26 January 2022

Το Σύμπαν είναι πιο έξυπνο από εμάς

Θα είναι έκπληξη να είμαστε μόνοι μας μέσα σε αυτό

του Θοδωρή Λαΐνα, naftemporiki.gr, 19/1/22

Η βρετανική Βασιλική Εταιρεία Αστρονομίας ανακοίνωσε πριν από λίγες μέρες ότι απονέμει την κορυφαία διάκριση της, το Χρυσό Μετάλλιο Αστρονομίας για το 2022, στον ελληνοκυπριακής καταγωγής καθηγητή αστροφυσικής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ Γιώργο Ευσταθίου, έναν από τους κορυφαίους αστροφυσικούς και κοσμολόγους στον κόσμο. 

Το Χρυσό Μετάλλιο, που απονεμήθηκε για πρώτη φορά το 1824, αποτελεί αναγνώριση του συνόλου του έργου και των επιτευγμάτων ενός επιστήμονα και με αυτό έχουν τιμηθεί στο παρελθόν διάσημοι επιστήμονες όπως ο 'Αλμπερτ Αϊνστάιν, ο Έντουιν Χαμπλ, ο 'Αρθουρ Έντιγκτον και ο Στίβεν Χόκινγκ.

Ο Γιώργος Ευσταθίου είναι καθηγητής Αστροφυσικής στο Πανεπιστήμιο Κέιμπριτζ και ήταν ο πρώτος διευθυντής του Ινστιτούτου Κοσμολογίας του Πανεπιστημίου Κέιμπριτζ. Υπήρξε επικεφαλής του τμήματος Αστροφυσικής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.

Είναι από τους πρωτοπόρους στους τομείς των προσομοιώσεων και ειδικά αυτών για τη δομή του Σύμπαντος και επίσης από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με τη κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου, τον απόηχο της Μεγάλης Έκρηξης από την οποία προέκυψε το Σύμπαν. Έχει επίσης συμμετάσχει σε έρευνες για τον σχηματισμό των γαλαξιών και τη σκοτεινή ενέργεια. Ήταν μέλος της Επιστημονικής Ομάδας για τον δορυφόρο Planck του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος. Έχει λάβει πολλά βραβεία ανάμεσα στα οποία τα Maxwell, Heineman, Gruber, Hughes και Nemitsas ενώ επίσης έχει τιμηθεί με το Βραβείο Αστροφυσικής του Ιδρύματος Μποδοσάκη.

Η θέση των ορατών γαλαξιών στο σύμπαν πριν από 6 δισεκ. έτη.

O κ. Ευσταθίου μίλησε στη «Ναυτεμπορική» για τη βράβευση του, την ερευνητική του πορεία αλλά και τα μυστικά του Σύμπαντος.

Συγχαρητήρια για αυτή την ιδιαίτερα σημαντική βράβευση. Ποιες ήταν οι πρώτες σας σκέψεις όταν πληροφορηθήκατε την απόφαση της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας να σας δώσει αυτό το βραβείο;

Είναι προφανώς τεράστια τιμή να αναγνωρίζεσαι με αυτό τον τρόπο από πολύ σημαντικούς συναδέλφους σου. Ορισμένοι από τους διασημότερους επιστήμονες έχουν λάβει το Χρυσό Μετάλλιο και στέκομαι με ταπεινότητα στο γεγονός ότι σχετίζομαι πλέον μαζί τους μέσω αυτής της βράβευσης.

Είστε από τους πρωτοπόρους στον τομέα των υπολογιστικών προσομοιώσεων γενικά αλλά και ειδικότερα με αυτές για την δομή του Σύμπαντος. Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να ασχοληθείτε με αυτόν τον τομέα;

Υπάρχουν ορισμένα επιστημονικά προβλήματα που είναι από την φύση τους υπολογιστικά. H συμπεριφορά των σωματιδίων υπό την επίδραση της βαρύτητας σε ένα διαστελλόμενο Σύμπαν είναι ένα τέτοιο πρόβλημα. Το 1978 έπεσα πάνω σε μια καινοτόμο αριθμητική μέθοδο που ανέπτυξαν επιστήμονες του τομέα των υπολογιστών η οποία μπορούσε να βρει εφαρμογή στην κοσμολογία. Η μέθοδος αυτή μου επέτρεψε να κάνω μεγάλες για εκείνη την εποχή προσομοιώσεις με τις οποίες μελετούσα την εξέλιξη της δομής του Σύμπαντος. Το κίνητρο φυσικά ήταν να κάνω κάτι που δεν είχε ξαναγίνει μέχρι τότε. Τα επόμενα χρόνια κατάφερα με τους συνεργάτες μου Μαρκ Ντέιβις και Κάρλος Φρενκ να κάνουμε προσομοιώσεις για τη κατανομή του γαλαξία και τα αποτελέσματα συνέπιπταν με τις παρατηρήσεις που είχαν γίνει. Οι προσομοιώσεις βασίζονταν στην υπόθεση ότι το μεγαλύτερο μέρος της ύλης στο Σύμπαν είναι αόρατο, αυτό που σήμερα ονομάζουμε σκοτεινή ύλη.

Πόσο έχει προοδεύσει ο τομέας των προσομοιώσεων και τι μπορούμε να περιμένουμε από αυτόν τα επόμενα χρόνια;

Η πρόοδος που έχει υπάρξει είναι με μια λέξη, απίστευτη. Οι προσομοιώσεις στην εποχή που τις ξεκίνησα εγώ περιλάμβαναν 30 χιλιάδες σωματίδια και χρειάζονταν περίπου 70 ώρες σε ένα υπολογιστή IBM 360/195 που ήταν ένας υπερυπολογιστής πριν από 44 χρόνια. Μια τέτοια προσομοίωση σήμερα μπορεί να γίνει σε λιγότερο από 30 δευτερόλεπτα σε ένα υψηλών επιδόσεων φορητό υπολογιστή. Οι σημερινές προσομοιώσεις περιλαμβάνουν δισεκατομμύρια σωματίδια και μπορούν επίσης να παρακολουθήσουν την αλληλεπίδραση των αερίων με τη βαρύτητα.

