόρησε στα ολλανδικά, ενώ η γερμανική έκδοση έχει αναγγελθεί για τον εφετινό Σεπτέμβριο). Σήμερα δημοσιεύουμε αποσπάσματα από την ελληνική έκδοση του βιβλίου, το οποίο θα κυκλοφορήσει σε λίγες ημέρες από τις εκδόσεις Κάτοπτρο με τίτλο «Η περί Θεού αυταπάτη». Άλλες συναφείς δημοσιεύεις:

1. Richard Dawkins: Blind Watchmaker I
2. Η αυταπάτη του θεού Ι, Η αυταπάτη του θεού ΙΙ, Η «Αυταπάτη του Θεού» III
3. Επιστημονική προσέγγιση του θεού
4. Κίνημα bright

---

Υποψιάζομαι ότι πολλοί άνθρωποι που ανατράφηκαν στο περιβάλλον της μιας ή της άλλης θρησκείας είναι δυστυχείς, δεν πιστεύουν ή ενοχλούνται με όσα αποτρόπαια διαπράττονται στο όνομά της. Νιώθουν μια αόριστη λαχτάρα να εγκαταλείψουν τη θρησκεία των γονέων τους και εύχονται να μπορούσαν να το πράξουν· αλλά δεν συνειδητοποιούν ότι η φυγή αποτελεί επιλογή. Αν είστε ένας από αυτούς, το ανά χείρας βιβλίο σάς αφορά. Στοχεύει στο να αφυπνίσει συνειδήσεις - στην αφύπνιση της συνείδησης απέναντι στο γεγονός ότι το να είναι κανείς άθεος αποτελεί μια ρεαλιστική φιλοδοξία, και μάλιστα γενναία και μεγαλοπρεπή. Μπορείτε να είστε άθεος, αλλά και ένα ευτυχές, ηθικό και διανοητικά ολοκληρωμένο άτομο. Ομοίως, θέλω να αφυπνίσω συνειδήσεις και σχετικά με κάποια άλλα ζητήματα:

Ισως διδαχτήκατε ότι οι φιλόσοφοι και οι θεολόγοι έχουν εκθέσει βάσιμους λόγους για τους οποίους πρέπει να πιστεύουμε στον Θεό.

Αν έχετε τέτοια γνώμη, τότε θα δοκιμάσετε μεγάλη έκπληξη μαθαίνοντας ότι τα επιχειρήματα υπέρ της ύπαρξης του Θεού είναι εντυπωσιακά ασθενή. Πολλοί άνθρωποι, λόγου χάριν, πιστεύουν στον Θεό επειδή νομίζουν ότι έχουν δει κάποιο όραμά του με τα ίδια τους τα μάτια. 'Η επειδή άκουσαν τη φωνή του. Αυτό το επιχείρημα προσωπικής εμπειρίας είναι το πειστικότερο για όσους ισχυρίζονται ότι είχαν παρόμοια εμπειρία, αλλά το λιγότερο πειστικό για οποιονδήποτε άλλον - πόσο μάλλον για όποιον έχει αρκετές γνώσεις ψυχολογίας.

Λέτε ότι είχατε άμεση εμπειρία του Θεού; Ε, λοιπόν, μερικοί άνθρωποι λένε ότι βίωσαν την εμπειρία ενός ροζ ελέφαντα, αλλά αυτό πιθανότατα δεν σας εντυπωσιάζει. Ο Peter Sutcliffe, ο αντεροβγάλτης τού Γιόρκσαϊρ, άκουγε πολύ καθαρά τον Ιησού να του λέει να σκοτώσει γυναίκες - και φυλακίστηκε ισόβια. Ο Τζορτζ Μπους λέει ότι ο Θεός τού είπε να εισβάλει στο Ιράκ (τι κρίμα που δεν του αποκάλυψε και ότι δεν υπήρχαν εκεί όπλα μαζικής καταστροφής). Πολλοί τρόφιμοι ασύλων νομίζουν ότι είναι ο Ναπολέοντας ή ο Τσάρλι Τσάπλιν ή ότι όλος ο κόσμος συνωμοτεί εναντίον τους. Δεν τους κακοκαρδίζουμε, αλλά ούτε βέβαια παίρνουμε στα σοβαρά τις ένδοθεν εξ αποκαλύψεως πεποιθήσεις τους, κυρίως επειδή ελάχιστοι άλλοι τις συμμερίζονται. Οι θρησκευτικές εμπειρίες διαφέρουν μόνο κατά το ότι όσοι ισχυρίζονται πως τις έχουν βιώσει είναι πολυάριθμοι.

Πολύ συχνά εκλαμβάνουμε το φύσημα του ανέμου ή κάποια σκιά ως απόκοσμη φωνή ή σατανική φιγούρα, αντίστοιχα. Θέλω να πω ότι στην κατασκευή μοντέλων είναι άριστος ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Οταν κοιμόμαστε, το μοντέλο ονομάζεται «όνειρο»· όταν είμαστε ξύπνιοι, λέγεται φαντασία ή, αν πρόκειται για ιδιαίτερα ζωηρή παράσταση, ψευδαίσθηση. Αν είμαστε εύπιστοι, τότε δεν αναγνωρίζουμε την ψευδαίσθηση ή τα έντονα όνειρα ως τέτοια, και ισχυριζόμαστε ότι είδαμε ή ακούσαμε κάποιο φάντασμα· ή έναν άγγελο· ή τον Θεό· ή, ειδικά αν συμβαίνει να είμαστε νεαρής ηλικίας, γυναίκες και καθολικές, την Παρθένο Μαρία. Αυτά τα οράματα και τα «φανερώματα» σίγουρα δεν συνιστούν βάσιμους λόγους για να πιστεύει κανείς ότι τα φαντάσματα ή οι άγγελοι, οι θεοί ή οι παρθένοι υπάρχουν και στην πραγματικότητα. [...]

Ισως νομίζετε ότι θα πρέπει να υπάρχει Θεός, διότι ανθρωπολόγοι και ιστορικοί αναφέρουν ότι η θρησκεία κυριαρχεί σε κάθε ανθρώπινη κουλτούρα.

Αν το βρίσκετε αυτό πειστικό, παρακαλώ επιτρέψτε μου να διαφωνήσω: μπορεί η πίστη να είναι πανταχού παρούσα, αλλά αυτό δεν αυξάνει καθόλου την αλήθεια των ισχυρισμών της θρησκείας. Το γεγονός ότι η θρησκεία είναι πανταχού παρούσα σημαίνει πιθανόν ότι έχει λειτουργήσει προς κάποιο όφελος, αλλά ενδέχεται να μην αφορά εμάς ή τα γονίδιά μας. Ισως να λειτουργεί μόνο προς όφελος των ίδιων των θρησκευτικών ιδεών, εφόσον συμπεριφέρονται ως οιονεί γονίδια, ως αντιγραφείς.

