Χριστός εναντίον Θεού;

Δοκίμιο του Νίκου Δήμου
(Με δικό μου σχόλιο στο τέλος!)

Τα ερωτήματα που τίθενται είναι δύο: «Ποιος είναι ο Χριστός;» και «Πού βρίσκεται σήμερα η εκκλησία Του;»

Ας δηλώσω από την αρχή ότι θεωρώ τον εαυτό μου αναρμόδιο να απαντήσει στο δεύτερο ερώτημα. Δεν είμαι μελετητής των εκκλησιαστικών θεμάτων. Επί πλέον, από την απάντησή μου στο πρώτο ερώτημα θα καταφανεί ότι δεν θεωρώ πως οι υπάρχουσες Χριστιανικές εκκλησίες είναι «εκκλησίες Του», ότι δηλαδή εκπροσωπούν την πραγματική του διδασκαλία.

Ας ξεκαθαρίσω επίσης από την αρχή πως δεν θα απαντήσω ως πιστός. Η πίστη είναι υποκειμενική, ανήκει στον αυστηρά προσωπικό χώρο και δύσκολα προσφέρεται για φιλοσοφικό διάλογο, ανάλυση ή διαπραγμάτευση. Πέρα από το γεγονός ότι, επειδή σέβομαι βαθύτατα το μυστήριο του Είναι, θεωρώ πως ό,τι λέγεται η γράφεται για το Άρρητο, το προδίδει. Άρα η απάντησή μου θα δοθεί χωρίς προσφυγή σε μεταφυσικές ή άλλες υπερβατικές δοξασίες.

Αν για τους παραπάνω λόγους αποκλειστεί η θεϊκή του υπόσταση, το ζητούμενο «ποιος είναι ο Χριστός;» θα μπορούσε να αναφέρεται στο ιστορικό πρόσωπο – ή στην διδασκαλία. Θα αναφερθώ στην δεύτερη που πιθανότατα συμπίπτει με το πρώτο. Στα αρχαιότερα κείμενα της χριστιανικής παράδοσης ο Ιησούς εμφανίζεται πολύ περισσότερο ως διδάσκαλος ήθους και πολύ λιγότερο ως δημιουργός θρησκείας (δηλαδή θεολογικού δόγματος). Θα έλεγα, περισσότερο σαν άνθρωπος παρά σαν Θεός. Ακόμα και στα (μεταγενέστερα) Ευαγγέλια, ο ίδιος ουδέποτε δηλώνει ευθέως πως είναι Θεός. Άλλωστε η βιβλική φιλολογική έρευνα δείχνει πως, στην Καινή Διαθήκη, οι περισσότερες (αν όχι όλες) οι αναφορές σε δογματικά και θρησκειολογικά θέματα, εκπληρώσεις προφητειών, και άλλα θεολογικά, είναι κατοπινές προσθήκες. Τα Ευαγγέλια έχουν γραφτεί αντίστροφα για να εκπληρώσουν τους όρους που έθετε η ήδη διαμορφωμένη πίστη. Πράγμα που φαίνεται και από τις προγενέστερές τους αυθεντικές επιστολές του Αποστόλου Παύλου και τις Πράξεις των Αποστόλων.

Μέσα στα πρώτα κείμενα βλέπω τον Χριστό ως άνθρωπο: χαρισματικό, μεγαλοφυή, μεγαλόκαρδο – αλλά άνθρωπο. Και εκεί βρίσκεται η μεγάλη αξία της παρουσίας και της διδασκαλίας του. Ένας ημίθεος ή θεάνθρωπος θα παρουσίαζε ενδιαφέρον ως σύνθετο ον (κάτι σαν Κένταυρος) αλλά περιέχει ανυπέρβλητες εννοιολογικές δυσκολίες που ταλαιπώρησαν τους Πατέρες της Εκκλησίας και τους θεολόγους επί αιώνες: από τον Ιγνάτιο της Αντιοχείας, τον Άρειο, τον Νεστόριο και την Σύνοδο της Χαλκηδόνος μέχρι τον Rudolf Bultman. Επιπλέον η διαπραγμάτευση του θέματος ξεφεύγει από τους όρους του κειμένου αυτού, που γράφεται χωρίς μεταφυσικές παραδοχές.

Η θεώρηση του Χριστού ως ανθρώπου όχι μόνο δεν αποδυναμώνει την διδασκαλία του, αλλά την ενισχύει. Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυριστεί κανείς ότι η διδαχή του αποκτά νόημα, κύρος και αξία, μόνον αν είναι άνθρωπος. Αν είναι Θεός, πρόκειται για «πολιτική προπαγάνδα» – και η όλη πορεία και Σταύρωσή του, γίνεται κάτι σαν σκηνοθετημένη παράσταση. Με έκβαση γνωστή εκ των προτέρων και κίνδυνο μηδενικό.

Η διδαχή του Ιησού προϋποθέτει ένα κόσμο ατελή, πόνου και δυστυχίας. Ένα κόσμο όπου είτε δεν υπάρχει Θεός, είτε, αν υπάρχει, δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την μοίρα των ανθρώπων. Σε αυτόν τον παράλογο κόσμο έρχεται ο Χριστός και προσφέρει ως αντίδοτο την αγάπη. Το κίνημά του, όχι μόνον δεν αποτελεί συμπλήρωμα ή ολοκλήρωση του θεϊκού έργου – βρίσκεται σε αντίθεση με αυτό. Αν υπήρχε Θεός ο οποίος «τα πάντα εν Σοφία εποίησεν», ο Χριστός και το κήρυγμά του θα περίττευαν. Ένα και μόνο νεύμα του Παντοδύναμου, θα είχε εξαφανίσει τον πόνο από την γη.

Η θεωρία ότι ο Θεός χρησιμοποιεί την οδύνη «για να μας δοκιμάσει» είναι εξευτελιστική για την οποιαδήποτε έννοια Θεού και ανάξια φιλοσοφικής διαπραγμάτευσης. Όσο για το σαδιστικό εφεύρημα του «προπατορικού αμαρτήματος», απόγονο των πρωτόγονων ταμπού – είναι σαφώς ένα εξουσιαστικό τέχνασμα του κάθε ιερατείου για να κρατάει δέσμιους τους πιστούς του.

Για την λύτρωση και σωτηρία του ανθρώπου, ο Ιησούς δεν προτείνει δογματικές ή ιεροτελεστικές αλλά ηθικές λύσεις. Η δογματική του είναι δεδομένη για τους ακροατές του – αυτή του Εβραϊκού νόμου και των προφητών, τους οποίους «ουκ ήλθον καταλύσαι αλλά πληρώσαι». Δεν απαιτεί τόσο να πιστέψουμε σε κάτι όσο να κάνουμε κάτι. Δεν δίνει σημασία στην θρησκευτική τελετουργία αλλά στην ανθρώπινη πράξη («άφες εκεί το δώρον σου έμπροσθεν του θυσιαστηρίου και ύπαγε πρώτον διαλλάγηθι τω αδελφώ σου»). Ακόμα και την πανίσχυρη στο Εβραϊκό χώρο έννοια της αμαρτίας την ξεπερνάει με την αγάπη. Η ουσία αυτού του κηρύγματος είναι να φέρει τους ανθρώπους κοντά και με την δύναμη της αγάπης να τους δώσει την δυνατότητα επιβίωσης σε έναν απάνθρωπο κόσμο: τον κόσμο της φθοράς, της απώλειας και του θανάτου.

Έτσι λοιπόν για μένα, η διδασκαλία του Χριστού είναι ένα κήρυγμα διαμαρτυρίας για την ψυχρότητα και την σιωπή του σύμπαντος, ένα κήρυγμα πανανθρώπινης αλληλεγγύης μπροστά στην αδιαφορία των ουρανών.

Το πως αυτή η διδασκαλία αναμίχθηκε με ένα σωρό ξένες δοξασίες και χρησίμευσε για να συνταχθεί ένα δόγμα, μία θεοδικία και για να παγιωθούν περίλαμπρα εξουσιαστικά οικοδομήματα (που έχουν εντελώς λησμονήσει την αφετηρία τους) αυτό το έχει καταδείξει ήδη η ιστορική έρευνα. Όταν αποκρυσταλλώθηκε οριστικά το δόγμα, η Αγάπη πέρασε στο περιθώριο. Η λέξη «αγάπη» απουσιάζει εντελώς από το Σύμβολο της Πίστεως (το γνωστό σε όλους «Πιστεύω»).

Κάποιος που σήμερα θα ξεκινούσε να διδάξει από την αρχή την Επί του Όρους Ομιλία, θα κινδύνευε – κυρίως από τους εκπροσώπους της εκκλησιαστικής και της κοσμικής εξουσίας. Κάτι γνώριζε εκείνος που την ονόμασε «σκάνδαλο».