Είστε επίσης πρωτοπόρος στον τομέα της κοσμικής ακτινοβολίας υποβάθρου. Τι έχουμε μάθει μέχρι στιγμής για τη γέννηση του Σύμπαντος από την έρευνα σε αυτή την ακτινοβολία και τι άλλες πολύτιμες πληροφορίες κρύβονται μέσα σε αυτή που πρέπει να προσπαθήσουμε να τις ανακαλύψουμε;

Η κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου μας έχει προσφέρει ένα τεράστιο όγκο πληροφοριών για το νεαρό Σύμπαν αλλά και την κοσμολογία γενικότερα. Ήμουν μέλος της αποστολής Planck, του δορυφόρου που μετρά με πολύ μεγάλη ακρίβεια τις διακυμάνσεις σε αυτή την  ακτινοβολία. Τα ευρήματα στηρίζουν τη θεωρία ότι το Σύμπαν επεκτεινόταν τις πρώτες του στιγμές ταχύτερα από την ταχύτητα του φωτός, μια περίοδος που η επιστημονική κοινότητα έχει ονομάσει πληθωρισμό. Κατά τη διάρκεια της φάσης του πληθωρισμού κβαντικές διακυμάνσεις πήραν τέτοια έκταση ώστε να παραχθούν όλες οι δομές που βλέπουμε σήμερα στο Σύμπαν. Ένα πολύ σημαντικό βήμα για τη συνέχεια θα μπορούσε να είναι ο εντοπισμός των ιχνών βαρυτικών κυμάτων που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια του πληθωρισμού. Αυτή η ανακάλυψη θα παρείχε αποδείξεις ότι ο πληθωρισμός πράγματι συνέβη και θα έδινε απαντήσεις για τα επίπεδα ενέργειας του πληθωρισμού.

Είστε ένας από τους πιο διακεκριμένους και αναγνωρισμένους κοσμολόγους στον κόσμο. Φαίνεται να υπάρχει μια κρατούσα θεωρία για την διαδικασία γέννησης το Σύμπαντος αλλά υπάρχουν διάφορες θεωρίες για το πιθανό τέλος του. Νιώθετε κοντά σε κάποια από αυτές τις θεωρίες ή μήπως έχετε αναπτύξει κάποια δική σας ιδέα πάνω σε αυτά τα ζητήματα;

Δεν νομίζω ότι υπάρχει κάποια συμφωνία στην επιστημονική κοινότητα είτε για την γέννηση είτε για το τέλος του Σύμπαντος. Πολλοί κοσμολόγοι εμού συμπεριλαμβανομένου θα έλεγαν ότι υπάρχουν πολλές αποδείξεις ότι μια διαδικασία παρόμοια με τον πληθωρισμό συνέβη στο πρώιμο Σύμπαν. Όμως δεν έχουμε κανένα στοιχείο και δεν μπορούμε να κατανοήσουμε ακόμη τον πληθωρισμό σε θεμελιακό επίπεδο.

Υπάρχουν κάποιες θεωρίες που κάνουν λόγο για παράλληλα ή πολλαπλά σύμπαντα και ορισμένοι επιστήμονες έχουν πει ότι δεδομένα που προκύπτουν από τη κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου επιβεβαιώνουν τη θεωρία των πολλαπλών συμπάντων. Ποια είναι η δική σας άποψη;

Οι περισσότερες θεωρίες για τον πληθωρισμό οδηγούν στην ύπαρξη ενός πολυσύμπαντος. Το πρόβλημα με αυτό είναι ότι κανείς δεν γνωρίζει πώς να μελετά ή να κάνει προβλέψεις για ότι συμβαίνει σε ένα πολυσύμπαν. Είναι μια κατάσταση γνωστή ως «πρόβλημα μέτρησης». Νομίζω ότι είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα και μας δείχνει ότι μας λείπουν πολλά σημαντικά κομμάτια μιας νέας Φυσικής η οποία είναι απαραίτητη για βρούμε αυτές τις λύσεις.

Έχουμε πλέον στη διάθεση μας πολλά ισχυρά τηλεσκόπια επίγεια και διαστημικά καθώς και πολύ ισχυρούς υπερυπολογιστές για να κάνουμε προσομειώσεις. Τι ανακαλύψεις πιστεύετε ότι θα γίνουν τα επόμενα χρόνια;

Ένα πράγμα που έμαθα στη μακρά πορεία της καριέρας μου είναι ότι το Σύμπαν είναι πολύ πιο έξυπνο από εμάς. Δεν θέλω λοιπόν να γίνω αλαζόνας και να προσπαθήσω να προβλέψω τι θα ανακαλύψει ο άνθρωπος τα επόμενα χρόνια.

Με τι ασχολείστε αυτή την περίοδο;

Εργάζομαι στον τομέα των βαρυτικών φακών αυτή την στιγμή και επίσης γράφω ένα προπτυχιακό εγχειρίδιο για την κοσμολογία.

Ποια είναι η γνώμη σας για την πιθανότητα να υπάρχει νοήμων ζωή στο Σύμπαν και αν υπάρχει  τέτοια ζωή υπάρχει περίπτωση να έρθουμε σε επαφή μαζί της;

Δεν έχω κάποια ειδική γνώση πάνω σε αυτό το ζήτημα. Πάντως θα είναι μεγάλη έκπληξη αν είμαστε το μόνο νοήμον είδος σε αυτό το αχανές Σύμπαν.

19 January 2022

Η περί Θεού διαμάχη

 Προβληματισμοί και διάλογοι με αφορμή δύο βιβλία

Το πρόβλημα των σχέσεων ανάμεσα σε επιστήμη και θρησκεία γνώρισε πρόσφατη αναζωπύρωση, εξαιτίας της διεθνούς υγειονομικής κρίσης. Ο περιορισμός της λειτουργίας των ναών κατά την περίοδο του Πάσχα του 2021 προκάλεσε διαμάχες και πλήθος συζητήσεων ανάμεσα σε πιστούς και μη. Ποια η σχέση της επιστήμης με τη θρησκεία; Πρόκειται για δύο πλευρές του πολιτισμού που βρίσκονται σε ασυμφιλίωτη αντίθεση ή μήπως θα μπορούσε να εξασφαλιστεί η μεταξύ τους αρμονική συνεργασία; Άραγε ο ορθολογισμός αποκλείει την ύπαρξη του Θεού; Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει και το φαινόμενο του αθεϊσμού. Αν και ο αθεϊσμός έχει αρκετές μορφές και αποχρώσεις, σήμερα ο αθεϊσμός είναι συνήθως υλιστικός και πολιτικά φιλελεύθερος (με την ευρεία έννοια).

Ρίτσαρντ Ντόκινς και ο Πίτερ Μπογκοσιάν.

Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς είναι από εκείνες τις προσωπικότητες που δε χρειάζονται ειδικές συστάσεις. Ευρύτατα γνωστός από τη συγγραφική του εκλαΐκευση της Βιολογίας, τη θεωρία του περί μιμιδίων, αλλά και από τα δημοφιλή τηλεοπτικά debates όπου υπερασπίζεται παθιασμένα έναν μαχητικό αθεϊσμό απέναντι σε κάθε λογής συνομιλητές, έχει χαρακτηριστεί και ως «το ροντβάιλερ του Δαρβίνου». Όπως δηλώνει ο ίδιος, εγκατέλειψε την πίστη του στον Θεό σε ηλικία δεκαπέντε ετών, αφού ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τη δαρβινική εξέλιξη των ειδών. Το πιο δημοφιλές και αμφιλεγόμενο βιβλίο του υπήρξε ίσως το Η περί Θεού αυταπάτη, που δημοσιεύτηκε το 2006 και από τότε γνώρισε πολλές επανεκδόσεις και μεταφράσεις.