Ο φιλόσοφος Daniel Dennett μάς θυμίζει πολύ εύστοχα ότι το κοινό κρυολόγημα είναι καθολικό σε όλους τους λαούς όπως και η θρησκεία, ωστόσο δεν θα ισχυριζόμασταν ότι τα κρυολογήματα μας ωφελούν. Πράγματι, τόσοι ευσεβείς άνθρωποι έχουν πεθάνει για τους θεούς τους και έχουν σκοτώσει για χάρη τους· έχυσαν το αίμα τους αυτοτιμωρούμενοι, ορκίστηκαν να περάσουν όλη τη ζωή τους άγαμοι ή σε μοναστική σιωπή, όλα στην υπηρεσία της θρησκείας. Για ποιον λόγο; Ποιο το όφελος από τη θρησκεία;

Η θρησκεία, αντίθετα, μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη ζωή του ευσεβούς ατόμου, καθώς και τη ζωή των άλλων. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν βασανιστεί λόγω της πίστης τους σε μια θρησκεία, ή έχουν καταδιωχθεί από ζηλωτές για κάτι που - σε πολλές περιπτώσεις - αποτελεί ελάχιστα διαφορετική εναλλακτική πίστη. Η θρησκεία καταβροχθίζει και πόρους, μερικές φορές σε τεράστια κλίμακα: ένας μεσαιωνικός καθεδρικός ναός μπορούσε να απαιτήσει 100 εργατοαιώνες για την κατασκευή του, ωστόσο δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ ως κατοικία ή για κάποιον πραγματικά χρήσιμο σκοπό.

Μήπως ανήκετε σε αυτούς που πείθονται να πιστέψουν στον Θεό από τις ενδείξεις που προσφέρουν οι Γραφές;

Το γεγονός ότι κάτι είναι απλώς καταγεγραμμένο αποτελεί πειστικό επιχείρημα για ανθρώπους που δεν έχουν συνηθίσει να διατυπώνουν ερωτήσεις όπως: «Ποιος το έγραψε, και πότε;» - «Πώς ήξεραν τι να γράψουν;» - «Αραγε εκείνοι, γράφοντας στην εποχή τους, εννοούν πράγματι αυτό που εμείς, στην εποχή μας, καταλαβαίνουμε;» - «Ηταν άραγε αμερόληπτοι παρατηρητές ή μήπως είχαν απώτερους στόχους οι οποίοι επηρέαζαν τα γραπτά τους;».

Από τον 19ο αιώνα ήδη, οι εργασίες εμβριθών θεολόγων έχουν τεκμηριώσει την άποψη ότι τα Ευαγγέλια δεν συνιστούν αξιόπιστες καταγραφές όσων συνέβησαν πραγματικά. Ολα γράφτηκαν πολύ αργότερα από τον θάνατο του Ιησού, και επίσης μετά τις Επιστολές του Παύλου, οι οποίες δεν αναφέρουν σχεδόν κανένα από τα δήθεν γεγονότα της ζωής του Ιησού. Κατόπιν, όλα αντιγράφηκαν και ξανααντιγράφηκαν, μέσω μιας διαδικασίας που θυμίζει το παιχνίδι «χαλασμένο τηλέφωνο», από αντιγραφείς οι οποίοι όχι μόνο δεν ήταν αλάνθαστοι, αλλά είχαν και τις δικές τους θρησκευτικές προτεραιότητες. [...]

Εγώ θα πρόσθετα ακόμα ένα κεφάλαιο με τίτλο (ίσως υπάρχει αλλά δεν έχω διαβάσει το βιβλίο για να ξέρω): Μήπως ανήκετε σ' εκείνους που βγάζουν μεροκάματο από το παραμύθι του θεούλη; 

---

...

Richard Dawkins reads "The God Delusion"

Μια συζήτηση με τον Richard Dawkins

200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου

Ο Richard Dawkins (R.D.) είναι από τους γνωστότερους εν ζωή εξελικτικούς βιολόγους, τόσο για τις επιστημονικές επιδόσεις του στο συγκεκριμένο τομέα, όσο και για την αντίθεσή του στην επιρροή του εκκλησιαστικού μηχανισμού στην κοινωνία. Στη συνέντευξη που έδωσε ο 67-χρονος Dawkins στην εφημερίδα Frankfurter Rundschau (FR), Μιλάει για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου, για το πρόβλημα που έχουν κάποιοι άνθρωποι να είναι συγγενείς με άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά και για την αντιπάθειά του για χαζούς ανθρώπους, όπως η υποψήφια αντιπρόεδρος των Ρεπουμπλικάνων στις ΗΠΑ, Σάρα Πέιλιν.

Κύριε Dawkins, είστε ένας μεγάλος υποστηρικτής της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου. Πώς θα γιορτάσετε τα 200 χρόνια από τη γέννησή του;

R.D.: Κάνω διαλέξεις και υλοποιώ πολλά και διάφορα για τον Δαρβίνο όλο το χρόνο. Γράφω επίσης ένα βιβλίο για τις αποδείξεις περί την εξέλιξη.

Υπάρχουν λοιπόν πολλές αποδείξεις για την εξέλιξη, όπως την περιέγραψε ο Δαρβίνος;

R.D.: Ναι, η εξέλιξη είναι μια πραγματικότητα.

Γιατί έχουν τότε πολλοί άνθρωποι δυσκολία να αποδεχτούν ότι είναι συγγενείς με τον πίθηκο;

R.D.: Δεν ξέρω γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν θέλουν να το πιστέψουν. Είναι τελείως παράλογο αυτό που συμβαίνει. Είναι σαν να μου λέει ο γιατρός "έχεις καρκινο" κι εγώ να του απαντάω "δεν το πιστεύω". Καλύτερα είναι να αποδεχτεί αυτό που λέει ο γιατρός, ώστε να είναι δυνατή η αντιμετώπιση. Να αφήνεις να ελέγχουν οι επιθυμίες σου αυτό που πρέπει να πιστέψεις, είναι χαζό.

Είναι χαζοί οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι ένας θεός δημιούργησε τον κόσμο, παρ' ότι δεν υπάρχουν γι' αυτό αποδείξεις;

R.D.: Θεωρώ ότι είναι χαζό να πιστεύεις κάτι, απλά επειδή θέλεις να πιστεύεις. Αν κάποιος πιστεύει στην ύπαρξη του θεού, μόνο επειδή θέλει να πιστεύει στο θεό, είναι χαζό. Αν όμως έχει άλλους λόγους, π.χ. επειδή είναι πεπεισμένος ότι υπάρχουν αποδείξεις για την ύπαρξη του θεού ή επειδή θεωρεί ότι ο θεός επικοινωνεί μαζί του, τότε είναι διαφορετικό.

Αυτή την εποχή εξελίσσεται μια συζήτηση για την υποψήφια αντιπρόεδρο των Ρεπουμπλικάνων στις ΗΠΑ, την κ. Σάρα Πέιλιν. Υποστηρίζει ότι πρέπει να διδάσκονται στα σχολεία ισότιμα η εξέλιξη και ο δημιουργισμός.