>Η πραγματική διδαχή του Ιησού δεν πρόλαβε να διαδοθεί. Δεν απέκτησε ποτέ την παραμικρή δυνατότητα να εξαπλωθεί και να πείσει. Οι ίδιοι οι κατηχητές και οι πιστοί της, την πρόδωσαν πρώτοι. Γι αυτό και μπορούμε να μιλάμε για αποτυχία του Χριστιανισμού. Μπορεί να απέκτησε εκατοντάδες εκατομμύρια πιστούς, να ανέδειξε ιεράρχες και θεολόγους, να οικοδόμησε μυριάδες ναούς – αλλά δεν κατόρθωσε το ουσιαστικό: να αλλάξει τον κόσμο.

Είναι η μοίρα των μεγάλων διδασκάλων να προδίδονται από τους ίδιους τους πιστούς τους. Και ο Βούδας, που είχε σαν μόνο στόχο του την υπέρβαση του ανθρώπινου άλγους, που ουδέποτε θέλησε να θεολογήσει – θεοποιήθηκε μερικούς αιώνες μετά τον θάνατό του. Έγινε άγαλμα και εικόνα (παρά την ρητή του απαγόρευση για κάθε είδους απεικονίσεις) απέκτησε αγίους και οσίους, λειτουργούς και Δαλάι-Λάμες.

Φαίνεται ότι η επιθυμία των ανθρώπων για το επέκεινα και την εδώ τελετουργική απεικόνισή του είναι τόσο ισχυρή που τίποτα δεν μπορεί να της αντισταθεί. Όπως και η ανάγκη τους για μία «μαγική», ετεροκινούμενη λύση στα προβλήματά τους.

Σίγουρα είναι πιο εύκολο να ανάψεις ένα κερί, από το να κάνεις μία καλή πράξη. Να παρακαλέσεις έναν άγιο, από το να ασκήσεις την αγάπη.

Όλα αυτά δεν αφαιρούν αλλά προσθέτουν στο ανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού. Που οραματίστηκε ένα κόσμο πολύ πιο πλούσιο σε ανθρώπινες αξίες. Απλά η ανθρωπότητα δεν στάθηκε αντάξιά του.

---

Στο δοκίμιο που προηγήθηκε, ο Νίκος Δήμου παρουσιάζει τον Ιησού (και όχι Χριστό) ως κοινό άνθρωπο με μια ανωτερότητα στη γνώση και τις προθέσεις, ένα «διδάσκαλο ήθους». Βέβαια, προσωπικά θεωρώ προβληματικό να ξεπερνιέται σιωπηρά το ερώτημα, αν υπήρξε ποτέ το ιστορικό πρόσωπο, με τις ανθρώπινες ιδιότητες που περιγράφουν τα εκκλησιαστικά κείμενα. Έστω όμως, πάντα υπάρχει η δυνατότητα να επινοηθεί ως άσκηση ένα υποθετικό ιστορικό κατασκεύασμα και, με βάση όσα δήθεν είπε και έπραξε αυτό, να επιχειρηθεί μια κριτική της εποχής του και της πορείας του ανθρώπινου πολιτισμού.

Το ίδιο γίνεται συχνά στη Φυσική όπου, για παράδειγμα, υποθέτουμε ότι τα θεμελιώδη ηλεκτρικά φορτία στη φύση είναι τρία (και όχι δύο) και αρχίζουμε να οικοδομούμε με βάση αυτή την υπόθεση μία «νέα Φυσική». Αποτέλεσμα είναι να καταλήξουμε σε αντιφάσεις με τα φαινόμενα και τις μετρήσεις. Μαθαίνουμε λοιπόν έτσι, πώς δομείται ένας επιστημονικός τομέας και με ποιες διαδικασίες ελέγχουμε την ορθότητα της επιστήμης... Αλλά τίποτα περισσότερο από μια πνευματική εξάσκηση και τίποτα ως προς την πραγματικότητα της ζωής και της φύσης.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι ο Ιησούς και η ζωή του είναι ένας μύθος (ή παραμύθι), ο οποίος μπορεί να μας διδάξει κάτι, ένας μύθος του Αισώπου ιουδαϊκής κοπής. Θα παρακάμψω την απαραίτητη ανάπτυξη του φαινομένου ότι οι «πιστοί» και «υπηρέτες» του συγκεκριμένου ανθρώπου (οπαδοί, υποτακτικοί, λακέδες του), έχουν δημιουργήσει ιστορικά με τη βοήθεια αυτού του μύθου έναν εγκληματικό, εκφοβιστικό και εκμεταλλευτικό μηχανισμό που γελοιοποιεί εκ προοιμίου κάθε απόπειρα για μελέτη του παραδείγματος «Ιησούς». Ένα το κρατούμενο, λοιπόν, σε βάρος του διδασκάλου ότι δεν προέβλεψε, αν και σοφός άνθρωπος, πως οι άνθρωποι στον περίγυρο και στη διαδοχή του θα κάνουν κατάχρηση της παρουσίας και των λόγων του...

Το δεύτερο και πιο σημαντικό, με το οποίο διαφωνώ, είναι η αναφορά στο μήνυμα της «αγάπης», το οποίο προβάλλει συχνά και ο Νίκος Δήμου. Δεν είναι πρωτότυπο αυτό το μήνυμα· κι άλλοι πολιτισμοί το προέβαλαν (κανένας ηγεμόνας δεν θέλει να αλληλοτρώγονται οι πολίτες της επικράτειάς του). Αλλά ούτε αυτό είναι κακό, να προβάλλεις δηλαδή ένα ήδη γνωστό και σωστό μήνυμα για να εμπεδωθεί η σημασία του και να επιτευχθεί επιτέλους η εφαρμογή του.

Κυρίως αναρωτιέμαι αν, παλιά και τώρα, είναι έντιμο να προβάλλεται άκριτα το μήνυμα της αγάπης και γενικότερα η «αγαπολογία» που γίνεται σύνθημα στα χείλη πονηρών και αδίστακτων εκμεταλλευτών! «Αγάπα τον πλησίον σου», όταν «ο πλησίον» είναι το ευσεβέστατο αφεντικό που σού κλέβει μισθούς και ασφαλιστικά ένσημα ή ο πεφωτισμένος κληρικός που έχει βιάσει το ανήλικο παιδί, εγγόνι, ανίψι, γειτονόπουλό σου; «Αγάπα τους εχθρούς σου», όταν «εχθρός» είναι ο ευλαβής μισθοφόρος πολέμου που έχει σκοτώσει την οικογένειά σου ή ο επιφανής πολιτικός που έχει κατακλέψει το δημόσιο ταμείο; Αλήθεια, τελικά ποιος εξυπηρετείται διαχρονικά από αυτή την αγαπολογία;

Και τι συναισθήματα, πέραν αυτών της συνενοχής σε εκμετάλλευση, μπορεί να αποκομίζει κάποιος έντιμος και εχέφρων, όταν η «αγάπη» προβάλλεται στην Ηλεία ως δείγμα ανώτερου ήθους στον ηθικά και οικονομικά εξουθενωμένο και ανθρώπινα εξευτελισμένο λαθρομετανάστη από το Μπάνγκλα Ντες ή το Σουδάν που δουλεύει δωδεκάωρα και δεκαπεντάωρα στα φραουλοχώραφα των αραχτών «αγροτών» και όταν έρθει η στιγμή της πληρωμής, τον καταγγέλλει το «αφεντικό» στην Αστυνομία ως παράνομο για να απελαθεί;

Θα έλεγα λοιπόν ότι είναι ευτύχημα που «η ανθρωπότητα δεν στάθηκε αντάξιά του» (του Ιησού) και πολλοί απελπισμένοι πλήρωσαν διαχρονικά τους ευλαβείς καταπιεστές και εκμεταλλευτές τους με το νόμισμα που τους άξιζε - όσοι τα κατάφεραν και όσο άντεξαν... από τους Είλωτες και τον Σπάρτακο, μέχρι τους σημερινούς επαναστατημένους στις αραβικές χώρες! Και τελικά και ο ίδιος ο Ιησούς (λέγεται ότι) είπε, σύμφωνα με τα ευαγγέλια, όταν ο Πέτρος έκοψε το αυτί κάποιου αντιπάλου: «Οι λαβόντες μάχαιρα εν μαχαίρη αποθανούνται» (Ματθ. 26,52), αυτό που λέμε απλοϊκά «Μάχαιραν έδωκας, μάχαιρα θα λάβεις!» Δεν του είπε «Αγάπα τον πλησίον σου» και «Μετανόησε για να συγχωρεθείς»!

