Κάτω από τη βάση τα ελληνικά σχολεία

Από την πρώτη χρονιά του διαγωνισμού PISA, το 2000, η Ελλάδα βρισκόταν στις τελευταίες θέσεις.

του Απόστολου Λακασά, Καθημερινή, 5/12/2013

 

Προβληματισμό για την ποιότητα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος προκαλούσαν πάντα -από την πρώτη χρονιά που έγινε ο διαγωνισμός PISA το 2000- οι κακές έως μέτριες επιδόσεις των Ελλήνων μαθητών, αλλά ουδέποτε έγινε σοβαρός διάλογος επ’ αυτών.

 

Χαρακτηριστικά, στον διαγωνισμό του 2000 η Ελλάδα... πάτωσε. Η αρχική αντίδραση στην ελληνική εκπαιδευτική κοινότητα και στο υπουργείο Παιδείας ήταν μούδιασμα, αλλά ακολούθησαν οι συνήθεις δικαιολογίες που επιρρίπτουν την ευθύνη σε κάποιον τρίτο χωρίς ίχνος αυτοκριτικής.

Eιδικότερα, το 2000 η Eλλάδα σε σύνολο 31 χωρών του ΟΟΣΑ βρέθηκε στην 28η θέση στα Μαθηματικά και στην 25η θέση στη Γλώσσα και στις Φυσικές Επιστήμες. Oι θέσεις της Eλλάδας στις τρεις γνωστικές περιοχές κατέδειξαν την εικόνα της ελληνικής εκπαίδευσης, που στιγματίζεται από την «παπαγαλία» και την απουσία κριτικής σκέψης. Εικόνα, που εμμέσως πλην σαφώς παραδέχθηκε και η τότε (2001) ηγεσία του Yπ. Παιδείας επιχειρώντας να μεταθέσει τις ευθύνες στην προηγούμενη ηγεσία.

 

Από την άλλη, τα στοιχεία του PISΑ αμφισβητούνται στην Ελλάδα καθώς ο διαγωνισμός βασίζεται σε κριτήρια που διαμορφώθηκαν στα πρότυπα των αγγλοσαξονικών εκπαιδευτικών συστημάτων. Παρά λοιπόν το μούδιασμα και τον προβληματισμό για τις θέσεις της Ελλάδας, ουσιαστικός διάλογος δεν έγινε. Έτσι συνεχίστηκε η μετριότητα των επιδόσεων Ελλήνων μαθητών, οι οποίοι πάντως στον διαγωνισμό του 2009 βελτιώθηκαν.

 

Ειδικότερα, μετά το 2000, στους επόμενους διαγωνισμούς (2003, 2006, 2009) οι επιδόσεις των Ελλήνων μαθητών ήταν οι ακόλουθες:

• Το 2009 (σε σύνολο 65 χωρών) στα Μαθηματικά διατηρήσαμε την ίδια θέση -39η- με το 2006, αλλά η ελληνική επίδοση βελτιώθηκε φθάνοντας τους 466 βαθμούς από 459 βαθμούς το 2006 και 445 το 2003.
• Το 2009 στην κατανόηση κειμένου η Ελλάδα ανέβηκε στην 31η θέση με 483 βαθμούς, ισοβαθμώντας με τη Σλοβενία. Το 2006 ήταν στην 36η θέση με 460 βαθμούς, ενώ το 2003 ήταν στην 30ή θέση με 472 βαθμούς.
• Στις Φυσικές Επιστήμες η Ελλάδα το 2009 κατέλαβε την 40ή θέση με 470 βαθμούς, ενώ το 2006 ήταν 38η με 473 βαθμούς. Το 2003 ήταν 30ή με 481 βαθμούς.

Η κατανομή των πόρων

Μιλώντας στην «Κ» για τα φετινά αποτελέσματα, η κ. Χρύσα Σοφιανοπούλου, εθνική διαχειρίστρια στο πρόγραμμα PISA και επίκουρος καθηγήτρια στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, παραδέχθηκε ότι το ύψος των κρατικών δαπανών για την παιδεία έχει αντίκτυπο στις επιδόσεις των μαθητών. «Δεν είναι όμως ο μοναδικός παράγοντας για την εξασφάλιση ποιοτικής εκπαίδευσης», τόνισε.

 

Σύμφωνα με την κ. Σοφιανοπούλου, «ο τρόπος με τον οποίο κατανέμονται οι πόροι είναι εξίσου σημαντικός με τα ποσά που διατίθενται». Εκτός αυτού, «τα σχολεία με μεγαλύτερη αυτονομία όσον αφορά τα αναλυτικά προγράμματα και τον τρόπο αξιολόγησης των μαθητών τείνουν να έχουν καλύτερα αποτελέσματα από τα σχολεία με μικρότερη αυτονομία.

 

Επίσης, έχουν καλύτερα αποτελέσματα τα σχολεία που ανήκουν σε εκπαιδευτικά συστήματα με περισσότερες πρακτικές κοινωνικής λογοδοσίας και μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των καθηγητών και του διευθυντή για τη διαχείριση του σχολείου».