Συνήθως, ο Ντόκινς συγκαταριθμείται με τους Ντάνιελ Ντένετ, Σαμ Χάρις και Κρίστοφερ Χίτσενς, ως οι «τέσσερεις καβαλάρηδες» ενός κινήματος με τη χαρακτηριστική ονομασία «Νέος Αθεϊσμός», το οποίο αναπτύχθηκε κυρίως ως μια αντίδραση στην αναζωπύρωση των ακραίων εκφάνσεων θρησκευτικού λόγου στις Η.Π.Α., αλλά και στον φόβο που προκάλεσε η άνοδος του ριζοσπαστικού Ισλάμ και η 11η Σεπτεμβρίου στη Δύση γενικότερα. Βασική μέθοδός τους είναι η χρήση επιστημονικών δεδομένων για να δείξουν ότι η θρησκευτική πίστη είναι ασυμβίβαστη με τη γνώση, καθώς και η έμφασή τους στην απελευθέρωση της εκπαίδευσης από τη θρησκευτική κατήχηση, αναδιατυπώνοντας αρκετές γνωστές θέσεις των David Hume και Bertrand Russel. Το 2008 και 2009, η περίφημη διαφημιστική καμπάνια στη Βρετανία των «αθεϊστικών λεωφορείων» που ανέγραφαν τη φράση «Πιθανότατα δεν υπάρχει Θεός, σταμάτα λοιπόν να ανησυχείς και απόλαυσε τη ζωή σου», εμπνευσμένη από την κωμικό και δημοσιογράφο Ariane Sherine, έγινε και με έξοδα του ίδιου του Ντόκινς, προκαλώντας έντονες εντυπώσεις.



Το παρόν βιβλίο αποτελεί κατά βάση μια συνοπτική και γλαφυρή αναδιατύπωση ορισμένων θεμελιωδών θέσεων που έχει ήδη εκφράσει ο Ντόκινς σε προηγούμενα έργα του. Αρχικά, η θεματική του προχωράει από το ειδικό προς το γενικό: τα πρώτα κεφάλαια είναι αφιερωμένα στην αναίρεση των ιερών κειμένων (ιδιαίτερα της Αγίας Γραφής), κατόπιν μεταβαίνει στην ηθική, για να τεθεί το ερώτημα του κατά πόσον θα έπρεπε αυτή να καθορίζεται από θρησκευτικές διδαχές, και έπειτα καταλήγει στο ερώτημα του πόσο πιθανή είναι έστω και η ύπαρξη ενός Θεού, ως αιτία του σύμπαντος. Ας σημειωθεί ότι στον αγγλοσαξονικό χώρο, η διαμάχη μεταξύ υποστηρικτών της εξέλιξης και δημιουργιστών παραμένει ισχυρή και ένας σημαντικός χώρος διαμάχης τους είναι η θεσμοθετημένη εκπαίδευση. Κι ενώ αρκετοί θρησκευόμενοι ανά τον κόσμο σήμερα αποδέχονται την εξέλιξη ως μια πραγματική φυσική διαδικασία, για τον Ντόκινς αυτή αποτελεί το ισχυρότερο και το πλέον πειστικό επιχείρημα ενάντια στην ιδέα του «σχεδιασμού», δηλαδή στην ιδέα της δημιουργίας του φυσικού κόσμου από ένα υπέρτατο ον.

Ο Ντόκινς φιλοσοφικά είναι ρεαλιστής, αφού πιστεύει στην αντικειμενική ύπαρξη αλήθειας και θεωρεί δεδομένη την πραγματικότητα των επιστημονικών νόμων του σύμπαντος, ανεξαρτήτως του ποιος τις αναγνωρίζει και τις κατανοεί. Επιστημολογικά, θεωρεί ότι ο «Θεός» αποτελεί αχρείαστη και παρωχημένη υπόθεση. Σε αντίθεση λοιπόν με τους υποστηρικτές των θρησκειών για ωφελιμιστικούς λόγους, ο Ντόκινς επιμένει στο ζήτημα της αλήθειας: αν μια θρησκεία είναι αληθής, τότε και μόνο τότε αξίζει να την κρατήσουμε. Πώς γνωρίζουμε, αναρωτιέται, ότι τα τέσσερα καθιερωμένα Ευαγγέλια είναι ορθά ενώ τα υπόλοιπα πενήντα (τα λεγόμενα «απόκρυφα», που δε γίνονται αποδεκτά από τις χριστιανικές εκκλησίες) ψευδή;

Σύμφωνα με τον Ντόκινς, τα Ευαγγέλια δεν είναι αξιόπιστα ως ιστορικά ντοκουμέντα, τόσο λόγω της απόστασης δεκαετιών από τα γεγονότα που υποτίθεται ότι αφηγούνται, όσο και της ευκολίας με βάση την οποία ξέρουμε σήμερα ότι μπορεί να διαδοθεί μια καλή ιστορία απλώς και μόνον επειδή είναι μια καλή ιστορία. Μάλιστα, οι ιστορίες που διαδίδονται προφορικά πέφτουν συχνά θύματα διαστρέβλωσης και διαδοχικών παραποιήσεων, ένα φαινόμενο που μας θυμίζει το παιδικό παιχνίδι του «χαλασμένου τηλεφώνου» (γνωστό στην αγγλική γλώσσα ως φαινόμενο των «κινέζικων ψιθύρων»).

Επίσης, ο Ντόκινς, με μια καυστική ειρωνεία a la Voltaire, αποδίδει στους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης προθέσεις μερικής διαστρέβλωσης των γεγονότων για χάρη της εκπλήρωσης των προφητειών της Παλαιάς Διαθήκης. Όπως εξηγεί, οι ισχυρισμοί περί θαυμάτων και επεμβάσεων του Θεού είναι γεγονότα εξωπραγματικά και ως τέτοια απαιτούν ισχυρότατα τεκμήρια για να γίνουν πιστευτά, τέτοια που εμείς προφανώς δε διαθέτουμε. Όσο για τις ιστορίες των Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ, θεωρεί, δεν είναι τίποτα περισσότερο από εβραϊκοί μύθοι, όπως ακριβώς οι ιστορίες των ομηρικών ηρώων είναι ελληνικοί μύθοι.