Πέρα απ' αυτά δε, επειδή κάποιοι περιμένουν να διδαχθούν «ήθος» από τον (ιστορικά πιθανότατα ανύπαρκτο) Ιησού, θεωρώ προσωπικά ότι, μια κοινωνία της οποίας επιφανείς ερευνητές έχουν καταφέρει μέσα σε 200-300 χρόνια επιστημονικής ανάπτυξης να επικοινωνούν σε λίγα δευτερόλεπτα με όλο τον κόσμο απευθείας και μέσω τεχνητών δορυφόρων, να επεκτείνουν το προσδόκιμο ζωής από τα 30-35 στα 80 χρόνια, να ανακαλύπτουν κοσμολογικές διεργασίες πίσω στην αρχή του χρόνου και γαλαξίες στα βάθη του σύμπαντος, να διεισδύουν στο μικρόκοσμο της ύλης και να μελετούν τα συστατικά στοιχεία των πρωτονίων και άλλων υποατομικών σωματιδίων, μια κοινωνία της οποία εκλεκτά μέλη κατορθώνουν να δημιουργούν με πολλές δεκάδες διαφορετικούς ήχους τεχνητών οργάνων και ανθρώπινων φωνών ένα ενιαίο συμφωνικό ήχο που γίνεται αντιληπτός μελωδικά και αρμονικά με ευχαρίστηση και ψυχική ανάταση, μια κοινωνία που αγωνίζεται και πετυχαίνει σε σημαντικό βαθμό να συμβιβάζει και συγχωνεύει εκατομμύρια διαφορετικές απόψεις και αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα και να εκφράζεται -με όλες τις δυσκολίες και οπισθοδρομήσεις- ως μια ενιαία φωνή, αυτή η κοινωνία σίγουρα δεν χρειάζεται συναρμολογημένες ιστορίες αμφίβολης ιστορικότητας, ηλικίας 2.000 ετών από τη νομαδική και αγροτοκτηνοτροφική Μέση Ανατολή για να  διδαχθεί «ήθος» και να διατυπώσει υπεύθυνα μια σύγχρονη «ηθική»!

Ας διατυπώσει λοιπόν η σύγχρονη κοινωνία αυτή την ηθική χωρίς κάποιο επινοημένο παρένθετο πρόσωπο και χωρίς επιβεβλημένο «παράδειγμα», αφού αυτή η μέθοδος του παραδειγματισμού είναι ανάξια όλων των επιτευγμάτων που προανέφερα και άλλων πολλών που παρέλειψα!

Αποχαιρετισμός στη θρησκευτική πίστη (9)

Απόστολος Λ., 56 ετών, Ηλεκτρονικός, έγγαμος, δυο ανήλικα παιδιά

Γεννήθηκα σε ένα χωριό όπου το ελληνορθόδοξο στοιχείο ήταν έντονα χαραγμένο στην συνείδηση της συντριπτικής πλειοψηφίας των συμπατριωτών μου. Σε ένα παραμεθόριο χωριό στον Εβρο που συνορεύει χερσαία με την Τουρκία, η Ελληνοορθοδοξία αναγορεύεται σε ύψιστο Ιδανικό. Τα πρώτα δέκα χρόνια της ζωής μου λοιπόν έχουν ριγμένες τις ρίζες τους εκεί, σε ένα περιβάλλον όπου η θρησκεία, η πατρίδα και η οικογένεια γίνονται τα Ιδανικά. Χωρίς αυτά, η ζωή είναι μάταιη.

Σχολείο πηγαίναμε δύο φορές την ημέρα. Τέσσερις ώρες το πρωί και δυο το απόγευμα, εκτός Τετάρτης και Σαββάτου, που είχαμε μόνο το πρωί. Αλλά κι έτσι, η Τέταρτη ήταν πάντα κλεισμένη, γιατί πηγαίναμε κατηχητικό. Απ ότι θυμάμαι δεν πήγαινε όλο το σχολειό εκεί, διαφορετικά θα ήμασταν πολλοί. Από αυτό αντιλαμβάνομαι ότι εγώ ήμουν ιδιαίτερη περίπτωση. Αλλά και το πρωινό της Κυριακής ήταν αφιερωμένο στον εκκλησιασμό. Αυτό ήταν δεδομένο.

Η μητέρα μου με ξύπναγε από νωρίς και μου έδινε τέσσερα ζευγάρια παπούτσια να βάψω με το Κάμελ θυμάμαι, να τα γιαλύσω, ώστε να είναι έτοιμα όταν θα ντυθούμε με τα καλά μας για να πάμε στην Εκκλησία. Ακόμα και όταν οι άλλοι δεν μπορούσαν, δεν ξέρω πως τα καταφέρνα εγώ και πήγαινα πάντα. Κι όταν έβγαινα από την Εκκλησία, πάντα με ένα αντίδωρο στο χέρι, πηγαίνοντας σπίτι, θα χαιρετούσα όποιον έβρισκα στο δρόμο.

Όλη αυτή η ρουτίνα δεν πρέπει να με κούραζε, μου άρεσε μπορώ να πω. Το μόνο που δεν μου άρεσε ήταν που οι παπάδες στην εκκλησία τα έλεγαν τόσο μασημένα και δεν καταλάβαινα τίποτα. Όμως τις ημέρες του Πάσχα, σαν τις Αδωνιάζουσες, θρηνούσα κι εγώ τον θάνατο του θεού. Στο εγκώμιο της Μεγάλης Παρασκευής ψάλλοντας το «Γλυκύ μου Έαρ», τα μάτια μου βούρκωναν και τα σωθικά μου πλημμύριζαν αγάπη για τον Ιησού. Δεν μπορούσα να πιστέψω, πώς ήταν δυνατόν, ένας τόσο καλός άνθρωπος να βαστάξει τόσο μίσος εναντίον του και μάλιστα από ανθρώπους που δεν πείραξε ποτέ! Πόσο πόνεσε... Μαζί του πόναγα κι εγώ. Όχι μόνο το Πάσχα, αλλά κάθε φορά που έβλεπα την εικόνα που είχαμε κρεμασμένη στον τοίχο του σπιτιού μας στην οποία φαινόταν τα αγκάθια που του πλήγωναν το μέτωπο!

Έτσι μεγάλωσα λοιπόν σε κείνο το χωριό με τα μεγάλα ιδανικά. Θυμάμαι φεύγοντας στα δέκα μου από το χωριό, δεν προλάβαινα να κάνω το σταυρό μου κάθε φορά που έβλεπα παρεκκλήσι στο δρόμο, τόσο που εκνεύριζα ακόμη και τους γονείς μου.

Στην Αθήνα βέβαια ο εκκλησιασμός της Κυριακής μεταφέρθηκε την ημέρα του Σαββάτου όσο το σχολείο απαιτούσε. Στο γυμνάσιο όμως ήταν πιο αυστηρά τα πράγματα. Βγαίνοντας από την Εκκλησία μας έδιναν ένα μικρό τετράγωνο χαρτάκι με μία στρογγυλή σφραγίδα της Εκκλησίας, του Αγίου Ταξιάρχη. Όποιος δεν είχε το χαρτάκι αυτό, τη Δευτέρα, δε γινόταν δεκτός στο σχολείο. Κάποτε, θυμάμαι, έφαγα κι εγώ μια αποβολή γιατί το Σαββατοκύριακο είχα χάσει το εισιτήριο για το μάθημα της Δευτέρας. Μέρες επιβολής τότε: «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» γαρ.

Ούτε η επιβολή με έθιξε καθόλου. Παρέμεινα πιστός, αν και όχι τόσο δεκτικός όσο στο χωριό. Στα δεκαεφτά μου γνώρισα μία κοπέλα δύο χρόνια μεγαλύτερή μου. Την άκουγα, όχι επειδή ήταν μεγαλύτερη ή επειδή την επόμενη χρονιά θα έδινε στο Πανεπιστήμιο, αλλά γιατί όλα όσα μου έλεγε μου φαινόταν σωστά. Ανάμεσα στις αγάπες πάντα υπήρχε ο χρόνος για φιλοσοφικό προβληματισμό.

Μία μέρα με ρώτησε: «Πιστεύεις στο θεό;» Ήταν σαν να με τίναξε ρεύμα. Δεν μπορούσα να διανοηθώ ότι υπήρχαν και τέτοιες ερωτήσεις… Πώς είναι δυνατόν να αμφισβητεί κανείς το θεό… αυτό είναι δεδομένο! Δεν μπορούσα να το πιστέψω. Ο έρωτας όμως δεν με άφηνε να την μισήσω, αλλά και αυτή δεν επέμεινε. Απλά μου έδωσε να διαβάσω τον Ζορμπά του Καζαντζάκη. Ήταν πολύ ενδιαφέρον βιβλίο και είχε πολύ χιούμορ. Ο Καζαντζάκης όμως φαινόταν να πιστεύει στο θεό, αν και με τον δικό του τρόπο, τη δική του λογική.