Άλλη μια εποχή μεγαλείου για το χριστιανισμό

Το δυτικό σχίσμα της εκκλησίας και τα παπικά εγκλήματα

Αυτό το εκκλησιαστικό σχίσμα που σημαίνει διάσπαση της διοίκησης και του ταμείου της καθολικής εκκλησίας, δεν σχετίστηκε με δογματικά θέματα πίστης (τα οποία έτσι κι αλλιώς είναι πάντα προσχηματικά), δεν επεβλήθη από εξωεκκλησιαστικές δυνάμεις, αλλά προέκυψε μέσα στον εκκλησιαστικό μηχανισμό λόγω της διαφωνίας περί «νόμιμου» πάπα.

Ένα προγενέστερο σχίσμα στη δυτική εκκλησία του έτους 1130 που προέκυψε από τη διπλή εκλογή του Ινοκέντιου Β’ και του Ανάκλητου Β’, έληξε μετά από 8 χρόνια λόγω του θανάτου του δεύτερου. Όμως το λεγόμενο μεγάλο σχίσμα κράτησε σχεδόν 40, κατ’ άλλους μάλιστα 52 χρόνια, στο οποίο έπαιξαν ρόλο 7 αντίπαλοι πάπες. Συχνά ήταν άγνωστο ποιος ήταν ο πρώτος και ποιος ο δεύτερος πάπας, μερικές φορές, υπήρχαν δε και τρεις ταυτόχρονα.

Η αναταραχή ξεκίνησε με το θάνατο του «αγιότατου» πάπα Γρηγορίου ΙΑ’ (1329-1378), ο οποίος μεγαλούργησε και δοξάστηκε με τη σφαγή περίπου 4000 μιαρών διαφωνούντων στην Cesena της Ιταλίας, όπως περιγράφηκε σε παλαιότερη ανάρτηση.

Τον Απρίλιο του 1378  συνήλθε λοιπόν το σώμα των καρδιναλίων για την εκλογή του νέου πάπα. Η αστυνομία του Βατικανού είχε αποκλείσει την πόλη για να μην διαφύγουν οι εκλέκτορες, έξι είχαν μείνει στην Αβινιόν, την έδρα των αντίπαλων παπών, μόνο δεκαέξι ήταν στη Ρώμη και αυτοί θα αποφάσιζαν. Στην πλειοψηφία τους οι εκλέκτορες ήταν Γάλλοι, αλλά χωρισμένοι σε τρεις ομάδες. Ο λαός της Ρώμης φοβόταν ότι ο νέος πάπας θα διαφύγει πάλι για την Αβινιόν, αν αυτός ήταν Γάλλος, οπότε θα χανόταν το πλήθος των πλεονεκτημάτων από τις γιορτές και τις τελετές με τα δημόσια τραπεζώματα κτλ. Επέμεναν λοιπόν να είναι Ιταλός και μάλιστα Ρωμαίος, ώστε να είναι βέβαιο ότι δεν θα φύγει.

Μετά από πολλά επεισόδια έξω και μέσα στην αίθουσα της εκλογής, τα οποία κανείς δεν κατέγραψε τότε με λεπτομέρειες, εξελέγη στις 8 Απριλίου πάπας από το Μπάρι, ο επίσκοπος Μπαρτολομέο Πρινιάνο. Ιταλός μεν αλλά όχι Ρωμαίος! Έτσι ήρθε στους καρδιναλίους η φαεινή ιδέα να παρουσιάσουν έναν Ρωμαίο ως πάπα, τον υπέργηρο Τεμπαλντέσκι, τον οποίο έντυσαν κατάλληλα και τον εμφάνισαν στο γνωστό μπαλκόνι. Οι καρδινάλιοι βρήκαν ευκαιρία να το σκάσουν από το κτίριο, ενώ το πλήθος όρμησε μέσα για να αγκαλιάσει τον εκλεκτό, αυθεντικό μεν Ρωμαίο, αλλά ουδόλως αληθινό πάπα.

Την άλλη μέρα ολοκλήρωσαν οι υπηρεσίες του Βατικανού την ανάδειξη του (εκλεγμένου) πάπα Πρινιάνο με το όνομα Ουρβανός ΣΤ’, ο οποίος έμεινε στο θρόνο μέχρι το 1389. Έξω όλοι ήξεραν για ένα Ρωμαίο πάπα και δεν ανησυχούσαν. Όμως και οι καρδινάλιοι κατάλαβαν σύντομα το λάθος τους να αναδείξουν στην κορυφή της εκκλησιαστικής ιεραρχίας κάποιον από την ιεραρχικά μεσαία ομάδα κληρικών. Ο Ουρβανός δεν άντεξε το άλμα στην κορυφή! Αποδείχθηκε αυταρχικός, εριστικός, εκρηκτικός με τους θυμούς του, δεν άντεχε κανένα αντίλογο και τσακωνόταν ακόμα και με πρίγκιπες που τον στήριζαν απέναντι σε αντιπάλους. Ο Ουρβανός μισούσε τους καρδιναλίους, ίσως επειδή ο ίδιος δεν είχε αποκτήσει ποτέ αυτό το βαθμό καθολικής ιεροσύνης .

Οι καρδινάλιοι και άλλοι παράγοντες του Βατικανού, μην αντέχοντας το σχιζοφρενικό στιλ του Ουρβανού, είχαν θέσει σε κυκλοφορία την πληροφορία ότι άλλος ήταν ο πάπας και όχι αυτός που είδαν στο μπαλκόνι, μερικοί πίστευαν ότι ο «άλλος πάπας» είχε πεθάνει και η κούρια έβγαλε στα γρήγορα έναν καινούργιο κ.ο.κ., χριστιανικός μύλος δηλαδή!