Για τον Ντόκινς μάλιστα, δύσκολα θα αποδεχόταν κανείς σήμερα τη Βίβλο ανεπιφύλακτα. Αντίθετα, κατά κανόνα επιλέγονται κάποια αποσπάσματα από τους πιστούς και απορρίπτονται άλλα. Με ποιο κριτήριο συμβαίνει όμως αυτό; Ένα τέτοιο κριτήριο δε θα σήμαινε άραγε πως έχουμε ήδη έναν ηθικό οδηγό ανεξάρτητο από τη Βίβλο; Και όταν ερμηνεύονται κάποια περιστατικά της Βίβλου με συμβολικό και αλληγορικό τρόπο, τι μας εμποδίζει από το να απορρίψουμε εντελώς το συγκεκριμένο ή και οποιοδήποτε άλλο ιερό βιβλίο; Ο Ντόκινς μεταχειρίζεται μάλιστα ένα προσφιλές παράδειγμά του, το οποίο οφείλει στον σημαντικό ανθρωπολόγο Sir David Attenborough: πρόκειται για τις περίφημες «λατρείες του φορτίου» (“cargo cults”), ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα περί του πώς ξεκινά να διαδίδεται μια θρησκεία ανάμεσα στους ανθρώπους. Είναι γνωστό ότι οι λατρείες του φορτίου σε περιοχές της Νέας Γουινέας και διαφόρων νησιών της Μελανησίας, γεννήθηκαν από φυλές ιθαγενών, όταν αυτές ήρθαν σε επαφή με αμερικανικά, ιαπωνικά, βρετανικά ή και αυστραλιανά στρατεύματα, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τότε ακριβώς διαμορφώθηκε μια μεσσιανική λατρεία προς αυτά τα «περίεργα όντα» που τους έριχναν αγαθά από τον ουρανό (αεροπλάνα που έκαναν ανεφοδιασμό), θεωρώντας ότι ο αρχηγός τους, John Frum ή Tom Davie (αναλόγως της περιοχής των πιστευόντων) αποτελεί ένα είδος μεσσία. Επίσης, υπάρχει η φυλή Γιαόνανεν από το νησί Τάνα του Βανουάτου, που λατρεύει τον πρίγκιπα Φίλιππο ως θεό, ειδικά μετά την επίσκεψή του στο νησί, το 1974.

Ο Ντόκινς ερμηνεύει στη συνέχεια το θρησκευτικό φαινόμενο με βάση την εξέλιξη, καταφεύγοντας στην κοινωνιοβιολογία. Σύμφωνα με τον ίδιο, η επιλογή μας να πιστεύουμε σε θεούς ή Θεό, είναι μια τάση του εγκεφάλου μας. Οι εικασίες εδώ βέβαια είναι πολλές: ενδεχομένως οι θρησκευτικοί μύθοι βοηθούν τα μέλη κάθε φυλής να συνδέονται μεταξύ τους, ίσως αποτελούν «παραπροϊόντα» στον αγώνα του κάθε ανθρώπου για επιβίωση, ή ίσως ήταν αναγκαία η πίστη σε αυτούς, για τις πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών φυλών. Εξίσου κοινωνιοβιολογική προσέγγιση υιοθετεί και όσον αφορά την ηθική. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι η ίδια η φυσική επιλογή κατά κάποιον τρόπο «πιέζει» προς κοινωνικές μορφές αμοιβαίας συνεργασίας. Μάλιστα, παραθέτει το παράδειγμα των νυχτερίδων μιας σπηλιάς, που η μια δίνει στην άλλη αίμα για να μην πεθάνει από ασιτία, γνωρίζοντας πως έτσι εξασφαλίζει και τη δική της επιβίωση, σε μελλοντική περίπτωση κινδύνου.

Ο Ντόκινς επινοεί έναν φανταστικό φιλοσοφικό διάλογο ανάμεσα σε έναν «απολυταρχικό» και έναν «συνεπειοκράτη», όσον αφορά το ηθικό δίλημμα της άμβλωσης. Ο πρώτος πιστεύει σε κανόνες απόλυτους και απαραβίαστους, ανεξαρτήτως των συνθηκών, σε αντίθεση με τον δεύτερο που πρεσβεύει μια πιο ευέλικτη αντιμετώπιση των ηθικών διλημμάτων, θέτοντας ως βασικό κριτήριο τις συνέπειες μιας πράξης. Βέβαια, όταν φτάνουν στο ακραίο παράδειγμα του κανιβαλισμού, ο Ντόκινς ομολογεί πως είναι ένα πανάρχαιο ταμπού που είναι προς το συμφέρον μας να μην παραβιαστεί.

Μετά την επιχειρηματολογία του εναντίον των θρησκειών, ο Ντόκινς επιδίδεται σε μια περιγραφή της δαρβινικής θεωρίας της εξέλιξης, που θα μπορούσε επάξια να χαρακτηριστεί συναρπαστική. Μας εξηγεί το πώς οι πιο περίπλοκοι οργανισμοί προέκυψαν σταδιακά από απλούστερους, μέσα στο πέρασμα του χρόνου, και εξηγεί πως το περίφημο τελολογικό επιχείρημα του αιδεσιμότατου Πάλεϊ, υπέρ της ύπαρξης του Θεού, είναι εσφαλμένο. Σε τελική ανάλυση, η υπόθεση ενός «σχεδιαστή» του φυσικού σύμπαντος, χρήζει και εκείνη κάποιας εξήγησης. Αν δηλαδή οτιδήποτε περίπλοκο και πολυσύνθετο έκανε αργά και σταδιακά την εμφάνισή του στο σύμπαν, τότε το ίδιο θα έπρεπε να ισχύει και για τον Θεό, λέει χαρακτηριστικά.

Αν και διαπρύσιος κήρυκας του ορθού λόγου, ο Ντόκινς επιδρά στον αναγνώστη του και με διάφορα συναισθηματικά μέσα: η λεπτή ειρωνεία, οι γλαφυρές περιγραφές, το προκλητικό και πηγαίο χιούμορ, η ηθική αγανάκτηση ενάντια στα δόγματα και η ηρωική σκιαγράφηση των επιστημόνων σε αντιδιαστολή με τους πιστούς, αυτά δίνουν στο έργο του απήχηση σαφώς μεγαλύτερη από αυτή που θα κέρδιζε με μια αυστηρά λογική επιχειρηματολογία. Είναι βέβαια γεγονός ότι ο Ντόκινς έχει δεχτεί σφοδρή κριτική ως προς τον τρόπο που αντιμετωπίζει τον Θεό ή και το θρησκευτικό φαινόμενο μέσα στα έργα του, από συγγραφείς θρησκευόμενους (π.χ. Alister E. McGrath, David-Benltey Hart) αλλά και μη (π.χ. Ronald Dworkin, John N. Gray). Πάντως, το βιβλίο είναι οπωσδήποτε μια ενδιαφέρουσα πνευματική πρόκληση και σίγουρα θα προβληματίσει τους πάντες, πιστούς και μη. Και δεν είναι το μοναδικό.