R.D.: Το ερώτημα είναι, ποια εκδοχή του δημιουργισμού θέλει να διδάσκεται στα σχολεία. Ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε και βρίσκεται στο καβούκι μιας χελώνας; Ή ότι ο κόσμος προήλθε από ένα κοσμικό αυγό; Αν αυτό που πιστεύει είναι η περιγραφή της Βίβλου, τότε πρέπει να ξέρει ότι πρόκειται για ένα μύθο, με τον οποίο η ίδια ανατράφηκε. Πρόκειται για μια αδαή και κουτή γυναίκα.

Θεωρείτε ότι μπορεί να είναι επικίνδυνο να κερδίσουν τις επόμενες αμερικάνικες εκλογές άνθρωποι σαν αυτή τη γυναίκα;

R.D.: Φυσικά θεωρώ κάτι τέτοιο! Μιας πιθανής αντιπροέδρου ενός από τα ισχυρότερα κράτη της Γης, της οποίας η κατανόηση για την πραγματικότητα είναι τόσο παραμορφωμένη ώστε να πιστεύει ότι οι άνθρωποι υπήρχαν στη Γη ταυτόχρονα με τους δεινόσαυρους, δεν μπορείς να εμπιστευτείς ότι θα καταλαβαίνει άλλες πτυχές της πραγματικότητας. Εγώ ελπίζω πολύ ότι θα εκλεγεί ο Μπάρακ Ομπάμα. Στις δύο τελευταίες προεδρικές εκλογές κατάφεραν οι Ρεπουμπλικάνοι να κινητοποιήσουν τον κόσμο εναντίον των διανοουμένων. ίσως προέρχεται αυτό από ένα σύμπλεγμα κατωτερότητας που έχουν απέναντι στους διανοουμένους.

Στο βιβλίο σας "Ιστορίες από τις αρχές της ζωής" διηγείστε με πολλή αγάπη για τους πολλούς προγόνους μας και τα θαύματα στη Γη. Σας στενοχωρεί όταν βλέπετε πώς αντιμετωπίζει σήμερα ο άνθρωπος τον πλανήτη μας;

R.D.: Οι άνθρωποι βρίσκονται έτσι κι αλλιώς πάνω στη Γη. Και λόγω του τεράστιου πληθυσμού, της τεχνολογίας και του πολιτισμού επηρεάζει δραστικά τη Γη. Μερικά είδη εξαφανίζονται, άλλα είδη προσαρμόζονται στις οικολογικές μεταβολές που δημιουργούνται από τους ανθρώπους. Τέτοια είδη που προσαρμόζονται είναι τα ποντίκια, οι αρουραίοι και οι κατσαρίδες.

Πώς βλέπετε να είναι οι άνθρωποι σε 1 εκατομμ. χρόνια στη Γη;

R.D.: Δεν είναι δυνατή κάποια πρόβλεψη. Δεν μπορούμε να προβάλουμε το παρελθόν στο μέλλον. Κρίνοντας από το περελθόν, διαπιστώνουμε ότι μεγάλωσε ο εγκέφαλος του ανθρώπου. Αλλά δεν είναι δυνατόν να συμπεράνουμε ότι θα έχουμε έναν ακόμα μεγαλύτερο εγκέφαλο σε 1 εκατομμ. χρόνια. Ίσως όμως να μην βρισκόμαστε εδώ σε 1 εκατομμ. χρόνια, οι άνθρωποι έχουμε τη δυνατότητα να τα καταστρέψουμε όλα.

Ακόμα κι αν δεν υπάρχει η πρόθεση για μια καταστροφή, υπάρχει ο σοβαρός κίνδυνος για ένα καταστροφικό λάθος. Κι αυτό το λάθος θα εξαφανίσει τη ζωή στη Γη.

Καταστροφικά γεγονότα συνέβησαν και στο παρελθόν και παρ' όλα αυτά η ζωή συνεχίστηκε!

R.D.: Είναι σωστό. Αν εξετάσουμε την εξαφάνιση των δδεινοσαύρων, αυτό συνέβη λόγω κάποιας μεγάλης καταστροφής. Αλλά κάπου 30% των ειδών επιβίωσαν. Μόνο που μια καταστροφή που θα ροέρχεται από τον άνθρωπο θα είναι πολύ πιο αποτελεσματική!

Γιατί διαρκεί η εξέλιξη τόσο πολύ; Δεν θα μπορούσαν να συνηθίσουν να κάθονται οι άνθρωποι διαρκώς σε μια καρέκλα και να μην αισθάνονται πόνους στην πλάτη;

R.D.: Η εξέλιξη συμβαίνει, όταν κάποιοι άνθρωποι επιβιώνουν άλλων ανθρώπων και πολλαπλασιάζονται καλύτερα. Έχουμε μάτια για να βλέπουμε και πόδια για να περπατάμε, επειδή κάποιοι πρόγονοί μας επιβίωσαν με αυτά καλύτερα. Αν κάποιοι δεν αισθάνονται πόνους μετά από πολύωρο κάθισμα σε καρέκλα, τότε θα έπρεπε αυτοί οι άνθρωποι να επιβιώνουν άλλων που πονάνε και να κάνουν πολλά παιδιά. Αλλά δεν συμβαίνει αυτό.

Τί θα συνέβαινε αν δεν είχε γεννηθεί ο Δαρβίνος;

R.D.: Κάποιος άλλος θα είχε διατυπώσει την ίδια θεωρία, κάποια στιγμή. Ξέρουμε ότι και ο φυσιοδίφης Wallace είχε τις ίδιες ιδέες με αυτές του Δαρβίνου και ανεξάρτητα από αυτόν. Δεν έγραψε κάποιο σημαντικό βιβλίο για τη φυσική επιλογή, ίσως να το έκανε αν δεν είχε προηγηθεί ο Δαρβίνος.

Θα μπορούσε να διατυπωθεί σήμερα κάτι τόσο επαναστατικό, όσο η θεωρία του Δαρβίνου;

R.D.: Θα έπρεπε να έχουμε κεφαλαιώδη ερωτήματα, σαν αυτά που αντιμετώπισε ο Δαρβίνος. Έχουμε τέτοια ερωτήματα; ίσως για την υποκειμενική συνείδηση. Τί είναι αυτό που μας δίνει την αυτοσυνειδησία, που κάνει εμένα τον εαυτό μου κι εσένα το δικό σου εαυτό; Εσύ βλέπεις κίτρινο ή κόκκινο και μόνο εσύ ξέρεις πώς το βλέπεις, χωρίς να ξέρεις πώς βλέπω εγώ αυτά τα χρώματα. Ίσως υπάρξει ένας νέος Δαρβίνος που θα δώσει απάντηση σ' αυτά τα μυστηριώδη ερωτήματα.