Δεν είχα αντίρρηση. Κι εγώ στον ίδιο θεό πίστευα. Δεν βρήκα να συγκρούομαι πουθενά κι έτσι διάβασα κι άλλα βιβλία του. Ποτέ δεν βρήκα αθεΐα στον Καζαντζάκη κι έτσι υιοθέτησα τη λογική του που, όπως έμαθα αργότερα, πίστευε στη φυσική θρησκεία, στον Ντεϊσμό.

Μέχρι τότε φαινόταν ότι τίποτα δεν είχε αλλάξει μέσα μου. Μπορεί να παρέμεινα πιστός στο θεό, όμως το δόγμα δεν φαινόταν να με ελέγχει. Είχα τα μάτια μου ανοιχτά και η λογική μου ήταν ακόμη ζωντανή. Μπορεί τόσο πολύ να πίστευα, όμως δεν ήμουν γραπωμένος από το δόγμα. Τώρα χρειαζόταν μόνο ένας σπινθήρας. Ήμουν πιστός ακόμα, αλλά σχεδόν άθρησκος, αφού χωρίς το δόγμα να με διαφοροποιεί δεν είχα αναστολές, ούτε μίσος για τους άλλους. Τότε κατάλαβα ότι καμιά θρησκεία δεν είναι κακή. Δεν έτρεφα μίσος για κανέναν. Όμως αγαπούσα το θεό. Ο Χριστός με συγκινούσε ακόμα. Οι μεγάλες αγάπες δεν ξεχνιούνται ποτέ. Έτσι νόμιζα τότε, μέχρι που πήγα στο στρατό.

Εκεί συντελέσθηκε άλλη μία αλλαγή που την αντιμετώπισα μόνος. Στη μονάδα, μας έδωσαν μία Καινή Διαθήκη. Την έχω ακόμα. Και δεν πρόκειται να την πετάξω ποτέ όσες και να αποκτήσω, γιατί εκείνη μου άνοιξε τα μάτια. Οι άλλοι που την πήραν την πέταξαν. Κάποιοι διάβασαν λίγο εδώ, λίγο εκεί και την έβαλαν στο σακίδιο για να τους φυλάει, σαν καλοί χριστιανοί. Εγώ άρχισα εντατικό διάβασμα, υπογραμμίζοντας και κρατώντας σημειώσεις. Σταμάτησα ακόμα και τις εξόδους. Ήθελα να έχω αρκετή ώρα μπροστά μου. Τόσα μαθήματα, κατηχητικά, εκκλησιασμούς και κηρύγματα πρώτη φορά διάβαζα τέτοια μαργαριτάρια.

Ο Ματθαίος, όχι σπάνια, πότε έγραφε υπερβολές που δεν έστεκαν με τη λογική και πότε γελοιότητες που με έκαναν να αντιδρώ. Όταν έφτασα στον Μάρκο οι αντιφάσεις ήταν σε κάθε σελίδα, ανάμεσα στον εαυτό του και τον Ματθαίο. Και όταν έφτασα στο Λουκά είδα κι αυτός να αντιφάσκει με τους δύο προηγούμενους. Οι γενεαλογίες έβγαζαν μάτια. Κανείς δε μου είπε ποτέ γι αυτό. Λες κι επίτηδες μου τα έκρυβαν. Μας έλεγαν μια φράση από δω, δύο από κει και τα ερμήνευαν όπως ήθελαν καταλήγοντας στη διαστρέβλωση. Έγινα έξω φρενών. Η περίπτωση της Συκιάς με εξόργισε. Και τα γεγονότα των τελευταίων ημερών του Χριστού, τόσο αντιφατικά μεταξύ τους, που το «Γλυκύ μου Έαρ» δεν ήθελα να το ξανακούσω.

Όχι! Αυτοί που υποτίθεται φωτίστηκαν με το Άγιο Πνεύμα, όχι φωτισμένοι δεν ήταν, αλλά τελείως ανόητοι και απατεώνες, που βάλθηκαν να μας εξαπατήσουν κρατώντας μας στο σκοτάδι αντιστρέφοντας την λογική με κάθε είδους ανοησία. Ένιωθα τόσο απογοητευμένος!

Το συζήτησα με μερικούς που τη δική τους Κ.Δ. δεν την άνοιξαν ποτέ, αλλά μόνο διάλογος δεν μπορούσε να ήταν εκείνος, αφού αντί να βάλουν σε κίνηση το μυαλό, μου έδειχναν τα δόντια τους. Σε κάποιους φαινόμουν άθεος και σε άλλους Ιαχωβάς! Αυτό μου έκανε μεγάλη εντύπωση: όσοι δεν τη διάβασαν έμειναν πιστοί. Εγώ που στην κυριολεξία την ρούφηξα, θυσιάζοντας τις εξόδους μου για να την μελετήσω, τι ειρωνεία, σιχάθηκα ό,τι τόσα χρόνια λάτρεψα.

Η Κ.Δ. που ο ιερέας της μονάδα μάς έδωσε, ήταν της Βιβλικής Εταιρείας. Προσπαθώντας να κρατήσω την πίστη μου σ’ αυτό που τόσα χρόνια λάτρευα, αναζήτησα στήριγμα ψάχνοντας μια άλλη έκδοση. Ο πνιγμένος από τα μαλλιά του πιάνεται. Ήταν το τελευταίο σκίρτημα, σαν το τίναγμα της αλεπούς πριν την τελευταία της πνοή. Έτσι νόμιζα, ότι θα περιέσωνα αυτό που ανεπιστρεπτί φαινόταν να φεύγει.

Όταν απολύθηκα από το στρατό, πήρα την Κ.Δ. των γονιών μου που την είχαν από το χωριό. Ήταν μια έκδοση επιμελημένη από τον Τρεμπέλα. Δίπλα από το κείμενο είχε ελεύθερη μετάφραση από τον ίδιο. Δεν πέρασε ούτε ώρα όταν αηδιασμένος την πέταξα. Εδώ δεν βρήκα μόνο αντιφάσεις και ανοησία, αλλά και πονηριά για να πειστώ. Ένα κανονικό κήρυγμα για αφελείς και αγράμματους που χειροτέρευε τα πράγματα ακόμα πιο πολύ. Έγινα έξω φρενών! Όσο τα ανακάτευα τόσο περισσότερο βρωμούσαν!

Δυστυχώς η προσπάθειά μου να πιαστώ από κάτι που θα σταμάταγε την πτώση της πίστης δεν ευοδώθηκε. Ήταν σαν να πέφτω από δέντρο και απεγνωσμένα προσπαθούσα να κρατηθώ από τα κλαδιά που έβρισκα. Όλα έσπαγαν μέχρι που πάτησα σταθερά στο έδαφος. Δεν είχα πέσει από κάπου ψηλά. Απλά συνειδητοποίησα ότι τώρα πατούσα γερά στο έδαφος της λογικής και η πτώση μου αφορούσε το δέντρο της ανοησίας απ’ το οποίο απελευθερώθηκα. Απελευθερώθηκα από τα ψέματα, την υποκρισία, και την ιστορική ανακρίβεια. Έμαθα να σκέπτομαι.

Σοκ πνευματικό και ψυχολογικό που όμως με γέμισε με θέληση να βρω καταφύγιο και λύση σε κάποια ερωτήματα που με βασάνιζαν καιρό. Σε αυτές τις περιπτώσεις ξεκινάει κανείς πάντα απ’ τη φιλοσοφία, μιας και η ιστορία μου φαινόταν κομματάκι δύσκολο εκείνη τη χρονική στιγμή χωρίς την καθοδήγηση ενός καλού και σοβαρού ερευνητή. Από πού ν’ αρχίσει κανείς;

Έτσι με κέρδισε η φιλοσοφία και συγκεκριμένα, σαν Έλληνας, οι μεγάλες φιλοσοφικές ιδέες των Αρχαίων Ελλήνων. Όταν ήρθα αντιμέτωπος με την πρώτη φιλοσοφική σχολή της Μιλήτου κατάλαβα ότι ο θεός είναι ένα παραμύθι για μεγάλα παιδιά που όμως πρέπει να αρχίσει να το μαθαίνει κανείς από πολύ μικρός.

Ο Θαλής, ο Δημόκριτος και ο Επίκουρος ήταν μεγάλες μορφές. Οι μεγαλύτερες. Ήταν αυτές που έβαλαν τα πράγματα στη θέση τους και απ’ ότι διαπίστωσα οι χριστιανοί έκαναν ότι μπορούσαν να κάνουν για να τα γκρέμισαν όλα και για πολλούς αιώνες να μας συσκοτίσουν τη σκέψη ανοίγοντας διάπλατα την πόρτα του Μεσαίωνα.