Με το βιβλίο του Εγχειρίδιο αθεΐας, ο Αμερικανός καθηγητής Φιλοσοφίας Πίτερ Μπογκοσιάν, ευρύτερα γνωστός από μια φάρσα του που οδήγησε σε ακαδημαϊκό σκάνδαλο, φιλοδοξεί να προσφέρει ένα οπλοστάσιο λογικών επιχειρημάτων υπέρ του αθεϊσμού. Αυτό ο ίδιος το ονομάζει «επιστημολογία του δρόμου» και συνίσταται ουσιαστικά σε απόπειρες αντιπαράθεσης με θρησκευτικούς οπαδούς στον δρόμο, περίπου όπως ο αρχαίος φιλόσοφος Σωκράτης συζητούσε με περαστικούς Αθηναίους σχετικά με διάφορα ζητήματα, προκειμένου να τους δείξει πως στην πραγματικότητα δε γνωρίζουν όσα οι ίδιοι διατείνονται ότι γνωρίζουν. Είναι ένα έργο που ο Μάικλ Σέρμερ, επίσης γνωστός αθεϊστής, έχει παραβάλλει με το Η περί Θεού αυταπάτη του Ρίτσαρντ Ντόκινς, που αναφέρθηκε παραπάνω, ως απαραίτητη εργαλειοθήκη για κάθε επίδοξο αθεϊστή. Όπως δηλώνει ήδη στο πρώτο κεφάλαιο ο συγγραφέας του: «Αυτό το βιβλίο θα σας διδάξει πώς να πείθετε μέσω της συζήτησης τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν την πίστη τους».

Σύμφωνα με τον Μπογκοσιάν, η επιστημολογία του δρόμου αποτελεί συνέχεια και παραπέρα εξέλιξη των στόχων που οι Νέοι Αθεϊστές έθεσαν αλλά τελικώς απέτυχαν να εφαρμόσουν στην πράξη. Οι επιστημολόγοι του δρόμου είναι, κατά τον Μπογκοσιάν, στρατιές ανθρώπων που αντιμετωπίζουν την προσωπική επικοινωνία με τους πιστούς ως «θεραπευτική παρέμβαση για την απελευθέρωση των τελευταίων από την πίστη τους». Είναι ενδιαφέρον ότι ο ίδιος προτιμά τον όρο «άθεος» από τον πιο ήπιο «αγνωστικιστής», με το σκεπτικό ότι επειδή κανένα επιχείρημα υπέρ της ύπαρξης του Θεού εδώ και χιλιάδες χρόνια δεν έχει αντέξει τον ορθολογικό έλεγχο, το να αυτοχαρακτηρίζεται κανείς αγνωστικιστής είναι μάλλον περιττό. Ένας ορισμός του αθεϊστή είναι, μας λέει, ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που δεν προσποιείται ότι γνωρίζει πράγματα που δε γνωρίζει, όσον αφορά τη δημιουργία του σύμπαντος.

Ο Μπογκοσιάν μας εξηγεί πως ο αθεϊσμός δεν αποτελεί στοιχείο της ταυτότητας ενός αθεϊστή, διότι αυτός είναι σε θέση να τον αναιρέσει οποιαδήποτε στιγμή χρειαστεί, φτάνει να του παρουσιαστούν πειστικές αποδείξεις για τους ισχυρισμούς μιας θρησκείας. Δε θα πρέπει λοιπόν να εστιάζει κανείς την κριτική του στους θρησκευτικούς ισχυρισμούς καθαυτούς, όσο στην πίστη (αδικαιολόγητη πεποίθηση) που εκφράζουν οι θρησκευόμενοι γι’ αυτές. Μέχρι στιγμής, η πίστη στον Θεό είναι εξίσου αναπόδειχτη και εξίσου πιθανή, συμπληρώνει, με την πίστη στον Άι-Βασίλη. Πρόκειται για μια μη έγκυρη επιστημολογία. Η τακτική της επιστημολογίας του δρόμου (SE), που καθιερώνει εδώ ο Μπογκοσιάν έγινε στη συνέχεια δημοφιλής από τον Anthony Magnabosco, ο οποίος την εφαρμόζει σε ευρεία κλίμακα και δημοσιεύει βίντεο με τα αποτελέσματά του.

Το βιβλίο είναι ιδιαίτερα οξύ και προκλητικό, ακόμη περισσότερο από αυτό του Ντόκινς και ο Μπογκοσιάν μοιάζει ακλόνητα πεπεισμένος για την ορθότητα και τους αγαθούς σκοπούς του αθεϊσμού, σε σημείο που προτείνει την ιδέα να συμπεριλαμβάνεται η θρησκευτική εμπειρία στο DSM (εγχειρίδιο που χρησιμοποιούν οι ψυχίατροι ανά τον κόσμο, για τον προσδιορισμό των διανοητικών ασθενειών και της συμπτωματολογίας τους). Επιπλέον, μοιάζει διατεθειμένος να αποδεχτεί ένα είδος διδασκαλίας σε μικρά παιδιά, όπου θα παρουσιάζονται οι διάφοροι πρωτοπόροι της επιστήμης ως υπερήρωες που θα μάχονται ενάντια στους θρησκευόμενους. Τέλος, ο Μπογκοσιάν επιτίθεται στον σύγχρονο, αριστερίζουσας απόχρωσης, πολιτισμικό σχετικισμό και την άνευ όρων αποδοχή της πολυπολιτισμικότητας, ως στάσης που διακινδυνεύει τους φιλελεύθερους θεσμούς της Δύσης, ιδίως μπροστά στο ριζοσπαστικό Ισλάμ. Μήπως όμως, προκειμένου να συναγωνιστεί τους φονταμενταλιστές, ο Νέος Αθεϊσμός καταλήγει να μιμείται τις μεθόδους τους; Ή μήπως η στάση του είναι απολύτως θεμιτή λόγω της ισχύος του ακραίου θρησκευτικού λόγου σήμερα; Η απάντηση επαφίεται στην κρίση του αναγνώστη.

18 January 2022

Και αν ο Τράγκας είχε μπει στη Βουλή;

 της Ρέας Βιτάλη, protagon.gr, 17/1/22

Δεν είμαι των ταξί. Ωστόσο, από τις ελάχιστες φορές που στα ξαφνικά χρειάστηκα, η ατμόσφαιρα χαράχτηκε μέσα μου. Σχεδόν ολοκληρωτικά αφορούσε ταξιτζήδες που δεν είχαν συνεργασία με κάποια κεντρική εταιρεία, τα αυτοκίνητά τους ήταν λιώμα και το ραδιόφωνο στη διαπασών. Ελεγες τον προορισμό σου, ούτε που σου απαντούσαν. Σου φύλαγαν τσαντίλα που τους αποσπούσες την προσοχή. Ακουγαν δοξολογία Τράγκα. 

Φύσαγαν, ξεφύσαγαν για κάθε γαμιόλη που έτρωγε τα λεφτά του κοσμάκη. Ηταν διαποτισμένοι από δηλητήριο, πύον, θυμό, μίσος, ακραία βεβαιότητα και πίστη σε ό,τι κατήγγειλε ο Μεγάλος Αρχηγός τους. Ο Μητσοτάκης ήταν Κούλης και είχε πολλααά λεφτά. Η Μαρέβα «κάτι με» το σπίτι κάποιου Βολταίρου και «πολλααά λεφτά». 