(βλέπε άλλες σχετικές αναρτήσεις >>>)

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Τι ακριβώς εννοείτε με τη λέξη θεός;

Victor J. Stenger: «Χωρίς θεό δεν μπορούμε να είμαστε απλώς καλοί, μπορούμε να είμαστε καλύτεροι»

(ΧΡΟΝΗΣ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ, Ένθετο "Ε" Ελευθεροτυπίας, 24-25/12/2010)

«Πείτε μου τι ακριβώς εννοείτε με τη λέξη θεός και θα σας πω αν πιστεύω σ' αυτόν» έλεγε ο Αϊνστάιν, όταν του έθεταν το σχετικό ερώτημα περί πίστης. Εναν αιώνα και κάτι μετά, ένας συνάδελφός του, ο αμερικανός φυσικός Victor J. Stenger, εκπρόσωπος του κινήματος του Νέου Αθεϊσμού, που προέκυψε ως αντίπαλο δέος στον παραλογισμό του θρησκευτικού φονταμενταλισμού στα μέσα της περασμένης δεκαετίας, έχει καταλήξει: η θρησκεία είναι ένα σοβαρό εμπόδιο στην προσπάθειά μας να κατανοήσουμε το σύμπαν, μια απειλή για την κοινωνία, ένα όπλο ελέγχου στα χέρια των πλουσίων και ισχυρών. Πώς καταρρίπτεται; Με κάτι που σπανίζει ολοένα και περισσότερο στις μέρες μας: με τη λογική.

Το ερώτημα περί ύπαρξης ή μη του θεού έχει βασανίσει εκατομμύρια ανθρώπους, αλλά -πολύ πιο σημαντικό- στο όνομα του θεού έχουν γίνει μερικοί από τους πιο αιματοβαμμένους πολέμους στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η θρησκεία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι όλων σχεδόν των ανθρώπινων κοινωνιών, ανεξαρτήτως ιστορικού, γεωγραφικού και πολιτιστικού πλαισίου, αν και κανένα θρησκευτικό δόγμα δεν διαθέτει αποδεικτικά στοιχεία για την ύπαρξη του θεού ή θεϊκών οντοτήτων. Ακόμη πιο παράδοξο είναι το γεγονός ότι ενώ η πρόοδος της επιστήμης έχει επηρεάσει σημαντικά τις γνώσεις μας για τη δημιουργία του σύμπαντος, τα θρησκευτικά πιστεύω κυριαρχούν ακλόνητα σε όλο τον κόσμο. Οι άνθρωποι μπορεί να θεωρούνται ορθολογικά όντα, αλλά ο ανορθολογισμός κυριαρχεί αδιάκριτα στο θέμα της ύπαρξης του θεού.

Τη δεκαετία του 2000 ο κόσμος έγινε μάρτυρας μιας νέας έκρηξης του ανορθολογισμού, που συνδέθηκε με τον κοινωνικό μετασχηματισμό στο πλαίσιο της παγκοσμιο- ποιημένης οικονομίας. Στις ΗΠΑ μια κυβέρνηση θρησκόληπτων δεν δίστασε να ξεκινήσει έναν αιματηρό πόλεμο, με αφορμή τις τρομοκρατικές επιθέσεις στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, που έφερε τη σφραγίδα της θρησκείας και επεδίωκε μια ανοιχτή σύγκρουση μεταξύ πολιτισμών. Παράλληλα, και ενώ οι τρομοκρατικές δράσεις και οι απειλές των φανατικών μουσουλμάνων είχαν κορυφωθεί, δηλώσεις όπως αυτές του πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ' στις 12 Σεπτεμβρίου 2006, ότι ο Μωάμεθ έσπερνε «μόνο μοχθηρία και απανθρωπιά», σχεδόν παγίωναν την άποψη περί ενός σχεδίου με στόχο τη σύγκρουση μεταξύ χριστιανισμού και ισλαμισμού.

Περίπου την ίδια περίοδο που ο νέος ανορθολογισμός είχε μετατραπεί σε κυριαρχούσα ιδεολογική τάση, μια μικρή ομάδα, κυρίως βρετανών και αμερικανών διανοουμένων, που σύντομα τα ΜΜΕ θα ονόμαζαν οι «Νέοι Αθεοι», περνάει στην αντεπίθεση, με αιχμή του δόρατος την επιστήμη και τη λογική, και προβάλλει μια σειρά επιχειρημάτων εναντίον των θρησκευτικών πεποιθήσεων και του ρόλου της θρησκείας στην κοινωνία. Τα βιβλία τους γίνονται μπεστ σέλερ και μια αρκετά σκληρή μάχη ιδεών ξεσπάει.

Ο αμερικανός φυσικός Victor J. Stenger είναι ένας από αυτούς που πρωτοστάτησαν στη δημόσια εκστρατεία εναντίον της θρησκείας. Πρωτοπόρος γύρω από την έρευνα της αστρονομίας των νετρίνων, ο Stenger στα βιβλία του συνδυάζει με εντυπωσιακό τρόπο την επιστημονική σκέψη με τη φιλοσοφική θεώρηση· έτσι, μαζί με τον βιολόγο Richard Dawkins, αποτελούν το βαρύ πυροβολικό του κινήματος του Νέου Αθεϊσμού.

Σε τι ακριβώς αναφέρεται ο όρος Νέος Αθεϊσμός; «Ετσι ονομάστηκε το φαινόμενο της κυκλοφορίας αλλεπάλληλων μπεστ σέλερ, τα οποία υπογράφονταν από τους άθεους Sam Harris, Richard Dawkins, Daniel Dennett, Christopher Hitchens και από μένα το διάστημα 2004-2007. Επίσης αναφέρεται στα δημοφιλή μπλογκ των άθεων Ρ.Ζ. Meyers, Rebecca Watson κ.ά. Συχνά, αν και λανθασμένα, μας κατηγορούν ότι είμαστε επιθετικοί· ωστόσο, οι Νέοι Αθεοι δεν κάνουμε τίποτα παραπάνω από το να υιοθετούμε μια στα- θερή και ασυμβίβαστη στάση υπέρ της επιστήμης και της λογικής, ακόμη και όταν προκαλούμε βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις. Βλέπουμε τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό ως μια σοβαρή απειλή για την κοινωνία, την οποία πρέπει να πολεμήσουμε. Θεωρούμε επίσης ότι και οι μετριοπαθείς πιστοί έχουν τουλάχιστον μέρος της ευθύνης, δεδομένου ότι διατηρούν πολλές από τις ίδιες παράλογες δεισιδαιμονίες με τους ακραίους πιστούς.

»Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι οι Νέοι Αθεοι αναγνωρίζουν και απολαμβάνουν σε προσωπικό επίπεδο τη λογοτεχνική και καλλιτεχνική αξία των Γραφών, της θρησκευτικής τέχνης και μουσικής. Η διαμάχη αφορά όσους προσπαθούν να επιβάλουν τις υπερφυσικές πεποιθήσεις τους στον υπόλοιπο πληθυσμό. Διαφωνούμε με αυτές και θεωρούμε ότι δεν είναι άξιες σεβασμού, ακριβώς επειδή είναι θρησκευτικές».