Μια χρονιά που άρχισε το καλοκαίρι με ζέστες μαζεύτηκαν οι καρδινάλιοι στο Anagni, σε κάποιο ανάκτορο ψηλά σε ένα λόφο, για να δροσίζονται. Εκεί άρχισαν να βρίζουν τον Ουρβανό και να αναθεματίζουν την ιδέα τους να βγάλουν ένα κρυφό αλλά αληθινό πάπα και έναν Ρωμαίο για επίδειξη και, κουβέντα στην κουβέντα, αποφάσισαν να συνεδριάσουν επί τόπου, να καθαιρέσουν τον αυταρχικό Ουρβανό και να εκλέξουν έναν νέο και καλό πάπα! Και ποιον εξέλεξαν; Τον καρδινάλιο Ροβέρτο της Γενεύης, τον σφαγέα της Cesena.

Ο 36χρονος υπηρέτης του κυρίου που πήρε το παπικό όνομα Κλήμης Ζ’ (Clemens VII) είχε μερικά σωματικά κουσούρια, π.χ. ήταν αλλήθωρος και κουτσός, αλλά είχε ξεκαθαρισμένους στόχους: ενδιαφερόταν αποκλειστικά για την πολιτική, για το στρατό και για πολέμους... Είχε έτσι κι αλλιώς ευδόκιμη προϋπηρεσία σε επιδρομές, πολιορκίες και σφαγές... Λόγω της αριστοκρατικής καταγωγής του και της συγγένειάς του με διάφορους ηγεμόνες της Γερμανίας και της Γαλλίας, ο Κλήμης ήταν αυτάρεσκος και εγωκεντρικός, με αποτέλεσμα να προκαλέσει το λεγόμενο «δυτικό σχίσμα» της χριστιανικής εκκλησίας.

Η Γαλλία υπό τον Κάρολο Ε’ αναγνώρισε πάραυτα την εκλογή του Κλήμη και υποχρέωσε όλους τους υπηκόους και συμμάχους του βασιλιά να πράξουν το ίδιο, δεδομένου ότι ο παράτυπα εκλεγείς πάπας ήταν «δούλος των δούλων των Γάλλων ηγεμόνων», όπως διέδιδε ο θεολόγος και ρεφορμιστής Nicolaus de Clemanges, ο οποίος όμως κάποια στιγμή άλλαξε άποψη –πιθανότατα με εξαγορά- και προσχώρησε στους υποστηρικτές του Κλήμη. Οι Εγγλέζοι επέρριπταν τον μοιχεπιβάτη του παπικού θρόνου, οπότε οι Σκοτσέζοι υποστήριζαν a contrario τον αγιότατο Κλήμη, ανάλογα οι Βουργουνδοί, Ισπανοί και Πορτογάλοι.

Ο Ουρβανός δεν σκιάχτηκε από τις μηχανορραφίες των αιρετικών, διόρισε ο ίδιος 29 νέους καρδινάλιους και είχε πάλι την πλειοψηφία σε κάθε «νόμιμο» όργανο, πέρα από το γεγονός ότι οι καρδινάλιοι είχαν επιλεγεί κατάλληλα, ώστε να φέρνουν μαζί τους και ολόκληρες επισκοπές, κυρίως τις πλουσιότερες. Τον Ουρβανό υποστήριζαν επίσης η Αγγλία, η Ουγγαρία και διάφοροι βόρειοι Καθολικοί, περίπου οι μισοί στην Ευρώπη. Εννοείται οι περιοχές επιρροής του κάθε πάπα δεν αποτελούσαν ενιαία κράτη αλλά συχνά είχαν τα σύνορά τους μέσα από πόλεις και χωριά, όπως στη Βασιλεία, στο Ζάλτσμπουργκ, στο Τιρόλο και αλλού.

Αλλά και καθολικές οικογένειες με επιρροή διασπάστηκαν σε ουρβανικούς και κλημεντικούς, επίσης πανεπιστήμια, μεμονωμένες επισκοπές, μοναστήρια και μοναχικά τάγματα. Ακόμα, κάθε πλευρά είχε και τους αγίους με το μέρος της: ο Ουρβανός την «αγία» Κατερίνη της Σιέννα που φορούσε στο δάκτυλό της ως βέρα αρραβώνος την ακροβυστία του κυρίου της, την οποία έβλεπε μόνο αυτή η ίδια και κανείς αμαρτωλός· τι αγία θα ήταν διαφορετικά; Ο δε Κλήμης είχε στο πλευρό του τον γενικό ιεροκήρυκα Δομινικανό μοναχό «άγιο» Βικέντιο Φερέρ. Μια ωραία χριστιανική ατμόσφαιρα!

Αφού τακτοποίησαν τις συμμαχίες τους οι δύο πάπες, άρχισαν να τεκμηριώνουν θεολογικά την ανωτερότητά τους. Εννοείται, καθένας επικαλείτο σε εγκυκλίους που άρχισαν να στέλνουν, χωρικά από τις γραφές, τα οποία αποδείκνυαν αυτό που επιθυμούσε, μερικές φορές το ίδιο χωρικό αποδείκνυε τη νομιμότητα και των δύο ή κανενός... Σιγά μην τους ενοχλούσε! Όπως και σήμερα που αραδιάζουν οτιδήποτε μέχρι να αποκοιμηθεί το ποίμνιο και στο τέλος αναφωνούν ότι έτσι αποδείχθηκε το ζητούμενο!