Πάντα έβρεχε «κάτι με», δεν υπήρχε σαφήνεια, ήταν σαν δυο σινιάλα που ο ένας κλείνει το μάτι στον άλλον και του σινιαλίζει: «Το ’πιασες, ρε μαλάκα;» (το «μαλάκα» του φίλου), «Το ’πιασα!», μην και φανεί ότι δεν το έπιασε. Ατμόσφαιρα σηψαιμίας, μπόχας, κατά συρροή απατεώνων κόλλαγε στο μυαλό όπως τσίχλα σε παπούτσι. Ολοι! ΟΛΟΙ! Πλην του Μεγάλου Αρχηγού. Που δεν τον ακούμπαγες, δεν τον έβαζες στα ανθρώπινα, ήταν θεός! 


Ο κορονοϊός και το εμβόλιο παρουσιάστηκαν ως το νέο, απόλυτο πεδίο «δόξης λαμπρόν». Ηταν «Η στιγμή Του»! Εκεί τα έδωσε όλα! Ετοιμαζόταν και το κόμμα. Αν δεν έκανε αυτός κόμμα, ποιος θα το έκανε; Να βγάλει στο φόρα τα αίσχη των κλεφταράδων. Το ’πιασες; Το ’πιασα! Αυτομάτως τάχθηκε εναντίον των εμβολίων, γιατί «Πολλααά τα λεφτά!». (Λες κι ακούω τη φωνή του μακαρίτη). «Το ’πιασες;», «Το ’πιασα». 

Μα, κακή μοίρα, ο φορολογικός κάτοικος του Πριγκιπάτου του Μονακό, χτυπημένος από τον κορονοϊό, μας άφησε χρόνους. Πάει και το κόμμα; Πώς αφήνεις τέτοιο περιουσιακό στοιχείο; Και φτάσαμε στη διαθήκη. Εκπλήξεις επιφύλασσε. Και ένα και δύο και τρία και τέσσερα και πέντε και έξι… Θα του ανάβουν κερί και τα τετρασέγγονά του από δέκα σημεία του πλανήτη! «Πολλά τα λεφτααά!». Ήξερε τι έλεγε. 

Επάγγελμα; Βαριά ασέλγεια διαπράττω και τρέμω μη με μπουμπουνίσει αστραπή. Ρώτησε ποτέ άνθρωπος τον Θεό τι επαγγέλλεται; Πάντως, ποιος Μπιλ και ποιος Ζάκερμπεργκ και ποιος Αλβέρτος; Κλεφταράδες! Συγκινητική η ένωση όλων των γυναικών του στην κηδεία του. Χρυσός άνθρωπος, ο μακαρίτης. Και τώρα, φιλαράκο; Συμμερίζομαι το δράμα σου. 

Ζόρικο πράγμα τέτοια ορφάνια. Σαν να σε βλέπω να κουνάς σημαίες, να ζητωκραυγάζεις με κόρνες, να του φωνάζεις «Γάμα τους», να χαμογελάει σαρδόνια από τη θέση του στη Βουλή… Τι χάσαμε, ρε μεγάλε! Επείγεσαι αρχηγού. Αν ανατράφηκες στη διαστροφή, σπάνια παίρνεις τη στροφή. Λες να τον έφαγαν τον Τράγκα; Λες όλα αυτά τα ακίνητα να είναι της Μαρέβας και να τα πάσαρε στον Τράγκα; Το ’πιασες; Ξέρω, το ’πιασες!   

ΥΓ 1: Τόσο κοινή και προβλέψιμη η πρακτική. Ρίχνεις τον φακό σου σε κάποιο «πιασάρικο» πρόσωπο και στα σκοτάδια του «τακτοποιείς» τον εαυτό σου. 

ΥΓ 2: Όσο εντυπωσιάζει ο πλούτος, άλλο τόσο η σιωπή των πάντων. 


14 January 2022

Οι κληρικοί δημόσιοι υπάλληλοι

της Σώτης Tριανταφύλλου, Athensvoice, 13/1/2022

To ξεχασμένο αίτημα του διαχωρισμού της εκκλησίας από το κράτος, η χρηματοδότηση της εκκλησίας, το εκκλησιαστικό δημοσιοϋπαλληλίκι.

Λέμε τα ίδια και τα ίδια επειδή συμβαίνουν τα ίδια και τα ίδια. Θα ξαναπώ τα ίδια περί ιερωμένων της αγίας ορθοδόξου εκκλησίας μας, μερικοί εκ των οποίων αφορίζουν απίστους ―ας γελάσω! Η στάση μιας μερίδας ιερέων στα προβλήματα της πανδημίας ―η οποία έφερε έτσι κι αλλιώς στην επιφάνεια τον θρησκευτικό φανατισμό, τη χριστιανική μισογυνία, την αλαζονεία της εκκλησίας ως κράτος εν κράτει― φέρνει στην επιφάνεια και το ξεχασμένο αίτημα μιας (μικρής) μερίδας Ελλήνων: τον διαχωρισμό της εκκλησίας από το κράτος που σημαίνει, μεταξύ άλλων, περιορισμό της εξουσίας των ιερωμένων, μηδενισμό (ή σχεδόν) των κρατικών χορηγιών και κατάργηση του δημοσιοϋπαλληλικού καθεστώτος των ρασοφόρων.


Δεν είμαστε η μοναδική χώρα στην Ευρώπη που χρηματοδοτεί την εκκλησία, είμαστε όμως η μοναδική που τη χρηματοδοτεί καθ’ ολοκληρίαν. Το αποτέλεσμα είναι οι ιερωμένοι να εμπλέκονται περισσότερο στα πολιτικά ζητήματα και πολλοί από αυτούς να οργανώνουν με θράσος την ιδιωτική ζωή των πιστών· να τους καθοδηγούν με ιδέες του 19ου αιώνα και να τους φοβερίζουν με χριστιανικές απειλές τιμωρίας. Σ’ αυτό δεν ευθύνονται μόνο οι επαγγελματίες της εκκλησίας, ευθύνεται και το ποίμνιο ―η λέξη τα λέει όλα. Ωστόσο, ακόμα και στο ελληνικό πλαίσιο της θρησκοληψίας, κάποιες μεταρρυθμίσεις μπορούν να γίνουν: για παράδειγμα, το να πληρώνεται το εκκλησιαστικό προσωπικό από το εκκλησίασμα, όχι μέσω της γενικής φορολογίας. 