Ανθρωποι σε όλο τον κόσμο συνεχίζουν να θεωρούν ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε από μια θεϊκή δύναμη και πως αυτή επικοινωνεί συχνά μαζί μας. Ηλιθιότητα ή απλός φόβος και ανασφάλεια; «Πιθανώς, το αποτέλεσμα της εξέλιξης. Τα ζώα αντιδρούν στις ασυνήθιστες κινήσεις υποθέτοντας πως πρόκειται για απειλή από κάποιο αρπακτικό και παίρνουν μέτρα για να την αποφύγουν ακόμη και όταν αυτή δεν υφίσταται. Τα ζώα χωρίς αυτήν την ικανότητα δεν θα επιζούσαν επειδή η απειλή είναι, περιστασιακά, πραγματική. Ομοίως, οι πρώτοι άνθρωποι θα χρειάζονταν αυτήν την υπερευαισθησία προκειμένου να επιζήσουν. Αυτή η υγιής υπεραντίδραση, λοιπόν, έκανε τους ανθρώπους να αποδώσουν ζωικές ή ανθρώπινες δράσεις σε πολλά φαινόμενα που ήταν φυσικά. Από τη στιγμή που η οποιαδήποτε διάκριση μεταξύ φυσικού και υπερφυσικού ήταν πέραν των διανοητικών ικανοτήτων των πρώτων ανθρώπων, η απόδοση θεϊκής δράσης σε φαινόμενα της φύσης ήταν κάτι αναπόφευκτο που στη συνέχεια οδήγησε στη θρησκεία».

Ωστόσο, πώς μπορεί ένα τόσο όμορφο μέρος όπως το σύμπαν να δημιουργήθηκε από το τίποτα; Αυτό δεν αναρωτιέται ο πολύς κόσμος; «Η ομορφιά είναι υποκειμενική, αλλά αυτό που βασικά θέτει η παραπάνω ερώτηση είναι πώς μπορεί μια σύνθετη δομή να αναπτυχθεί χωρίς σχέδιο. Ναι, ο πολύς κόσμος αναρωτιέται πώς είναι δυνατόν το σύμπαν να δημιουργήθηκε από το τίποτα, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι νομίζουν ότι απαιτείται ένας αιτιώδης παράγοντας για να πάμε από την απλότητα στην πολυπλοκότητα. Στην πραγματικότητα, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Οσο απλούστερο είναι ένα σύστημα τόσο λιγότερο σταθερό είναι, και, μάλιστα, αν αφεθεί μόνο του, θα μεταβληθεί αυθόρμητα σε ένα πολυσύνθετο σύστημα. Ο κόσμος, λοιπόν, θα μπορούσε να έχει εμφανιστεί αυθόρμητα ως φάση μετάβασης από το "τίποτα", που είναι όσο απλό θα μπορούσε να είναι οτιδήποτε, στο πιο σύνθετο "κάτι" που είναι το σύμπαν. Εάν είχαμε μια κατάσταση του τίποτα, η κατάσταση αυτή θα ήταν ασταθής όπως ένα μολύβι που ισορροπεί πάνω στη γόμα του.

»Οι επιστήμονες έχουν διατυπώσει σενάρια για μια τέτοια προέλευση του σύμπαντος, που είναι σύμφωνη με την υπάρχουσα γνώση. Ή το σύμπαν μας θα μπορούσε να είναι μέρος μιας μεγαλύτερης αιώνιας πραγματικότητας που περιέχει πολλά άλλα σύμπαντα.

»Οι φυσικοί του εικοστού αιώνα ανακάλυψαν ότι οι σημαντικότεροι θεμελιώδεις νόμοι της Φυσικής προκύπτουν από αυτά που αποκαλούμε "αρχές συμμετρίας". Η συμμετρία και η απλότητα πηγαίνουν χέρι χέρι. Μια τέλεια σφαίρα είναι ιδιαίτερα συμμετρική και εύκολο να περιγραφεί, ενώ ένα διαμάντι είναι σύνθετο και είναι πολύ δυσκολότερο να περιγραφεί λεπτομερώς. Το πρόωρο σύμπαν ήταν πολύ καυτό και ιδιαίτερα συμμετρικό. Δεν υπήρχε καμία δομή, απλώς τυχαίο χάος. Η φυσική ήταν απλή. Καθώς το σύμπαν επεκτάθηκε και έπεσε η θερμοκρασία, οι συμμετρίες αυθόρμητα διασπάστηκαν και δομές όπως οι γαλαξίες, καθώς επίσης και πιο σύνθετοι φυσικοί νόμοι, άρχισαν να διαμορφώ- νονται. Ολο αυτό συνέβη χωρίς να χρειαστεί το χέρι κάποιου δημιουργού».

Τι είναι πίστη; «Το να πιστεύεις σε κάτι ελλείψει εμπειρικών στοιχείων ή λογικής εξήγησης. Η πίστη δεν παρέχει καμία πληροφορία για την πραγματικότητα και καμία βάση για την ανθρώπινη δράση. Η επιστήμη δεν είναι βασισμένη στην πίστη, δεδομένου ότι στηρίζεται στην παρατήρηση και τη λογική.

»Γιατί θα πρέπει, λοιπόν, να έχουν λόγο οι "άνθρωποι της πίστης" σε θέματα ηθικής; Αυτό βασίζεται στη λανθασμένη υπόθεση ότι η ηθική προέρχεται από το θεό. Στην πραγματικότητα, η μελέτη της Ιστορίας καταδεικνύει επαρκώς ότι η ηθική προκύπτει όταν οι άνθρωποι, ακόμη και μερικά ζώα, χρειάζονται να έχουν κανόνες συμπεριφοράς προκειμένου να διατηρηθεί μια συνεταιριστική κοινωνία, απαραίτητη για την επιβίωση.

»Οι πιστοί έχουν γαλουχηθεί να πιστεύουν ότι η ηθική προέρχεται από το θεό και ότι δεν είναι δυνατόν να είναι κάποιος άθεος και να είναι ηθικός. Αυτό, όμως, που παρατηρούμε είναι πως οι άθεοι είναι τουλάχιστον τόσο ηθικοί όσο είναι οι πιστοί, και ίσως ακόμη περισσότερο. Η ηθική και η δεοντολογία προέρχονται από την ανθρωπότητα, όχι από το θεό. Είναι κανόνες συμπεριφοράς που απαιτούνται για μια λειτουργική κοινωνία. Ακόμη και πολλά ζώα έχουν μια πρωτόγονη ηθική, όπως ο αλτρουισμός.

»Εθνη δίχως κυρίαρχα πιστεύω γύρω από το θεό έχουν πολύ λιγότερα εγκλήματα από το αμερικανικό, που προσεύχεται στο θεό για τα πάντα, και είναι υγιέστερα από πολλές άλλες απόψεις. Συνεπώς, όχι μόνο μπορούμε να είμαστε καλοί δίχως το θεό, αλλά μπορούμε να είμαστε καλύτεροι δίχως το θεό».