Και όταν καταναλώθηκαν τα χωρικά από τις γραφές και οι αφοριστικές εγκύκλιοι, άρχισαν να κινούνται στρατιωτικές συμμορίες και οργανωμένοι στρατοί εναντίον αλλήλων. Όταν ένα στρατιωτικό σώμα του Ουρβανού προσέγγισε το Castel Sant’ Angelo (μαυσωλείο του Αδριανού), στο οποίο είχαν ταμπουρωθεί μονάδες του Κλήμη, έπεφταν εκατέρωθεν οβίδες από τα (νέα τότε) κανόνια, μέχρι που το φρούριο κατέληξε ετοιμόρροπο. Και ενώ ο Ουρβανός κατέστειλε στρατιωτικά και «πνευματικά» μια ανταρσία των πολιτών της Ρώμης, ο Κλήμης δεν μπόρεσε να διατηρήσει τις θέσεις του στο Agnani, οπότε κατέφυγε στη Νεάπολη και όταν κι εκεί τον πίεσαν οι στρατιώτες του Ουρβανού, γύρισε τέλος του 1379 στην Αβινιόν – δύο χρόνια μετά την εγκατάλειψή της από τον Γρηγόριο ΙΑ’.

Ο πάπα Κλήμης Ζ' πολιορκείται στο Castel Sant’Angelo

Παράλληλα με την στρατιωτική και «πνευματική» διαμάχη των δύο παπών εξελίσσονταν και στρατιωτικές συγκρούσεις των ηγεμόνων που τους στήριζαν, στην Ουγγαρία, στη Γαλλία κι αλλού. Ο Ουρβανός μισούσε θανάσιμα την κλημεντική «αιματοβαμμένη βασίλισσα» Κατερίνα της Νάπολης, συγγενή με την οικογένεια Ανζού της Γαλλίας, και ήθελε να την εκθρονίσει για να δώσει, αφενός το βασίλειο της Νάπολης στον προστατευόμενό του Carlo di Durazzo (Δυρραχίου) και ένα μέρος από αυτό σε κάποιον ανιψιό του. Έλα όμως που οι επίσκοποι και καρδινάλιοι της Νάπολης δεν εμπιστεύονταν τον μελλοντικό άρχοντα και προτιμούσαν την τωρινή βασίλισσα – κάλλιο πέντε και στο χέρι… Έτσι, αναγκάστηκε ο αγιότατος Ουρβανός να καθαιρέσει περισσότερους από 30 επισκόπους και να διορίσει δικούς του, οι οποίοι όμως έμεναν στην Ρώμη, δεν τολμούσαν να πάνε στις επαρχίες τους. Μερικούς από τους επισκόπους που καθαίρεσε κατάφερε να τους συλλάβει ο Ουρβανός με την αποστολή στρατιωτικών συμμοριών, οπότε αυτοί οδηγήθηκαν στη Ρώμη για βασανιστήρια. Ο αρχιεπίσκοπος του Σαλέρνο καταδικάστηκε ως «αιρετικός» και κάηκε στην πυρά…

Οι πόλεμοι αυτοί, εκατέρωθεν χαρακτηρισμένοι ως σταυροφορίες,  χρηματοδοτήθηκαν από φορολόγηση των πιστών και από τα πλούσια αναθέματα που βρίσκονταν σε μεγάλους ναούς της χώρας. Όποιος δεν έδινε ανάλογα με την κοινωνική του θέση για να στηρίξει τη «χριστιανική αλήθεια», εκατέρωθεν του σχίσματος, αναθεματιζόταν και, σε περίπτωση που έπεφτε στα χέρια των στρατιωτικών συμμοριών, βασανιζόταν και αποκεφαλιζόταν χριστιανικά. Όσοι έδιναν αρκετό χρήμα έπαιρναν πάραυτα άφεση αμαρτιών εγγράφως (συγχωροχάρτι), για τον εαυτό τους και τους συγγενείς, ακόμα και τους πεθαμένους…

Κάποια εποχή κέρδισε ο Carlo di Durazzo τις πολεμικές συγκρούσεις και ανακηρύχθηκε βασιλιάς της Ρώμης ως Κάρολος Γ', οπότε ως πρώτη φροντίδα του κρέμασε το 1382 τη βασίλισσα και έβγαλε το πτώμα της στη δημόσια θέα στο ναό Santa Chiara της Νεάπολης. Όπως τα φέρνουν όμως οι αγώνες εξουσίας, αυτός ο  Κάρολος συγκρούστηκε με τον πάπα Ουρβανό και έκτοτε προσπαθούσαν οι δυο τους να αλληλοσκοτωθούν. Ο βασιλιάς αφορίστηκε που ήταν το πιο εύκολο και τον Φεβρουάριο 1386 τραυματίστηκε βαριά σε μια απόπειρα δολοφονίας. Επειδή δε δεν πέθαινε εύκολα, δηλητηριάστηκε από υπηρέτες του που ήταν πράκτορες του Ουρβανού… Άγιοι άνθρωποι, όλοι τους!