Φαντάζομαι πως, αφού οι Έλληνες δηλώνουν ενθουσιωδώς χριστιανοί ορθόδοξοι και δεν επιθυμούν τον διαχωρισμό της εκκλησίας από το κράτος, είναι πρόθυμοι να φορολογούνται για τη συντήρηση και ανάπτυξη της πίστης τους. Φόροι των υπολοίπων δεν θα έπρεπε να διοχετεύονται στην εκκλησία. Σε πολλές χώρες, οι πολίτες συνεισφέρουν 0,7-1% του ετησίου φόρου εισοδήματος στην εκκλησία της αρεσκείας τους. Και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, ακόμα και σ’ εκείνες με μεγάλα ποσοστά θρησκευομένων όπως η Ιρλανδία και η Ιταλία, το κράτος δεν χρηματοδοτεί την εκκλησία και δεν συνεισφέρει στους μισθούς των κληρικών. Οι κληρικοί πληρώνονται αποκλειστικά από τις εκκλησίες τους.

Επειδή στην Ελλάδα, όπως επίσης έχουμε επαναλάβει πολλές φορές, τα αυτονόητα πράγματα δεν είναι αυτονόητα, θα πρέπει επιτέλους να καταλάβουμε ότι οι κληρικοί οφείλουν να υπόκεινται στους νόμους του κράτους: προς το παρόν, χαίρουν ελευθερίας που σκοντάφτει, λόγου χάρη, στη νομοθεσία περί ισότητας των φύλων ―διαπαιδαγωγούν τους πολίτες σε αντίθεση με τον νομικό πολιτισμό της χώρας· αντιπολιτεύονται την ίδια τη νομιμότητα. Πολλοί επιδίδονται σε σκοταδιστική προπαγάνδα εκμεταλλευόμενοι την αμορφωσιά, την ευπιστία και τους θρησκευτικούς φόβους του εκκλησιάσματος. Εξάλλου, οι ιερωμένοι, ως δημόσιοι υπάλληλοι, δεν αντιμετωπίζουν κυρώσεις και απολύσεις· όπως οι εκπαιδευτικοί αράζουν άνετα και αυτάρεσκα σε ένα γραφειοκρατικό σύστημα που τους προστατεύει ενώ ταυτοχρόνως τούς παραχωρεί ευρύ πεδίο επιρροής.

Η ελληνική εκκλησία θα έπρεπε να γίνει αυτοδιοικούμενη με τους μισθούς να καταβάλλονται από εσωτερικό εκκλησιαστικό μηχανισμό. Επίσης, απαιτούνται μειώσεις μισθών: η παπαδοσύνη δεν μπορεί να είναι καταφύγιο επαγγελματικού βολέματος. Τέλος, χρειάζεται κάποια αναβάθμιση της εκπαίδευσης των κληρικών: μερικοί δεν διαφέρουν σε τίποτα από τους φονταμενταλιστές ιμάμηδες. 

03 January 2022

Η σχέση επιστήμης και θρησκείας

της Βάσως Κιντή, καθηγήτριας Φιλοσοφίας 
στο ΕΚΠΑ, Καθημερινή 31/12/21

Με αφορμή τη χειροτονία του ομότιμου καθηγητή της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Δ. Λινού σε ιερέα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά και την ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου για ένα σκίτσο που προέβαλε ο Ηλίας Μόσιαλος και θεωρήθηκε προσβλητικό, ήρθε στο προσκήνιο και συζητήθηκε αρκετά η σχέση επιστήμης και θρησκείας. 


Η απορία, ή ακόμη και η κατάπληξη που εκφράστηκε για τη χειροτονία, είναι απόρροια της ιδέας ότι η επιστήμη και η θρησκεία είναι δύο πράγματα ασυμβίβαστα. Από τη μια ο ορθός λόγος, η κριτική και ο Διαφωτισμός, από την άλλη η πίστη, το δόγμα και ο σκοταδισμός. Στην πραγματικότητα αυτή η μανιχαϊστική ιδέα δεν είναι παρά μια ιδεολογική θέση, μια καρικατούρα του τι πράγματι ισχύει.


Μεγάλοι διαφωτιστές όπως ο Βολταίρος ή ο Μοντεσκιέ δεν ήταν άθεοι. Στα φιλοσοφικά συστήματα του Ντεκάρτ ή του Λάιμπνιτς o Θεός έχει κομβική και περίοπτη θέση. Ο Καντ, ήρωας του Διαφωτισμού, έβαζε όρια στη θεωρητική γνώση του Θεού για να κάνει χώρο για την πίστη. Ο φιλόσοφος Τζορτζ Μπάρκλεϊ ήταν επίσκοπος και ο Κοπέρνικος κληρικός. Μια πρόσφατη βιογραφία του Νεύτωνα έχει τίτλο «Ο ιερέας της φύσης: Οι θρησκευτικοί κόσμοι του Ισαάκ Νεύτωνα». Παρότι ο ίδιος δεν είχε το σχήμα, σύμφωνα με τη βιογραφία αυτή του Rob Iliffe (Oxford, 2017), πίστευε ότι ο κόσμος είναι ο ναός του Θεού και οι επιστήμονες που τον μελετούσαν ιερείς της φύσης. Στην ίδια βιογραφία διαβάζουμε ότι ο Νεύτων ήταν πιστός χριστιανός, διακεκριμένο μέλος της Εκκλησίας της Αγγλίας (αν και αυτή τον θεωρούσε αιρετικό λόγω των απόψεών του για το δόγμα της Αγίας Τριάδας), που τηρούσε ευλαβικά τα τυπικά της θρησκευτικής λατρείας και του οποίου η βαθιά πίστη ήταν η πιο σημαντική πλευρά της ζωής του. 

Ανάλογες περιπτώσεις μπορούμε να βρούμε και στον 20ό αιώνα, παρότι τα πεδία της επιστήμης και της φιλοσοφίας έχουν εδώ και αιώνες εν πολλοίς εκκοσμικευθεί. Ο κ. Λινός ανέφερε στο άρθρο του στην «Καθημερινή» (12/12/2021) περιπτώσεις χειρουργών που είναι ιερείς, ενώ μπορούμε να βρούμε και φιλοσόφους. Ο Αμερικανός φιλόσοφος Χίλαρι Πάτναμ, από οικογένεια κομμουνιστών Εβραίων, και ο ίδιος κομμουνιστής στα νιάτα του, στράφηκε στην ωριμότητά του στην εβραϊκή φιλοσοφία και στον Ιουδαϊσμό, το τελετουργικό και τις παραδόσεις του οποίου ακολουθούσε. Ο Ερναν Μακ Μάλιν, σημαντικός φιλόσοφος της επιστήμης, χωρίς καμία παραχώρηση σε θεολογικές ή μυστικιστικές θέσεις στο φιλοσοφικό έργο του, ήταν Ρωμαιοκαθολικός ιερέας.