Εάν η θρησκεία είναι βασισμένη σε θεμελιώδη ψεύδη, αποτελεί απαραιτήτως εμπόδιο στην κατανόηση του κόσμου; «Η Ιστορία βρίθει παραδειγμάτων θρησκευτικών "πιστεύω" που εμπόδιζαν την πρόοδο της επιστήμης, από τον Μεσαίωνα και τον Γαλιλαίο ώς τις σημερινές διαφωνίες για την εξελικτική θεωρία και την έρευνα των κυττάρων. Η Βίβλος λέει ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε πριν από 6.000 χρόνια. Η επιστήμη λέει ότι είναι 13,7 δισεκατομμυρίων ετών. Η Βίβλος λέει ότι ο θεός δημιούργησε χωριστά "είδη" ζωής. Η επιστήμη λέει ότι όλη η ζωή εξελίχθηκε από την ίδια πηγή. Οι Δημιουργιστές εμποδίζουν τη διδασκαλία της εξελικτικής θεωρίας, η οποία είναι όχι μόνο θεμελιώδης για τον τρόπο που κατανοούμε τη ζωή, αλλά και για την ιατρική επιστήμη.

»Εμπόδια εμφανίζονται όταν θρησκευτικά δόγματα αφήνονται να αποθαρρύνουν την επιστημονική έρευνα. Η επιστήμη είχε ένα καλό ξεκίνημα στην αρχαία Ελλάδα, ειδικά με τον Θαλή, τον Δημόκριτο και τον Αριστοτέλη. Οι διδασκαλίες τους χάθηκαν στον πρώιμο χριστιανισμό, αν και διασώθηκαν από τους Αραβες, οπότε δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε εξ ολοκλήρου τη θρησκεία.

»Συχνά επισημαίνεται ότι οι μεγάλοι επαναστάτες στο χώρο της επιστήμης στην Ευρώπη -ο Καρτέσιος, ο Κοπέρνικος, ο Γαλιλαίος, ο Νεύτωνας- ήταν πιστοί. Ολοι, εκτός από τον Νεύτωνα, δέχθηκαν περιορισμούς από την Εκκλησία. Εν τούτοις, εάν εξετάσετε τις επιστημονικές τους παρατηρήσεις και τις θεωρίες τους, θα δείτε ότι ο θεός είναι εμφανώς απών, όπως είναι και σε όλες τις επιστημονικές παρατηρήσεις και θεωρίες από τότε. Ακόμη και σήμερα υπάρχει μια μειονότητα επιστημόνων που έχουν την ικανότητα να αφήνουν την επιστήμη τους στην πόρτα της Εκκλησίας την Κυριακή και να επανέρχονται στην επιστημονική τους έρευνα τη Δευτέρα, δίχως αυτά τα δύο στοιχεία να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους».

Εάν η επιστήμη μπορεί να κάνει υποθέσεις, γιατί όχι και η θρησκεία; «Η θρησκεία μπορεί να κάνει όσες υποθέσεις θέλει, αλλά χρειάζεται να υπάρχει λογική βάση γι' αυτές. Το να στηρίζεται στην παπική εξουσία ή στα γεμάτα λάθη ιερά κείμενα δεν αποτελεί καμία απολύτως βάση. Αυτό υποκινεί μια νοσηρή κατάσταση στην κοινωνία. Επίσης, οδηγεί σε θρησκευτικές διαφορές, δεδομένου ότι δεν υπάρχει κανένας τρόπος να καθοριστεί ποια θρησκευτική πλευρά έχει δίκιο και ποια όχι. Το διαπιστώνουμε αυτό με την εχθρότητα μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων.

»Οι υποθέσεις στην επιστήμη πρέπει να είναι πάντα σύμφωνες με όλες τις επιστημονικές παρατηρήσεις και τις καθιερωμένες θεωρίες. Πρέπει να τίθενται πάντα υπό αίρεση και να απορρίπτονται όποτε βρίσκουμε ότι υπάρχει ασυμφωνία με τα γνωστά δεδομένα.

»Τα θρησκευτικά πιστεύω είναι μεταφυσικές πεποιθήσεις, δεν έχουν σχέση με τη φυσική επιστήμη. Η ασυμβατότητα επιστήμης και θρησκείας προέρχεται από τον ισχυρισμό ότι η θρησκεία έχει βέβαιη γνώση της μεταφυσικής αλήθειας μέσω της αποκάλυψης και της μυστικιστικής εμπειρίας».

Οταν ένα άτομο λέει ότι πιστεύει στο θεό, θα πρέπει να αποδείξει την ύπαρξη του θεού; «Οχι. Οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να πιστεύουν ό,τι θέλουν. Αλλά δεν έχει κανένα νόημα να πιστεύεις σε κάτι μπροστά στην απόλυτη έλλειψη στοιχείων και, μάλιστα, μπροστά στην ύπαρξη στοιχείων που υποστηρίζουν τη μη ύπαρξη του θεού. Δεδομένου ότι δεν έχουμε καμία ανάγκη να εισαγάγουμε το θεό για να εξηγήσουμε οτιδήποτε παρα- τηρούμε στον κόσμο, όταν κάποιος υποστηρίζει ότι ο θεός υπάρχει, τότε, ναι, αυτός πρέπει να αποδείξει πως όντως υπάρχει.

»Μέχρι τώρα κανένας δεν έχει βρει ένα πειστικό επιχείρημα για την ύπαρξη του θεού. Τα λογικά επιχειρήματα αποτυγχάνουν επειδή υποθέτουν αυτό που επιδιώκουν να αποδείξουν. Τα επιχειρήματα υπέρ ενός σχεδίου για τη δημιουργία του σύμπαντος αποτυγχάνουν επειδή το σύμπαν δεν παρουσιάζει κανένα στοιχείο ύπαρξης ενός σχεδίου. Τα επιχειρήματα από την προσωπική εμπειρία αποτυγχάνουν επειδή κινούνται στο επίπεδο του ανεκδότου και δεν μπορούν να ελεγχθούν. Τα λεγόμενα επιχειρήματα περί του χάσματος του θεού (δηλαδή, επιχειρήματα που προσπαθούν να καλύψουν με το θεό ένα κενό στην επιστημονική γνώση), αποτυγχάνουν, επειδή η επιστήμη έχει τρόπο να καλύπτει τελικά τα κενά της».

Τι λέτε σε όσους σας ζητούν να αποδείξετε ότι ο θεός δεν υπάρχει; «Τους το αποδεικνύω. Ο θεός που οι περισσότεροι λατρεύουν (ο ιουδαιο-χριστιανο-ισλαμικός θεός) υποτίθεται ότι διαδραματίζει έναν τόσο σημαντικό ρόλο στον κόσμο και την ανθρώπινη ζωή, που θα έπρεπε να έχει γίνει έως τώρα αντιληπτός. Για παράδειγμα, πρέπει να έχουμε αποδείξεις ότι οι προσευχές απαντιούνται ή ότι ο θεός αποκαλύπτει αλήθειες στους ανθρώπους. Δεν βλέπουμε κανένα τέτοιο στοιχείο, το οποίο θα έπρεπε να υπάρχει· έτσι μπορούμε να καταλήξουμε με ασφάλεια στο συμπέρασμα, πέρα από κάθε λογική αμφιβολία, ότι ένας τέτοιος θεός δεν υπάρχει.