Βέβαια, ο Κάρολος είχε ετοιμάσει λίγο πριν πεθάνει μια συνωμοσία κατά του τέως προστάτη του, του Ουρβανού, και τον προόριζε για καταδίκη ως «αιρετικό» και τροφοδότη της πυράς στο κέντρο της Ρώμης. Ο Ουρβανός έμαθε όμως τα σχέδια και την ώρα που πήγαιναν τον Ιανουάριο του 1385 οι στρατιώτες του Καρόλου να τον συλλάβουν, διέφυγε στο Σαλέρνο, όπου κυβερνούσε ο ανιψιός του και εκεί συνέλαβε έξι καρδιναλίους, οπαδούς του Καρόλου. Οι ιστοριογράφοι της εποχής περιγράφουν πώς οι καρδινάλιοι αυτοί υφίσταντο βασανιστήρια μέσα σε μία στέρνα από τραμπούκους του γνωστού πειρατή Basilio (Γενοβέζος στην καταγωγή), τη στιγμή που ο ίδιος ο πάπας πηγαινοερχόταν σε μια βεράντα πιο ψηλά και διάβαζε χωρικά των γραφών για να εμψυχώσει την πίστη των βασανιζομένων.

Ο βασιλιάς πλησίασε με στράτευμα στο Σαλέρνο και επικήρυξε τον Ουρβανό για 10.000 χρυσά Gulden, οπότε ο άνθρωπος του θεού διέφυγε παίρνοντας μαζί του τους δεμένους καρδιναλίους, τους οποίους δολοφονούσε καθ’ οδόν. Όσοι επέζησαν στην πορεία μέχρι τη Γένοβα, εκτελέστηκαν εκεί, άλλοι γράφουν για πνιγμό στη θάλασσα μέσα σε σακί, άλλοι ότι θάφτηκαν ζωντανοί σε δεξαμενή με ασβέστη. Απίθανη εφευρετικότητα στους τρόπους δολοφονίας από τους ανθρώπους του θεού της αγάπης…

Ο Ουρβανός συνέχισε τις προσπάθειες να επιβληθεί στους αντιπάλους του και μετά τη δολοφονία του Καρόλου και συγκροτούσε στρατιωτικές μονάδες με χρήματα και τιμαλφή των πιστών, χωρίς όμως να καταφέρει να καθυποτάξει τους πολιτικούς, στρατιωτικούς και θεολογικούς αντιπάλους του. Έγιναν πολλές προσπάθειες να πειστεί να παραιτηθεί και να τελειώσει το σχίσμα, αλλά αυτός δεν δεχόταν αφού ήταν ο νόμιμος πάπας – τι θα έλεγε ο θεός που του ανέθεσε την ευθύνη για την ανθρωπότητα;

Τον Οκτώβριο του 1389 πέθανε ο Ουρβανός δηλητηριασμένος στη Ρώμη και όλοι νόμισαν ότι έτσι έληξε το «δυτικό σχίσμα»… Έκαναν μεγάλο λάθος όμως, γιατί η αρχομανία και η καλοπέραση σε βάρος των κορόιδων δεν ξεπερνιόνται εύκολα.

(βλέπε επίσης >>>)

Να κάνουμε την ανάγκη αρετή

του Ηλία Κατσούλη, Καθηγητή Πολιτικής Κοινωνιολογίας, ikatsoulis@hol.gr

Όπως το 2007 με το ξέσπασμα της κρίσης στην αγορά των στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ ο δυτικός -τουλάχιστον- κόσμος φάνηκε να αφήνει πίσω του μια μακρά περίοδο σχετικής ευημερίας, κάπως έτσι και στην Ελλάδα,με την υπογραφή του πρώτου Μνημονίου τον Μάιο 2010, υνειδητοποιήσαμε ότι η περίοδος της Μεταπολίτευσης, με τη συνεχή βελτίωση των όρων ζωής, είχε φτάσει στα όριά της.

Πέρα από αυτά κάθε διεκδίκηση συνοδευόταν από κινδύνους που μπορούσαν να μας οδηγήσουν στη χρεοκοπία. Η συμφωνία που η ελληνική κυβέρνηση υποχρεώθηκε τότε να υπογράψει με τους εταίρους μας, την Τρόικα όπως συνηθίσαμε να την αποκαλούμε, όχι μόνο έθεσε τέρμα στο καθεστώς των διαρκών διεκδικήσεων και της ικανοποίησής τους, αλλά δρομολόγησε μια αντίστροφη διαδικασία απωλειών οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα που συρρίκνωσαν δραματικά το γενικό επίπεδο και την ποιότητα της ζωής μας. Ιδιαίτερα επώδυνες οι απώλειες αυτές ήταν για τα ασθενέστερα στρώματα, τα οποία σε ελάχιστο χρονικό διάστημα φτωχοποιήθηκαν σε τέτοιο βαθμό, ώστε η ολική τους περιθωριοποίηση να καθίσταται ένας υπαρκτός κίνδυνος.