Μπορεί λοιπόν να συνδυαστεί σε ένα πρόσωπο η επιστημονική καταξίωση με τη θρησκευτική πίστη. Αρκεί τα δύο πεδία να μένουν διακριτά. Να μην υπεισέρχεται ο ένας τρόπος σκέψης στον άλλον. Αυτό επεδίωξαν οι φιλόσοφοι που ανέδειξαν την προπέτεια του λόγου να εισβάλλει σε πεδία όπου δεν έχει δικαιοδοσία (π.χ., σε θεολογικά ζητήματα), κι αυτό ζητάμε σήμερα από τους θρησκευόμενους επιστήμονες: να μην επηρεάζεται η επιστημονική κρίση τους από τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, ιδίως εάν λειτουργούν σε επιτροπές κ.λπ. ως εκπρόσωποι ενός κοσμικού κράτους ή θεσμού. 


Αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Εμφανίζονται συγκρούσεις, όπως αυτή για το κατά πόσον η Θεία Κοινωνία είναι επικίνδυνη για τη διάδοση της COVID-19. Αυτές οι συγκρούσεις εγείρουν το ερώτημα εάν μπορεί κανείς να είναι συγχρόνως γιατρός και ιερέας. Ο κ. Λινός στο άρθρο του με τίτλο «Κάθε γιατρός θα μπορούσε να είναι ιερέας» παραβλέπει το ζήτημα των συγκρούσεων και υποστηρίζει ότι «περισσότεροι γιατροί και άλλοι επιστήμονες στην Ελλάδα θα μπορούσαν ευκολότερα να γίνουν και ιερείς» αν επιτρεπόταν να μη φορούν ράσα. Μα δεν είναι αυτό το πρόβλημα. 


Το πρόβλημα είναι ότι μπορεί οι δύο δεσμεύσεις, στην επιστήμη και τη θρησκεία, να μην μπορούν να συμβιβαστούν. Τότε πρέπει κανείς να καταθέτει την επιστημονική του γνώμη όταν μιλάει ως επιστήμονας, και όχι τη γνώμη του πιστού. Οταν δεν μπορεί να τα συνδυάσει, πρέπει να παραιτείται από τη μία του ιδιότητα.


Στην περίπτωση με το σκίτσο του κ. Μόσιαλου τέθηκε το θέμα γιατί να χαίρει ειδικής προστασίας και σεβασμού η θρησκευτική πίστη όταν διάφορα θρησκευτικά δόγματα (ανεξάρτητα από το αν βρίσκονται στη Βίβλο ή είναι στοιχεία της παράδοσης) παραβιάζουν τη λογική. Αυτό που θέλουν να πουν είναι ότι οι θρησκευτικές πεποιθήσεις δεν στηρίζονται σε τεκμήρια που αναγνωρίζει η επιστήμη και άρα δεν πρέπει να χαίρουν ειδικού σεβασμού. 


Ομως, πρώτον, τα τεκμήρια της επιστήμης δεν έχουν εφαρμογή σε πεδία εκτός της επιστήμης. Οι αισθητικές μας κρίσεις, π.χ., δεν αξιολογούνται όπως οι επιστημονικές και το ίδιο μπορούμε να πούμε για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις. Η θρησκεία, εξ ορισμού, δεν λειτουργεί όπως η επιστήμη. Γιατί να χρησιμοποιήσουμε τα κριτήρια της επιστήμης για να κρίνουμε τη θρησκεία; 


Δεύτερον, το κράτος στις φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι ουδέτερο. Δεν ενδιαφέρεται για το αν είναι αληθείς ή ψευδείς οι πεποιθήσεις των πολιτών με όριο την πρόκληση βλάβης σε τρίτους. Τρίτον, η θρησκεία χαίρει ειδικής προστασίας και σεβασμού στις φιλελεύθερες δημοκρατίες για ιστορικούς, κοινωνικούς και φιλοσοφικούς λόγους. Ζητήματα ειδικά θρησκευτικής συνείδησης (με ελάχιστες επεκτάσεις) έχουν ειδική μεταχείριση διότι συνδέονται με την ατομική ταυτότητα, την προσωπική αξιοπρέπεια και τα πιο μύχια αισθήματα υπαρξιακής αγωνίας. Τέλος, η αναγνώριση της σημασίας της θρησκευτικής ελευθερίας δεν εμποδίζει στις φιλελεύθερες δημοκρατίες την αμφισβήτηση, τη σάτιρα ή την κριτική.


Η στερεοτυπική αντιπαραβολή ανάμεσα στο φως της επιστήμης και το σκότος της θρησκείας, στην ελευθερία της έρευνας και στο δόγμα, προκύπτει και από μια εξιδανικευμένη εικόνα για την επιστήμη. Η τρομακτική πρόοδος της επιστήμης που επιμήκυνε και βελτίωσε θεαματικά τη ζωή μας μας κάνει να μη βλέπουμε τις παραδοχές στις οποίες κάθε φορά στηρίζεται, την αβεβαιότητα που τη χαρακτηρίζει και η οποία προκύπτει από τους περιορισμούς της ανθρώπινης νόησης. 


Δεν είναι παρά ρασιοναλιστική αυταπάτη να πιστεύουμε ότι μπορεί να υπάρξει έσχατη, οριστική θεμελίωση ή απόδειξη των πεποιθήσεών μας, επιστημονικών ή άλλων. Η επιστήμη, όπως έλεγε ο Popper, «δεν εδράζεται πάνω σε στέρεο έδαφος. Η εντυπωσιακή δομή των θεωριών της υψώνεται, θα λέγαμε, επί ενός βάλτου. Είναι σαν ένα κτίριο που ανεγείρεται πάνω σε πασσάλους. Οι πάσσαλοι μπήγονται στον βάλτο, αλλά όχι πάνω σε μια φυσική ή “δεδομένη” βάση. Κι αν σταματήσουμε να μπήγουμε τους πασσάλους βαθύτερα, δεν είναι γιατί βρήκαμε σταθερό έδαφος. Σταματάμε απλώς όταν είμαστε ικανοποιημένοι ότι οι πάσσαλοι είναι αρκούντως σταθεροί για να στηρίξουν το οικοδόμημα, τουλάχιστον για την ώρα». Μπορεί να συνδυαστεί σε ένα πρόσωπο η επιστημονική καταξίωση με τη θρησκευτική πίστη. Αρκεί τα δύο πεδία να μένουν διακριτά.


Η επιστημονική γνώση είναι η καλύτερη που διαθέτουμε, αλλά πάντοτε με την επιφύλαξη της αναθεώρησης και της κριτικής. Αυτός ο διαρκής έλεγχος, η διαρκής προσπάθεια να λυθούν τα προβλήματα που διατυπώνονται από ένα πλήθος ερευνητών που επικοινωνούν διαρκώς μεταξύ τους είναι η εγγύηση ότι μπορούμε να της έχουμε εμπιστοσύνη και να στηριζόμαστε πάνω της, έστω πάντοτε προσωρινά.


Βλέπε επίσης: Η αντιπαράθεση θρησκείας και επιστήμης