Ο άνθρωπος του Μεσαίωνα, ζώντας το αιώνιο σκοτάδι μέσα στην πλατωνική του σπηλιά, με γυρισμένη την πλάτη στο φως και την αλήθεια, αγνοώντας τη φωτεινή πραγματικότητα για αιώνες, κάποτε αποφάσισε να στρίψει πίσω και να την αντιμετωπίσει κατάματα, χωρίς τύψεις και φόβο, ανακαλύπτοντας τους νόμους που κινούσαν τις σκιές και θώπευαν τη λογική και τη συνείδησή του.

Οι ιδέες του Διαφωτισμού ήταν εκείνες που έριξαν άπλετο φως στις σκοτεινές κόγχες του ανθρώπινου πνεύματος και μόνο τότε άρχισε και πάλι η ανθρωπότητα να προοδεύει. Αναβιώνοντας τις ηθικές αξίες της αρχαίας Ελλάδας η ανθρωπότητα άνοιξε πανιά και πάλι για να οδηγηθεί στην κατάκτηση της φύσης και την κοινωνική πρόοδο. Ο διαλεκτικός υλισμός απάντησε σε όλα τα ερωτήματα που αναζητούσα. Μέχρι σήμερα αποδείχτηκε αλάνθαστος. Η διαλεκτική, απαλλαγμένη από τη μεταφυσική, θα γίνει αναγκαιότητα για τις φυσικές επιστήμες, και το χρηστικότερο μέσον προκειμένου να φτάσουμε στην αλήθεια.

Ο ιστορικός υλισμός με καθοδήγησε με νόμους πώς να διαβάζω ιστορία κι έτσι το κεφάλαιο αυτό άρχισε να αποκτά υπόσταση. Έγινε κατανοητό πώς εμφανίστηκαν οι ιδέες, πώς οι θρησκείες και σήμερα πώς αυτά σε αλλοτριώνουν και σε κρατούν αποξενωμένο από τον κόσμο και μακριά απ’ αυτό που λέμε πραγματικότητα.

Με λίγα λόγια έγινα ένας συνειδητός άθεος γιατί αναγνώρισα ότι η εμπειρία και θεωρητική σκέψη είναι δύο απαραίτητα στοιχεία της διαδικασίας της γνώσης που βρίσκονται σε διαλεκτική αλληλεπίδραση μεταξύ τους! Γι αυτό και η αλήθεια είναι ανεξάρτητη από υποκειμενικές γνώμες, επιθυμίες και προθέσεις!

Έμαθα πια να αναγνωρίζω ότι αληθινό δεν είναι αυτό που διακαώς επιθυμούμε να είναι αληθινό αλλά αυτό που υπαγορεύει η αντικειμενική γνώση. Η τελευταία δεν είναι ποτέ μία αιώνια αλήθεια που δόθηκε άπαξ και δεν μπορεί να αλλάξει. Μία τέτοια άποψη θα μετέτρεπε την κάθε γνώση σε ένα αναλλοίωτο δόγμα!

Αυτό αποκόμισα από τον διαλεκτικό υλισμό ενώ από τον ιστορικό υλισμό έμαθα ότι εκείνοι που μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις σε ανοησίες, μπορούν κάλλιστα και χωρίς να το καταλάβεις, να σε κάνουν να διαπράξεις και εγκλήματα ανείπωτης φρίκης!

Από τότε που συντελέσθηκαν όλα αυτά μέσα μου και διαμόρφωσαν την οπτική μου πέρασαν άλλα τόσα χρόνια. Όλο αυτόν τον καιρό δεν σταμάτησα να ερευνώ, να μαθαίνω και όπου μπορούσα πρόσφερα τις γνώσεις μου. Δεν το είδα έτσι, προκειμένου να κάνω τον έξυπνο στους άλλους, αλλά σαν χρέος και καθήκον. Όχι χόμπι, αλλά καθήκον, ξέρω τι λέω. Είτε συζητώ με φίλους, είτε σχολιάζω στο internet, είτε μιλώ στον εαυτό μου.

Ο τρόπος που δρω σε κάθε πλευρά της ζωής μου είναι διαλεκτικός. Η λογική πια έγινε τρόπος ζωής γιατί, μία αγωνία για μένα είναι τι απαντήσεις θα δώσουμε στο υπαρξιακό μας πρόβλημα και ο τρόπος που επιλέγουμε να ζούμε! Δεν επιθυμώ να ζήσω τέλεια αν και η τελειότητα είναι σχετική και διαφορετικά την αντιλαμβάνεται ο καθένας, αλλά Επικούρεια, για κείνους που καταλαβαίνουν. Είμαι πειθαρχημένο άτομο, γι αυτό, το «πρέπει» έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από το «μ’ αρέσει». Λέξεις όπως «καθήκον», «ευθύνη» και «χρέος» έχουν ηδονική αξία για μένα, σε σημείο που κάποιοι ίσως, εκτός από κομπλεξικό, να με πουν και μαζοχιστή!

Όλα αυτά φυσικά είχαν έναν αντίκτυπο στον περίγυρό μου, ανάμεσα στους δικούς μου ανθρώπους, είτε συγγενείς ήταν αυτοί είτε φίλοι. Μου κάνει εντύπωση που οι πεποιθήσεις μου έγιναν η αιτία να απομακρυνθούν κάποιοι φίλοι. Παιδικοί φίλοι που ούτε ο παιδιάστικος εγωισμός δεν ήταν αρκετός να μας χωρίσει, μια ιδεολογία όπου το θρησκευτικό συναίσθημα αντικρούεται, ήταν αρκετό να φέρει το διχασμό ανάμεσά μας. Όχι φυσικά από μένα, αφού επανειλημμένα προσπάθησα να αποκαταστήσω την σχέση μας, όμως ο πιστός που του αμφισβητηθεί η πίστη γίνεται εχθρικός, πράγμα που ο ίδιος δεν αντιλαμβάνεται.

Μιλώ για έναν συγκεκριμένο φίλο που κάποτε ασπαζόμασταν τις ίδιες ιδέες. Μαζί εγκαταλείψαμε την πίστη στις υπερβατικές οντότητες, όμως ο αγνωστικισμός του τον επανέφερε ξανά πίσω. Ο αγνωστικισμός ενισχύει την άποψη ότι είμαστε θύματα αυταπάτης και ανίκανοι από τη φύση μας να κατανοήσουμε ακόμα και τους φυσικούς νόμους επαρκώς. Στο ίδιο τσουβάλι της αμφιβολίας βάζουν και τον θεό που τον θεωρούν άφατο και την λογική μας ανήμπορη να κατανοήσει το μεγαλείο της. Αγνοούν ότι η αντικειμενική αλήθεια είναι ταυτόχρονα μια σχετική αλήθεια! Κυρίως όμως αγνοούν ότι η γνώση μας για τη φύση, συμπληρωμένη μια για πάντα και απόλυτα, βρίσκεται σε αντίφαση με τους βασικούς νόμους της διαλεκτικής σκέψης.

Έτσι ο αγαπημένος μου φίλος επέστρεψε σιγά-σιγά από κει που ξεκίνησε απαρτίζοντας ξανά το χριστεπώνυμο πλήθος.

Όλα αυτά σε προσωπικό επίπεδο. Η ιστορία όμως μου έδειξε αντικειμενικά πόσο οι θρησκείες χωρίζουν τον άνθρωπο, βάζοντάς τον ετικέτες από την ώρα που γεννιέται. Όταν θα μεγαλώσει θα αδυνατεί να αντιληφθεί ότι το Σύστημα τον χρησιμοποιεί για τους ιδιοτελείς σκοπούς του, ενώ αυτός θα νομίζει ότι υπερασπίζεται πατροπαράδοτα ιδανικά.

Τότε ο εχθρός πηγάζει αυθόρμητα μέσα από τη συνείδηση του ατόμου και την υφιστάμενη οργάνωση της κοινωνίας! Ο αφαιρετικός νους του ανθρώπου αδρανοποιείται. Αδυνατεί να ξεχωρίσει το λογικό από το παράλογο, το είναι από την πλάνη. Η θρησκεία, γίνεται χωρίς να αντιλαμβάνεται ο πιστός, δύναμη εξαπάτησης. Σ’ αυτήν κάθε αλλοτριωμένος νους εύκολα υποδουλώνεται!

Όχι, οι θρησκείες δεν ενώνουν τους ανθρώπους, τους χωρίζουν!

Οι πιστοί νομίζουν ότι το καλό δεν το κάνουμε επειδή το θεωρούμε χρέος απέναντι στον εαυτό μας και καθήκον απέναντι στην κοινωνία, μα από ανάγκη για την κατάκτηση της μέλλουσας ζωής και υποχρέωση απέναντι στο θεό, κυρίως από φόβο για την κόλαση. Ιδιοτελής στόχος που αναδύει ιδιοτέλεια.