Στο διάστημα των τριών τελευταίων χρόνων και στα πλαίσια των μέτρων, τα οποία οι ελληνικές κυβερνήσεις υποχρεώθηκαν να εφαρμόσουν, η οικονομική δραστηριότητα συρρικνώθηκε σε ένα ποσοστό που υπερβαίνει το 25% του ΑΕΠ, ενώ η επίσημη ανεργία ξεπέρασε το 27% του ενεργού πληθυσμού, για να γίνει καταστροφική για τους νέους/ες έως 26 ετών, στις τάξεις των οποίων ξεπέρασε το 60%. Όλες αυτές οι απώλειες, και άλλες πολλές, ανάγονται στο τεράστιο δημόσιο χρέος, το οποίο στην εποχή την «ευημερίας» (1982-2008) οι κυβερνήσεις, και υπό την πίεση οργανωμένων συμφερόντων, των πολυθρύλητων συντεχνιών, το έφτασαν περίπου στο 120% του ΑΕΠ.

Από το σημείο αυτό και πέρα η εξυπηρέτησή του κατέστη αδύνατη, αφού η μείωση της οικονομικής δραστηριότητας εξαφάνισε τα αναγκαία πλεονάσματα για την αποπληρωμή των τόκων, ενώ τα ελλείμματα που δημιουργούνταν αύξαναν τις ανάγκες δανεισμού και αυτές με τη σειρά τους το δημόσιο χρέος. Ενώπιον αυτού του φαύλου κύκλου η δραστική παρέμβαση της Τρόικας με την παροχή δανείων στην Ελλάδα ύψους περίπου 350 δισεκατομμυρίων Ευρώ συνοδεύτηκε από όρους, οι οποίοι επιδεινώνονταν για να καταντήσουν επαχθείς όσο τα πολιτικά κόμματα αρνιόνταν πεισματικά στην πράξη να τους εφαρμόσουν, παρά το γεγονός ότι τυπικά τους είχαν αποδεχθεί.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο, στην αδυναμία δηλαδή του πολιτικού κόσμου στο σύνολό του (αλλά και της ελληνικής κοινωνίας) να αποδεχθεί μέτρα ριζοσπαστικού χαρακτήρα, θα πρέπει τελικά να αναζητηθούν οι αιτίες της βαθιάς κρίσης στην οποία έχουμε οδηγηθεί και στην αδυναμία μας μέχρι στιγμής να την ξεπεράσουμε. Στη συνείδηση ενός μεγάλου μέρους του εκλογικού σώματος έχει καταγραφεί η βεβαιότητα ότι στη σημερινή κατάσταση οδηγηθήκαμε από πράξεις και παραλείψεις των πολιτικών, σε κάθε περίπτωση των κομμάτων εξουσίας (ΝΔ και ΠΑΣΟΚ), και ότι τα οδυνηρά οριζόντια μέτρα που εφαρμόζονται για την καταπολέμηση της κρίσης μάς έχουν επιβληθεί από τους δανειστές μας που κερδοσκοπούν σε βάρος μας. Το ότι αυτή η εξήγηση γίνεται σταδιακά αποδεκτή από την πλειονότητα του εκλογικού σώματος φαίνεται όχι μόνο από τη σύνθεση της τωρινής βουλής, στην οποία τα λεγόμενα «αντιμνημονιακά κόμματα» ποσοτικά υπερτερούν, αλλά και από τις συνεχείς δημοσκοπήσεις, στις οποίες καταγράφεται αύξηση των ποσοστών των αντιδημοκρατικών και αντισυστημικών δυνάμεων, με προεξάρχουσα τη φιλοναζιστική Χρυσή Αυγή.

Από την άλλη μεριά, καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες της δημοσιοποίησης ντροπιαστικών περιπτώσεων διαφθοράς από μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, ιδιαίτερα εργαζομένων στον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Το θέμα της φοροδιαφυγής και φοροαποφυγής, γενικά της άρνησης ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού να εκπληρώσει τις στοιχειώδεις υποχρεώσεις του έναντι της κοινωνίας, μας απασχολεί καθημερινά, ενώ σε περιόδους σαν και αυτή που ζούμε τώρα βλέπουμε ομάδες πολιτών που αποδεδειγμένα κινούνται και δρουν εκτός των νόμων να προκαλούν με την σπάταλη και ανομική συμπεριφορά τους. Εάν κάτι μας έχει γίνει συνείδηση τα τελευταία χρόνια, είναι το οδυνηρό γεγονός ότι ζούμε σε καταστάσεις παρατεταμένης ανομίας. Μιας κατάστασης που έχει διεισδύσει σε τέτοιο βαθμό στο συλλογικό μας ασυνείδητο, ώστε πολλές φορές να μας φαίνεται δικαιολογημένη και αναγκαία, αφού έτσι «κλέβουμε τους κλέφτες».

Όμως σχετικά δικαιολογημένα θα μπορούσε να αντιτάξει κανείς ότι όλα αυτά τα θλιβερά φαινόμενα δεν αποτελούν τις πραγματικές αιτίες της υπαρξιακής κρίσης στην οποία έχουμε περιέλθει. Αυτό είναι σωστό και εν συντομία θα ήθελα να δείξω τι σημαίνει και ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτών των φαινομένων.