»Για την αποτελεσματικότητα της προσευχής έχουν πραγματοποιηθεί σε αξιόπιστα πανεπιστημιακά ιδρύματα (Χάρβαρντ, Πανεπιστήμιο Ντιουκ, κλινική Mayo) αξιόπιστες έρευνες από αξιόπιστους επιστήμονες. Οι έρευνες αυτές δεν έχουν βρεί κανένα στοιχείο ότι η προσευχή έχει αποτελέσματα. Ομοίως, η αποκάλυψη θα μπορούσε να εξεταστεί με την εκτέλεση πειραμάτων στα οποία οι άνθρωποι που υποστηρίζουν ότι μιλούν στο θεό παρέχουν κάποιες πληροφορίες που δεν θα ήταν δυνατόν να γνωρίζουν και που θα ελέγχονται αργότερα επιστημονικά.

»Βέβαια, είναι αλήθεια ότι ο θεός θα μπορούσε να επιλέξει να κρυφτεί από τους ανθρώπους, αλλά ένας τέτοιος θεός θα ήταν ένας κακός θεός, δεδομένου ότι πολλοί άνθρωποι επιδιώκουν ειλικρινά κάποιο σημάδι της ύπαρξής του· όμως, ο θεός τούς στέλνει στην αιώνια φωτιά, ενώ δέχεται μόνο εκείνους που τον λατρεύουν παράλογα και μόνο με βάση την πίστη».

Μπορεί να είναι κανείς ταυτόχρονα θρήσκος και ορθολογιστής; «Ναι! Η θεολογία είναι ορθολογική. Εν τούτοις, οποιοδήποτε ορθολογικό επιχείρημα απαιτεί αρχικές υποθέσεις, μέσω των οποίων, ακόμη κι αν δεν είναι σωστές, να μπορείς να φτάνεις σε ένα λογικό συμπέρασμα. Οι θεολόγοι αμφισβητούν σπάνια τη βασική παραδοχή τους ότι ο θεός υπάρχει· έτσι, ανεξάρτητα από το πόσο διεξοδική μπορεί να είναι η συλλογιστική διαδικασία που ακολουθούν, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αποδειχθεί ότι υπάρχει θεός. Τα θεολογικά συμπεράσματα είναι λανθασμένα επειδή η βάση τους είναι λανθασμένη.

»Η ανωτερότητα της επιστημονικής έναντι της θρησκευτικής σκέψης δεν βασίζεται σε φιλοσοφικά επιχειρήματα. Κανένας δεν μπορεί να αποδείξει τίποτα για την απόλυτη πραγματικότητα. Αλλά η επιστήμη έχει μια πολύ πιο επιτυχημένη πορεία από τη θρησκεία, όσον αφορά το ρόλο και των δύο στην ανθρώπινη πρόοδο - και έτσι έχουμε κάθε λόγο να την εμπιστευθούμε στην προσπάθειά μας να έρθουμε πιο κοντά στην αλήθεια».

Το να είναι κανείς δηλωμένος άθεος είναι χειρότερο από το να ομολογούσε κάποιος ότι ήταν κομμουνιστής στα χρόνια του μακαρθισμού στις ΗΠΑ... «Η περίπτωση των ΗΠΑ σίγουρα δεν είναι αντιπροσωπευτική, αφού ως χώρα έχει πολύ πιο έντονο το θρησκευτικό στοιχείο απ' ό,τι οι άλλες προηγμένες χώρες. Αυτό είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορίας στην οποία οι αρχικοί άποικοι επιδίωξαν τη θρησκευτική ελευθερία - την οποία γρήγορα αρνήθηκαν σε άλλους, μόλις είχαν τη δύναμη να το κάνουν. Υπήρξε μια σύντομη περίοδος κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, όταν το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων που συνέβαλαν στην ίδρυση των ΗΠΑ (ο Ουάσινγκτον, ο Τζέφερσον, ο Μάντισον, ο Πέιν και ο Φράνκλιν) πίστευαν στον ντεϊσμό αντί στον χριστιανικό θεϊσμό. Αλλά ο χριστιανισμός διατήρησε την κυριαρχία του στους ανθρώπους και οι πολιτικοί έπρεπε είτε να ακολουθήσουν αυτό το μονοπάτι είτε, όπως τώρα, να πάρουν το ρίσκο μιας ήττας στην κάλπη.

»Η θρησκεία είναι πάντα ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται από εκείνους που είναι στην εξουσία για να έχουν τους ανθρώπους υπό έλεγχο. Μάρτυρας οι αιώνες, κατά τη διάρκεια των οποίων το θείο δικαίωμα των βασιλιάδων επέτρεψε σε λίγους να ζουν μέσα στη μεγάλη πολυτέλεια, ενώ οι μάζες ζούσαν σε άθλιες συνθήκες. Ακόμη και σήμερα στην Ινδία οι πλούσιοι εμποδίζουν τους φτωχούς να εξεγερθούν, έχοντάς τους εξαπατήσει με το κάρμα.

»Σήμερα στην Αμερική το βασιλικό αξίωμα έχει αντικατασταθεί από άτομα και εταιρείες ακόμη μεγαλύτερου πλούτου, που χρησιμοποιούν αυτόν τον πλούτο για να εξαγοράζουν εκλογές. Οι πολιτικοί δεν μπορούν να επιβιώσουν πολιτικά δίχως τα χρήματα που απαιτούνται για την προεκλογική τους εκστρατεία και μόλις βρεθούν σε θέση εξουσίας θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι οι ευεργέτες τους θα συνεχίζουν να ευημερούν, με πρόσθετες μειώσεις των φόρων και άλλα πλεονεκτήματα. Η θρησκεία χρησιμοποιείται από την ολιγαρχία για να πείσει τους ανθρώπους να ψηφίσουν ενάντια στα συμφέροντά τους με την προώθηση μιας κάλπικης ατζέντας "αξιών", που οι ψηφοφόροι, δυστυχώς, νομίζουν ότι είναι κάτι πιο σημαντικό από τη δική τους ευημερία».

Στο βιβλίο σας «The Fallacy of Fine-Tuning», που θα κυκλοφορήσει σύντομα, υποστηρίζετε ότι το σύμπαν δεν σχεδιάστηκε για μας. Οφείλεται η ζωή στη Γη σε ένα ατύχημα; «Σίγουρα, αλλά ακόμη δεν κατανοούμε τον ακριβή μηχανισμό. Ετσι, δεν μπορούμε να προβλέψουμε πόσο κοινή μπορεί να είναι η ζωή στο σύμπαν. Η τρέχουσα σκέψη είναι ότι η πρωτόγονη ζωή, όπως τα βακτηρίδια, είναι αρκετά κοινή, αλλά η σύνθετη ζωή, όπως τα φυτά και τα ζώα, είναι πιθανώς πολύ σπάνια. Αλλά το σύμπαν είναι απέραντο και μπορεί να περιέχει ένα τρισεκατομμύριο πλανήτες. Συνεπώς, ακόμη και ένα πολύ απίθανο ατύχημα είναι πιθανό να έχει συμβεί σε άλλα μέρη του σύμπαντος».