Γι αυτό και μπορώ να κοιμάμαι ήσυχος, χωρίς θεό, επειδή αναγνωρίζω ότι η καλοσύνη μου έχει ανιδιοτελή κριτήρια. Κάνω το καλό, χωρίς να χρειάζεται να δώσω λόγο σε κανέναν και αποφεύγω το κακό γιατί το θεωρώ χρέος και καθήκον απέναντι στους συνανθρώπους μου και στην κοινωνία.

Ένα αστέρι για τον βασιλιά, μπρε!

Είναι γνωστό ότι σπουδαία γεγονότα παγκόσμιας εμβέλειας προαναγγέλονται με ουράνιες διεργασίες! Διαστημικές εκρήξεις, άστρα, νεφελώματα, σκοτείνιασμα του Ήλιου, διαχωρισμός ουρανών, κατακλυσμοί, αστραποβροντές και άλλα ευτράπελα συνοδεύουν (εκ των υστέρων) γεγονότα που αξιολογούνται από ιδιοτελείς αυλικούς ως σημαντικά για την παγκόσμια ιστορία. 

Έτσι και η γέννηση του βασιλιά Καρόλου Β' της Αγγλίας το έτος 1630 συνοδεύτηκε από ένα λαμπερό άστρο στον ουρανό! Αναμφισβήτητα, σημάδι θείας παρέμβασης και εύνοιας. Βέβαια, ο θεούλης που ασχολείται με όλα τα σύμπαντα και με το δικό μας ειδικότερα, καταπιάνεται ιδιαιτέρως με καθένα από τα δισεκατομμύρια γαλαξιών και τα δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων ηλιακών συστημάτων σ' αυτά, κυρίως όμως με τον δικό μας Γαλαξία, ειδικότερα με το δικό μας Ηλιακό σύστημα και ειδικότατα με τη Γη (προσέξτε ποια γράφονται με πεζά αρχικά και ποια με κεφαλαία, είναι κανονισμός της Διεθνούς Αστρονομικής Εταιρίας). Εγώ είμαι πεπεισμένος ότι ο αληθινός θεός ασχολείται πρωτίστως με την Ελλάδα και υπερβαλλόντως με το χωριό  μου, τη γειτονιά και το σπίτι μου και, βεβαίως, με μένα προσωπικά, αλλά αυτή τη φορά, το 1630, φαίνεται να ασχολήθηκε κατ' εξαίρεση με την Αγγλία.

Ο βασιλιάς Κάρολος Α' εκτελέστηκε στον εγγλέζικο εμφύλιο πόλεμο το έτος 1649 και ο στρατός του γιου του, Κάρολου Β', κυνηγήθηκε και διαλύθηκε το έτος 1651. Το 1660 επέστρεψε ο υιός από την εξορία κι εκεί ήταν απαραίτητο να κατασκευαστεί ένας ισχυρός μύθος θεϊκής παρέμβασης για να αναβαθμιστεί στη λαϊκή συνείδηση η σπουδαιότητα του κυνηγημένου βασιλιά. Οι αστρονόμοι θυμήθηκαν λοιπόν ότι στις 29 Μαΐου 1630, την ημέρα γέννησης του Καρόλου Β', είχε φανεί ένα λαμπερό σώμα στον ουρανό, το οποίο ανταγωνιζόταν σε φωτεινότητα τον ημερήσιο Ήλιο. Κάτι σαν παραλλαγή του Χριστούλη ο Κάρολος Β'.

Κατ' άλλους (σίγουρα μιαρούς αντιβασιλικούς) αυτό το άστρο φάνηκε το έτος 1680, αλλά να μην το κάνουμε τώρα θέμα· τι είναι η διαφορά 50 ετών μπροστά στην αιωνιότητα και το μεγαλείο του Καρόλου; Γι' αυτό το λόγο και με αυτό το σκεπτικό το συγκεκριμένο αστέρι ονομάστηκε «βασιλικό».  Βέβαια, την ίδια μέρα θα γεννήθηκαν στον κόσμο μας και χιλιάδες άλλα παιδιά και καθένα από αυτά θα μπορούσε να διεκδικήσει το συγκεκριμένο άστρο για λογαριασμό του! Αλλά, άντε να βρεις τώρα αστρονόμους να συσχετίσουν ένα μεγαλοπρεπές άστρο με σένα τον ταπεινό και άσημο... 

Τώρα στις μέρες μας διαπιστώνουν οι αστρονόμοι της Royal Astronomic Society ότι εκείνη περίπου την εποχή πράγματι είχε εκραγεί ο υπερκαινοφανής (supernova) Άλφα Κασιόπης. Υπάρχουν πολλές ανεξάρτητες πηγές που βεβαιώνουν αυτό το συμβάν και, επειδή η επιστήμη εκείνης της εποχής δεν μπορούσε να ερμηνεύσει το φαινόμενο, οι βασιλικοί αστρονόμοι το απέδωσαν -όπως συμβαίνει πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις- σε θεϊκή παρέμβαση.

Στην Αγγλία συσχέτισαν το φαινόμενο με τη γέννηση του Καρόλου Β' (1630 ή έστω 50 χρόνια πριν ή μετά) και εξ αυτού του γεγονότος προέκυπτε η αξίωσή του για το θρόνο. Άντε να το αμφισβητήσεις τώρα, όταν έχει «μιλήσει» ο θεός! Το έτος 1572 είχε παρατηρήσει στο αστερισμό της Κασιόπης και ο Τύχο Μπράχε έναν υπερκαινοφανή αστέρα, αλλά θεωρείται απίθανο να πρόκειται για το ίδιο γεγονός. Ίσως όμως αυτόν τον υπερκαινοφανή να μετέφεραν οι αστρονόμοι χρονικά στο έτος 1630 για χάρη του βασιλιά τους!

Υποψιάζομαι ότι διάφοροι τύποι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία θα συσχέτισαν την εμφάνιση της σουπερνόβα με την κατάληψη της Πόλης, την ίδια ημέρα πριν από περίπου 177 χρόνια, και θα έβγαλαν εξ αυτού το συμπέρασμα ότι «πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά μας θάναι!»  Ο καθένας με τον πόνο του και τις επιδιώξεις του...

Μόνο που εκρήξεις υπερκαινοφανών συμβαίνουν στο Γαλαξία μας και σε όλους τους γαλαξίες τακτικά, είναι μια συνήθης διεργασία σε κάποιο στάδιο της ζωής των αστεριών (ήλιων). Εμείς στη Γη έχουμε όμως περιορισμένο οπτικό παράθυρο στο γαλαξία κι έτσι βλέπουμε αραιά και πού κάποια έκρηξη. Στη θέση της σουπερνόβα Άλφα Κασιόπης υπάρχει τώρα ένας ισχυρός πομπός ραδιοσήματος, ο δεύτερος σε ισχύ στην περιοχή μας μετά τον Ήλιο. Οι σαλταρισμένοι θεόπληκτοι θα λένε ότι είναι η ψυχή του Καρόλου που κάτι μας «λέει»...

«Ο μεγάλος σεισμός» στην Πορτογαλία το 1755

Σε παλαιότερη ανάρτηση είχα αναφέρει, μεταξύ άλλων, την καταστροφή της "χριστιανικής" Λισαβόνας από σεισμό και τσουνάμι που συνέβη τον 18ο αιώνα, ως παράδειγμα για τη λεγόμενη σιωπή ή αδιαφορία ή ανυπαρξία του θεού. Εκείνη η αφάνταστη φυσική καταστροφή είχε οδηγήσει σε κατάρρευση τις θεοκρατικές αντιλήψεις για τα γεγονότα στον κόσμο (τη Γη) και είχε δώσει νέα ώθηση στις αρχαίες απόψεις για την προτεραιότητα των φυσιοκρατικών αντιλήψεων και στις ιδέες του Διαφωτισμού... Τώρα παρουσιάζεται στην Ελευθεροτυπία ένα βιβλίο πάνω στο ίδιο θέμα και μια συνέντευξη με το συγγραφέα του βιβλίου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ, Ελευθεροτυπία, 17/4/2011)

Ήταν μια τεράστια καταστροφή, που όμοιά της δεν είχε δει μέχρι τότε ο δυτικός κόσμος. Ενα φυσικό φαινόμενο, ένας μεγάλος σεισμός, στις 9 το πρωί, πρώτη ημέρα του Νοεμβρίου του 1755, γκρέμισε την πόλη της Λισαβόνας, η οποία καταστράφηκε ολοκληρωτικά από το τσουνάμι που ακολούθησε λίγη ώρα μετά και «έπνιξε» τα πάντα. Η Λισαβόνα σβήστηκε από τον χάρτη και ο σεισμός έριξε την Πορτογαλία από το θρόνο της υπερδύναμης που κατείχε μέχρι τότε (κυρίως χάρη στο υπερατλαντικό εμπόριο).