Σε ανύποπτο χρόνο και αξιοποιώντας την επιστημονική βιβλιογραφία είχα καταλήξει στη διαπίστωση ότι μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας στην ελληνική κοινωνία συγκρούονται αφανείς συμμαχίες, τις οποίες είχα ονομάσει «διανεμητικές συσπειρώσεις». Μικρές στην αρχή ομάδες κατακτούσαν στην πολιτική, στη διοίκηση, στην οικονομία ή όπου αλλού μια αποφασιστική θέση που τους επέτρεπε να επηρεάζουν και να ελέγχουν προς όφελός τους τις εξελίξεις που τους ενδιέφεραν. Με την πάροδο του χρόνου αυτές οι συσπειρώσεις εξελίχθηκαν σε οργανωμένες και πολλές φορές πολυπληθείς ομάδες που απέκτησαν τέτοια δύναμη ώστε να καταστεί αδύνατη η λήψη οποιασδήποτε απόφασης ή μέτρων της κυβέρνησης ή ενός άλλου θεσμού που δεν θα τις εξυπηρετούσε. Αυτές οι ομάδες αργότερα ονομάστηκαν «συντεχνίες» και απέκτησαν μια τόσο ισχυρή θέση ώστε να εξελιχθούν σε ομάδες αρνησικυρίας. Τίποτα δεν μπορούσε να γίνει στον τομέα τους χωρίς τη συγκατάθεσή τους και έτσι γινόταν συνήθως αυτό που οι ίδιες ήθελαν και το προκαλούσαν.

Σταδιακά και με την πάροδο του χρόνου, ιδιαίτερα στην περίοδο της λαϊκιστικής κυριαρχίας (δεκαετία 1980) η ελληνική κοινωνία στο σύνολό της, προπάντων όμως ο δημόσιος τομέας, διαβρώθηκε σε τέτοιο βαθμό από τις συντεχνίες, ώστε κάθε ιδέα διαρθρωτικής μεταρρύθμισης να ακυρώνεται εν τη γενέσει της. Αν υπάρχει κάτι το χειροπιαστό που αποτρέπει την εφαρμογή μέτρων τα οποία δρομολογούν διαδικασίες που ανοίγουν την αγορά στον ανταγωνισμό, εξορθολογίζουν τις συναλλαγές, επιβάλλουν αξιοκρατικές επιλογές, αυξάνουν την εισπρακτική ικανότητα του κράτους και άλλα πολλά αναγκαία, είναι αυτές οι συντεχνίες που αντιστέκονται και πολλές φορές μέχρι τώρα με επιτυχία ακυρώνουν όλα τα προαναφερθέντα.

Το ελληνικό κράτος δεν είναι σε θέση ούτε και από τους αποδεδειγμένα ακατάλληλους, τους απατεώνες, τους κατ’ ευφημισμό «επιόρκους» να απαλλαγεί. Το κράτος είναι δέσμιο τόσο πολλών «ακυρωτικών» διαδικασιών τις οποίες οι συντεχνίες στη διάρκεια δεκαετιών επέβαλαν, ώστε να αδυνατεί να αλλάξει «κεκτημένα συμφέροντα» και να επιβάλλει το νόμο. Από την άλλη μεριά είναι οι πολιτικοί, είναι η ίδια η διοίκηση, που ελέγχονται από τις συντεχνίες αυτές και καθυστερούν, διστάζουν, ολιγωρούν, αφού είναι αυτοί, πολιτικοί και διοίκηση, που συνέβαλαν στη δημιουργία όλων αυτών των καταστάσεων και τώρα αδρανούν σκεπτόμενοι το «πολιτικό κόστος».

Η πολιτική τάξη στην Ελλάδα στερείται της αναγκαίας τόλμης λήψης των κατάλληλων μέτρων και για το λόγο ότι από τη στιγμή που θα αποφασίσει να τα λάβει και να τα επιβάλει θα είναι τα άλλα κόμματα: της μείζονος και της ελάσσονος αντιπολίτευσης που θα αντισταθούν, θα συμπαρασταθούν στις συντεχνίες και θα υποσχεθούν να επαναφέρουν τα πράγματα στην προηγούμενη κατάσταση, να επανορθώσουν τις «αδικίες», ελπίζοντας στην προσέλκυση ψήφων για την κατάκτηση της εξουσίας. Σε αυτόν τον φαύλο κύκλο κινείται, τουλάχιστον τα τελευταία 30 χρόνια, η ελληνική πολιτική και από αυτόν τον φαύλο κύκλο πρέπει να βγούμε εάν θέλουμε η χώρα μας να μπει σε έναν ευρωπαϊκό δρόμο ανάπτυξης απαλλαγμένη από τις αμαρτίες του παρελθόντος.

Είναι αλήθεια ότι τα Μνημόνια, το πρώτο και το δεύτερο, επέβαλαν μέτρα τα οποία δεν βοηθούν τη γρήγορη έξοδο από την κρίση. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις επιδεινώνουν την κρίση και καθυστερούν την έξοδο από αυτήν, όπως δείχνουν οι δείκτες μείωσης της παραγωγικής δραστηριότητας και της απασχόλησης. Οι Τροϊκανοί έχουν παραδεχθεί ότι έκαναν λάθη. Αλλά πώς προέκυψαν αυτά τα λάθη; Ο Πρόεδρος της ΕΚΤ Μ. Ντράγκι ομολόγησε ότι από την πλευρά της Τρόικας έγιναν μεν λάθη, αυτά όμως οφείλονταν σε μεγάλο βαθμό σε έλλειψη έγκυρης πληροφόρησης και των απαραίτητων στοιχείων από τη μεριά των ελληνικών κυβερνήσεων. Είπε μάλιστα ότι «ορισμένες αποφάσεις είχαν ληφθεί τότε στη βάση πληροφοριών, οι οποίες ήταν είτε ελλιπείς είτε εσφαλμένες είτε παραπλανητικές» (εφημ. Καθημερινή, 9 Ιουλίου 2013).