---

Victor J. Stenger

• Μεγάλωσε σε μια εργατική γειτονιά του Νιου Τζέρσεϊ. Ο πατέρας του ήταν λιθουανός μετανάστης και η μητέρα του κόρη Ούγγρων μεταναστών.
• Σπούδασε στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας του Νιου Τζέρσεϊ. Πήρε μεταπτυχιακό στη Φυσική το 1959 και διδακτορικό το '63 από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας.Διετέλεσε καθηγητής στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου της Χαβάης (1963-2000). 
• Έχει διδάξει ως επισκέπτης καθηγητής στα πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης, της Οξφόρδης, της Φλωρεντίας, ενώ ήταν επίσης επισκέπτης ερευνητής στο Εργαστήριο Rutherford Appleton στην Αγγλία και στο Εθνικό Εργαστήριο Πυρηνικής Φυσικής στην Ιταλία.Σήμερα είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο και ομότιμος καθηγητής Φυσικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Χαβάης.
• Η ερευνητική του καριέρα αφορά την περίοδο της μεγάλης προόδου της Σωματιδιακής Φυσικής, που οδήγησε τελικά στο λεγόμενο καθιερωμένο μοντέλο (standard model). Συμμετείχε σε πειράματα που βοήθησαν στην εγκαθίδρυση των στοιχείων των παράξενων σωματιδίων (charmed quarks), των gluons και των νετρίνων και πρωτοστάτησε στην έρευνα γύρω από τους τομείς των ακτίνων γάμμα υψηλής ενέργειας και στην αστρονομία των νετρίνων. Συνεργάστηκε σε πείραμα στην Ιαπωνία, που έδειξε για πρώτη φορά ότι τα νετρίνα έχουν μάζα.
• Στα βιβλία του διασταυρώνονται η φυσική, η κοσμολογία, η φιλοσοφία και η θρησκεία. Το βιβλίο του «God: The Failed Hypothesis» ήταν στη λίστα των μπεστ σέλερ της εφημερίδας «New York Times» το 2007.

(βλέπε επίσης >>>) 

Προσαρμογή στη σύγχρονη εποχή...

με δειλά βήματα

Ο πρόεδρος της Γερμανικής Ευαγγελικής Εκκλησίας (EKD), Wolfgang Huber, επίσκοπος και καθηγητής θεολογίας στο πανεπιστήμιο Χαϊδελβέργης, ανακοίνωσε στην πρόσφατη συνεδρίαση της συνόδου της EKD τις θέσεις της ευαγγ. εκκλησίας για τον Δημιουργισμό και τη Θεωρία του Ευφυούς Σχεδιασμού, με τις οποίες φονταμενταλιστές χριστιανοί, με γενναία χρηματοδότηση θρησκόληπτων κύκλων, προσπαθούν να ακυρώσουν την εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου. Ο Huber θεωρεί ότι οι Δημιουργιστές κάνουν κατάχρηση των ιερών βιβλίων του χριστιανισμού, όταν προσπαθούν να τα αξιοποιήσουν για να αντιπαρατεθούν με την επιστήμη. «Ο χριστιανισμός γνώρισε τραγικά ναυάγια», λέει ο Huber, «κάθε φορά που εξέλαβε κατά γράμμα τις ιερές γραφές και προσπάθησε να εξηγήσει με αυτές αυθεντικά τον κόσμο».

Ταυτόχρονα άσκησε ο Huber κριτική στους «νέους αθεϊστές», επειδή ο σημαντικότερος εκπρόσωπός τους, Richard Dawkins, έχει αναδείξει ως έγκυρους εκφραστές της χριστιανικής θρησκείας τους Δημιουργιστές. Η πολεμική του Dawkins κατά του θρησκευτικού προσηλυτισμού στα παιδιά και κατά της εικόνας του θεού στην παλαιά Διαθήκη (ζηλόφθων, εκδικητικός, ιδιοτελής) δείχνει έλλειψη ιστορικής αντίληψης και ηθικών αναλογιών. Ο Huber θεωρεί ότι πρέπει να διαχωριστούν η γνώση και η πίστη αφού, ούτε η Βίβλος είναι βιβλίο Φυσικής Ιστορίας και Κοσμολογίας, ούτε η επιστήμη είναι σε θέση να εκφέρει γνώμη για το θεό.

Θεωρώ σημαντικό θέμα τη διατήρηση αποστάσεων της ευαγγελικής εκκλησίας από τους Αμερικάνους ομόδοξους, οι οποίοι στηρίζουν κατά κύριο λόγο τις ιδεοληψίες των Δημιουργιστών. Η αναφορά στα «τραγικά ναυάγια» αποτελεί κομψή περιγραφή για την δολοφονική δραστηριότητα της «Ιεράς Εξέτασης» αλλά και Ευαγγελικών θρησκόληπτων εναντίον φυσιοδιφών και διανοουμένων.

Ο Huber δείχνει πικραμένος που ο Dawkins δεν «παίζει» με τις συγκροτημένες εκκλησίες αλλά με τους «αιρετικούς» Δημιουργιστές και ταυτόχρονα τον κακίζει που θέτει υπό επιστημονική έρευνα την ύπαρξη και τις ιδιότητες του θεού – αφαιρεί έτσι το κύριο θέμα ενασχόλησης απ’ τα χέρια των παπάδων. Βέβαια, ο Dawkins ισχυρίζεται, και ορθώς κατά την άποψή μου, ότι εφόσον ο θεός γίνεται αντικείμενο λογικών συσχετισμών και αποδεικτικών συλλογισμών, θα έπρεπε εξ ίσου να τύχει επιστημονικής έρευνας, όπως συμβαίνει και με κάθε άλλο θέμα από τη ζωή και τον κόσμο. Το αποτέλεσμα αυτής της μελέτης είναι, όμως, που φοβίζει τις εκκλησίες και τους επαγγελματίες χριστιανούς.

Υπενθυμίζω ότι στη Γερμανία ένα 32% του πληθυσμού ανήκει στην ευαγγελική εκκλησία, ένα 31% στην καθολική, ενώ ένα 33% έχει διακόψει επίσημα (δικαστικά) κάθε σχέση με εκκλησιαστικούς μηχανισμούς. Τα νούμερα είναι στρογγυλοποιημένα, το υπόλοιπο ποσοστό είναι μουσουλμάνοι, εβραίοι, ορθόδοξοι κ.ά. Αν και οι «εκτός εκκλησίας» είναι πολυπληθέστεροι από κάθε χριστιανικό δόγμα, δεν υπάρχει εκπρόσωπός τους σε καμιά επιτροπή και σε κανένα όργανο του γερμανικού κράτους - από την κεντρική ομοσπονδιακή διοίκηση, μέχρι τις δημοτικές αρχές. Γι' αυτό έχουν προσφύγει οι «ανένταχτοι» στο Συνταγματικό Δικαστήριο, για να ληφθούν υπόψη.

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)