Δυόμισι αιώνες αργότερα (256 χρόνια), ένας άλλος πολύ μεγάλος σεισμός, αυτός της Ιαπωνίας, συνεχίζει να προκαλεί ρίγη ανατριχίλας στον πληθυσμό όλου του πλανήτη, για τις ήδη γνωστές αλλά και τις ενδεχόμενα άγνωστες συνέπειες που μπορεί να έχει.

Ο αμερικανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Νίκολας Σρέιντι, μόνιμος κάτοικος Βαρκελώνης, κατέχει το θλιβερό προνόμιο να βλέπει το βιβλίο του «Ο μεγάλος σεισμός» (εκδ. Κριτική) που έχει ως θέμα του την καταστροφή της Λισαβόνας και κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στην Ελλάδα, να αποκτά μια αναπάντεχη επικαιρότητα...

-Υπάρχουν ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στον σεισμό της Πορτογαλίας το 1755 και τον πρόσφατο της Ιαπωνίας;

-Και οι δύο σεισμοί ήταν περίπου στα 9 Ρίχτερ, μέγεθος που τους τοποθετεί ανάμεσα στους πλέον καταστροφικούς της καταγεγραμμένης ιστορίας. Το επίκεντρο και των δύο ήταν στη θάλασσα, με αποτέλεσμα την πρόκληση τσουνάμι, τα οποία ήταν σχεδόν εξίσου καταστροφικά με τους προηγηθέντες σεισμούς. Ωστόσο, λόγω των 2,5 αιώνων που μεσολάβησαν από τον σεισμό του 1755, υπάρχουν ανάμεσά τους και διαφορές. Τα νέα από τη Λισαβόνα χρειάστηκαν μέρες, εβδομάδες, ακόμη και μήνες για να μαθευτούν στην υπόλοιπη Ευρώπη. Σήμερα, αυτό συμβαίνει σχεδόν ακαριαία. Ενώ και η ανταπόκριση στην τραγωδία της Ιαπωνίας από τη διεθνή κοινότητα ήταν άμεση, με την παροχή βοηθειας στα θύματα σε χρόνο-ρεκόρ. Τα θύματα του σεισμού τής Πορτογαλίας είχαν δεχθεί και αυτά διεθνή βοήθεια (ίσως η πρώτη φορά στην Ιστορία που αυτό συνέβη) αλλά η ροή της ήταν πολύ αργή, σε σύγκριση με τη σημερινή.

-Μετά τον σεισμό της Λισαβόνας, υπήρξαν μεταφυσικές εξηγήσεις γι' αυτόν, με επίκεντρο την οργή του Θεού απέναντι τους αμαρτωλούς κατοίκους μιας πλούσιας πόλης κ.ο.κ. Θεωρείτε ότι έχουμε αντίστοιχα φαινόμενα και σήμερα;

-Ζούμε σε διαφορετική εποχή, μια τεχνολογική εποχή, στην οποία μια απόλυτα εσχατολογική θεώρηση της καταστροφής δεν είναι πλέον αξιόπιστη. Παρ' όλα αυτά, η τάση του ανθρώπου να εμπλέκει τον Θεό σε κρίσιμες καταστάσεις πάντοτε υπάρχει κάπου βαθιά μέσα του. Ετσι, δεν εξεπλάγην εντελώς όταν διάβασα ότι ο κυβερνήτης του Τόκιο, Σιντάρο Ισιχάρα, θεώρησε τον σεισμό ως ένα είδος «τεμπάτσου» (tembatsu), δηλαδή θεϊκής τιμωρίας. Και απέσυρε το σχόλιό του μόνον μετά την καθολική κατακραυγή που αυτό προκάλεσε.

-Είναι δυνατόν μια φυσική καταστροφή στις μέρες μας, να πάψει μια χώρα, όπως η Ιαπωνία, από υπερδύναμη, κάτι που έγινε στην περίπτωση της Πορτογαλίας του 1755;

-Αυτό θα εξαρτώνταν από τη φύση της καταστροφής αλλά και από τη χώρα στην οποία θα συνέβαινε, π.χ. η ανάνηψη από τον σεισμό της Αϊτής υπήρξε αργή και ανεπαρκής. Η Ιαπωνία, η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, είναι διαφορετική ιστορία. Η χώρα έχει τις πηγές, το ανθρώπινο δυναμικό, και το χρήμα για να περάσει στην αποκατάσταση και την οικονομική επαναφορά.

-Υπήρξε κάποιο μάθημα, με ηθικούς ή άλλους όρους, που έμαθαν οι Ευρωπαίοι από τον σεισμό της Λισαβόνας τότε και η διεθνής κοινότητα από τον σεισμό της Ιαπωνίας σήμερα;

-Το βασικό μάθημα του σεισμού της Πορτογαλίας ήταν ότι η αιτία της καταστροφής ήταν ένα φυσικό φαινόμενο και όχι, όπως επί εκατοντάδες χρόνια πριν πιστευόταν σε πολλές κουλτούρες, η οργή του Θεού. Οσο για την Ιαπωνία, νομίζω ότι το πιο βασικό μάθημα που πρέπει να πάρουμε είναι να μην εμπιστευόμαστε τυφλά την τεχνολογία. Η Fukushima Daiichi, πηγή πυρηνικής ενέργειας, σχεδιάστηκε, σύμφωνα με τους μηχανικούς, να είναι ανθεκτική τόσο σε περίπτωση σεισμού όσο και τσουνάμι. Η πίστη και η εμπιστοσύνη που επιδείχθηκε απέναντι στην τεχνολογία ήταν ξεκάθαρα υπερβολική.

-Ο σεισμός της Λισαβόνας έχει μείνει ως ανάμνηση στο μυαλό των Πορτογάλων;

-Σίγουρα αποτελεί μέρος της πορτογαλικής συνείδησης. Στο σχολείο τα παιδιά διαβάζουν και μαθαίνουν γι' αυτό το γεγονός, το οποίο θεωρήθηκε μια σημαντική στροφή στην ιστορία της χώρας. Η επέτειος μνημονεύεται κάθε χρόνο και οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν στη μνήμη των θυμάτων.

-Ποιο είναι το γενικό σχόλιό σας για ό,τι συνέβη στην Ιαπωνία, με βάση τη γενικότερη γνώση σας για ένα ανάλογο θέμα;

-Η καταστροφή στη Φουκουσίμα είναι ένας εφιάλτης, σε μεγάλο μέρος του, ανθρώπινης επινόησης. Ο πλανήτης μας διαθέτει την ικανότητα να συνέρχεται από φυσικές καταστροφές κάθε είδους -σεισμούς, τσουνάμι, τυφώνες, φωτιές- αλλά ένα πυρηνικό ατύχημα είναι κάτι πιο απειλητικό.

Θα δεχτεί τις επιδράσεις του μια ολόκληρη γενιά Ιαπώνων. Είναι βέβαιο ότι θα έχουμε αύξηση των κρουσμάτων καρκίνου και των γενετικών ανωμαλιών. Το έδαφος γύρω από τη Φουκουσίμα έχει δηλητηριαστεί, το ίδο και η θάλασσα. Πρέπει να ξανασκεφθούμε την υπερβολική εξάρτησή μας από την ενέργεια αλλά και την εμπιστοσύνη μας στην πυρηνική ενέργεια.

-Ο σεισμός της Λισαβόνας γέννησε έναν ήρωα, τον Σεμπαστιάο Καρβάλιο, ο οποίος «πήρε πάνω του» όλο το τεράστιο βάρος της ανοικοδόμησης της πόλης και της συγκράτησης των αλλοφρόνων κατοίκων της. Ο ιαπωνικός σεισμός έχει κάποιον δικό του ήρωα;

-Οι ήρωες της καταστροφής στην Ιαπωνία είναι αναμφίβολα οι εργάτες στην πηγή πυρηνικής ενέργειας στη Φουκουσίμα. Είναι καταδικασμένοι και το γνωρίζουν, παρ' όλα αυτά συνεχίζουν για το καλό ενός ολόκληρου έθνους. Σπανίως το ανθρώπινο πνεύμα φτάνει σε τέτοια ύψη.

-Ενας λογοτεχνικός τρόπος για να ειπωθούν πράγματα σχετικά με την καταστροφή στη Λισαβόνα ήταν το έργο του Βολτέρου «Καντίντ». Θα καταγραφεί ο σεισμός της Ιαπωνίας στη λογοτεχνία ή την ποπ κουλτούρα;

-Η ιαπωνική καταστροφή παρέχει μια ιστορία άξια να ειπωθεί. Είναι σαν ένας αρχαίος μύθος για την ανοησία του ανθρώπου -στη συγκεκριμένη περίπτωση την τυφλή του πίστη στην πρόοδο και την τεχνολογία- αλλά και για το αναπόφευκτο της μοίρας μας, ως ατελών πλασμάτων που είμαστε. Πιστεύω ότι θα υπάρξουν πολλά βιβλία, ταινίες, κόμιξ κ.ά., και όχι απαραίτητα φτιαγμένα όλα τους από Ιάπωνες. Ο Βολτέρος δεν ήταν Πορτογάλος, ούτε υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της καταστροφής. Αλλά αυτές είναι συμπαντικές ιστορίες και αντίστοιχης εμβέλειας είναι και τα εκπεμπόμενα μηνύματα.

(βλέπε επίσης >>>)

Σε 10 χρόνια η θεραπεία του καρκίνου;

Συνέντευξη του James D. Watson

Κώστας Δεληγιάννης, Καθημερινή, 17/4/2011

«Μέσα στα επόμενα 10 χρόνια, θα φέρουμε την επανάσταση στην αντιμετώπιση του καρκίνου». Η πρόβλεψη αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος, καθώς προέρχεται από τον James D. Watson, τον επιστήμονα που συνέβαλε στο σημαντικότερο επίτευγμα της βιολογίας από την εποχή του Δαρβίνου – στην «ανακάλυψη του μυστικού της ζωής», όπως το έχει περιγράψει ο ίδιος. Ενα «μυστικό» που αποκρυπτογράφησε το 1953 μαζί με τον συνάδελφό του Francis Crick, όταν ανακάλυψαν όχι μόνο ότι το μόριο του DNA έχει τη μορφή διπλής έλικας, αλλά και τον μηχανισμό αντιγραφής του. Εξηγώντας έτσι πώς οι γενετικές πληροφορίες μεταβιβάζονται από κύτταρο σε κύτταρο και από γενιά σε γενιά.

Συναντήσαμε τον 83χρονο Αμερικανό νομπελίστα στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας, όπου ήταν το τιμώμενο πρόσωπο στο 12ο Συνέδριο Ιατρικής Χημείας.

– Πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι ο 21ος αιώνας ανήκει στη βιολογία, με τη μελέτη των γονιδίων να οδηγεί σε συναρπαστικές ανακαλύψεις. Συμφωνείτε;

– Ελπίζω πως η μοριακή βιολογία θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τη λειτουργία του εγκεφάλου, βρίσκοντας έτσι τρόπους για να αντιμετωπίσουμε ασθένειες, όπως τη νόσο του Αλτσχάιμερ. Επίσης, η γενετική θα ανοίξει σύντομα τον δρόμο στην προσωποποιημένη ιατρική, στην εποχή δηλαδή όπου η φαρμακευτική αγωγή για κάθε ασθενή θα είναι εξατομικευμένη, αφού θα βασίζεται στο γονιδίωμά του.

Ασχολούμαι εδώ και δεκαετίες με έρευνες κατά του καρκίνου. Ξεκινώντας από την περίπτωση της λευχαιμίας, νομίζω ότι αυτές οι έρευνες μέσα σε 5-10 χρόνια θα οδηγήσουν σε ριζικές θεραπείες για αρκετούς τύπους κακοηθειών. Για παράδειγμα, από τους περίπου 600.000 ανθρώπους που διαγιγνώσκονται με καρκίνο κάθε χρόνο στις ΗΠΑ, σήμερα μόλις 100.000 θεραπεύονται. Πιστεύω λοιπόν πως σε μια δεκαετία θα έχουν αντιστραφεί τα νούμερα, αφού θα επιβιώνουν 500.000 άνθρωποι.

– Θεωρείτε πως η έρευνα αντιμετωπίζει εμπόδια τα οποία, αν ξεπερνιούνταν, θα οδηγούσαν πολύ πιο γρήγορα σε σημαντικές εφαρμογές;

– Σίγουρα θα έπρεπε να αυξηθεί η χρηματοδότηση, αλλά και να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αυτή κατανέμεται, δίνοντας περισσότερα κίνητρα σε εκείνους τους λίγους ερευνητές που είναι πραγματικά χαρισματικοί.

– Ορισμένες εφαρμογές της βιοτεχνολογίας προκαλούν μεγάλες αντιδράσεις, όπως τα γενετικώς τροποποιημένα τρόφιμα.

– Κατά τη γνώμη μου, οι αντιδράσεις αυτές είναι αντιεπιστημονικές, ακόμη κι αν λάβουμε υπόψη την αρχή της πρόληψης, σύμφωνα με την οποία πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνον οι τεχνολογίες που έχουν αποδειχθεί απόλυτα ασφαλείς. Η ιστορία δείχνει πως κανένας άνθρωπος δεν έχει αρρωστήσει ποτέ καταναλώνοντας γενετικώς τροποποιημένα τρόφιμα.

– Είστε ένας από τους ελάχιστους που έχει δώσει την άδεια να χαρτογραφήσουν το DNA του και να αναρτήσουν τα δεδομένα online. Παρ’ όλα αυτά, ζητήσατε να εξαιρεθεί ένα μόνο γονίδιο, αυτό που θα έδειχνε αν έχετε ή όχι προδιάθεση στη νόσο του Αλτσχάιμερ. Με την εξάπλωση των γενετικών τεστ, ίσως οποιοσδήποτε άνθρωπος βρεθεί στο ίδιο δίλημμα. Θα ήταν καλό ή κακό να γνωρίζει ότι κάποια στιγμή θα εμφανίσει μια ανίατη ασθένεια;

– Κατ’ αρχάς ο σκοπός των γενετικών τεστ είναι επίσης να αποκαλύψουν τυχόν γενετική προδιάθεση και σε νόσους –π.χ. για τα καρδιαγγειακά– που θα μπορούσε κάποιος να αποτρέψει κάνοντας γυμναστική ή υιοθετώντας μια πιο υγιεινή ζωή. Στις ανίατες νόσους, η κατάσταση είναι όντως πιο περίπλοκη. Νομίζω πως θα πρέπει κανείς να έχει την ελευθερία επιλογής.

– Από την άλλη, κάποιοι γενετιστές προσπαθούν να βρουν γονίδια που υποτίθεται ότι σχετίζονται με την ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως με το αν κανείς έχει φιλελεύθερες πολιτικές απόψεις ή όχι, ακόμη και για το αν ζηλεύει τον σύντροφο του. Μήπως υπερτιμούμε τον ρόλο της βιολογίας;

– Σε περιπτώσεις όπως ο αλκοολισμός σίγουρα πρέπει να υπάρχει κάποια εμπλοκή των γονιδίων, ίσως μάλιστα να ισχύει το ίδιο και με το αν κανείς νιώθει ευχαριστημένος με το παρόν ή όχι – και με αυτή την έννοια, το DNA μπορεί να επηρεάζει και τις πολιτικές μας απόψεις. Πάντως, τέτοια ερωτήματα για εμάς τους επιστήμονες είναι ήσσονος σημασίας, αφού αυτό που μας απασχολεί είναι να ανακαλύψουμε τα γονίδια που συνδέονται με συγκεκριμένες ασθένειες, αλλά και να βρούμε θεραπείες που θα βασιστούν σε αυτές τις ανακαλύψεις.

Η ανακάλυψη που του χάρισε Νομπέλ

Αν και ο James Watson αποφεύγει τα φώτα της δημοσιότητας, η αυτοβιογραφία του με τίτλο «Η διπλή έλικα» ανήκει στα βιβλία που έκαναν την επιστήμη γοητευτική στο ευρύ κοινό. Στο βιβλίο, που εκδόθηκε το 1968 και γρήγορα έγινε μπεστ σέλερ, ο «πατέρας» της μοριακής βιολογίας περιγράφει τις προσπάθειές του με τον Βρετανό Francis Crick στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ για να προσδιορίσουν τη δομή του DNA.

Γι’ αυτή την ανακάλυψη τιμήθηκαν το 1962 με το βραβείο Νομπέλ μαζί με τον Maurice Wilkins, αφού οι έρευνες του τελευταίου –όπως και της φυσικού Rosalind Franklin, που στο μεταξύ είχε πεθάνει από καρκίνο– έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Από το 1968 έως το 2007 διετέλεσε διευθυντής στο εργαστήριο Cold Spring Harbor της Νέας Υόρκης, σχεδόν απόλυτα επικεντρωμένος στις έρευνες κατά του καρκίνου. Το 1992 παραιτήθηκε από πρόεδρος του Προγράμματος Χαρτογράφησης του Ανθρώπινου Γονιδιώματος, καθώς δήλωσε αντίθετος στα σχέδια για πατεντάρισμα των γονιδίων.

Σάλο ωστόσο προκάλεσαν οι δηλώσεις του στην εφημερίδα Times του Λονδίνου πριν από τέσσερα χρόνια, όταν υποστήριξε πως τα τεστ νοημοσύνης αποδεικνύουν πως οι Αφρικανοί δεν είναι το ίδιο ευφυείς με τους Ευρωπαίους. Κάτι που, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν μπορεί a priori να αποκλειστεί ότι οφείλεται σε γονιδιακές διαφορές.