Και εδώ θα πρέπει να σταθούμε και να σκεφτούμε τις ευθύνες μας ως κράτος, ως κοινωνία, ως πολίτες. Στη διεθνή γλώσσα χρησιμοποιούν από καιρό την απαξιωτική μεταφορά «Greek statistics» όταν θέλουν να παραπέμψουν στην ανεπίτρεπτη απόκρυψη ή αλλοίωση στοιχείων που αφορούν στις οικονομικές δραστηριότητες κράτους και οργανισμών. Οι ελληνικές υπηρεσίες διέπρεψαν στο παρελθόν στην απόκρυψη τέτοιων στοιχείων. Στην περίπτωση της προετοιμασίας των Μνημονίων και από ελληνικής πλευράς έχει καταγγελθεί το γεγονός ότι οι ελληνικές κυβερνήσεις απέφευγαν να δώσουν στην Τρόικα τις απαιτούμενες πληροφορίες, ενώ επιπλέον απείχαν από την κατάθεση συγκεκριμένων προτάσεων στη σύνταξη του πρώτου Μνημονίου επειδή στερούνταν ιδεών. Όταν δεν προτείνεις τίποτα, γράφει ο καθηγητής και πρώην υπουργός Τ. Γιαννίτσης, «πρέπει να αποδεχθείς τα πάντα».

Τώρα πια έχουμε φθάσει στα άκρα. Η ελληνική κοινωνία στο σύνολό της έχει χωριστεί σε δύο ετερόκλητα και αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Ανομολόγητα ή ομολογημένα ορισμένοι προσβλέπουν σε ένα άλλο σύστημα, με κοκκινωπές ή φαιές αποχρώσεις. Άλλοι αλληθωρίζουν προς εξωπραγματικές λύσεις που κάπου αλλού είδαν προσωρινά να εφαρμόζονται και άλλοι ονειρεύονται την Ελλάδα επικεφαλής μιας διεθνούς αντικαπιταλιστικής συμμαχίας! Και ενώ στη μια πλευρά, την αντιμνημονιακή, συνωστίζονται ιδέες και δυνάμεις των οποίων το μόνο κοινό στοιχείο είναι η αντίθεσή τους στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία και στο σύστημα της ελεύθερης αγοράς, στην άλλη πλευρά, στην οποία βρίσκονται τα κυβερνητικά κόμματα, και εκεί οι διαθέσεις απέναντι στις λύσεις που η Τρόικα χωρίς εμάς μας έχει επιβάλει, μάλλον αμφίσημες είναι. Οι περισσότεροι υπουργοί των τελευταίων κυβερνήσεων αρνούνται στην πράξη να εφαρμόσουν τα συμφωνηθέντα, ενώ πολλές φορές λύσεις που και αυτοί οι ίδιοι υιοθετούν προσπαθούν να τις φορτώσουν στην Τρόικα, εντείνοντας  με τον τρόπο αυτό τη δυσπιστία του ελληνικού λαού σε λύσεις που οι εκπρόσωποί του δεν έχουν το θάρρος να υποστηρίξουν δημόσια.

Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση που μας επιβάλλει να κάνουμε ρήξεις, να κάνουμε την ανάγκη αρετή. Εδώ που είμαστε φτάσαμε κυρίως με δικές μας πράξεις και παραλείψεις· από την αδυναμία μας να συνδυάσουμε ορθολογικά παραγωγή και κατανάλωση, από μια άπληστη διάθεση του «εδώ και τώρα», με αποτέλεσμα την επικράτηση συντεχνιακών συμφερόντων και την έξαρση της διαφθοράς.

Όσο επώδυνα κι αν αποδείχθηκαν τα μέτρα που συμφωνήσαμε να αποδεχθούμε, θα πρέπει να τα εφαρμόσουμε μέχρι τέλους. Ανεξάρτητα από την επιτυχία (μερική ή ολική) που θα έχουν, ένα νομίζω ότι θα μας βοηθήσει να δρομολογήσουμε: να απαλλαγούμε από αυτόν τον κυκεώνα των συμφερόντων μικρών και μεγάλων ομάδων που έχουν καταντήσει βρόχος στο λαιμό της ελληνικής κοινωνίας και την εμποδίζουν να πάρει τις αναγκαίες αποφάσεις που ευνοούν τους πολλούς και βλάπτουν τις συντεχνίες.

 
 

Φεύγει η «αφρόκρεμα» των νέων Ελλήνων

της Ιωάννας Φωτιάδη, Καθημερινή, 30/11/2013

Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αναφέρουν το 2011 ως την «αποφράδα» χρονιά για τη μαζική έξοδο των νέων Ελλήνων στο εξωτερικό. Τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνας που πραγματοποίησε το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο (EUI) της Φλωρεντίας σε συνεργασία με το Trinity College του Δουβλίνου, το Ινστιτούτο Elcano Royal της Μαδρίτης και το Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Λισσαβώνας, αναφορικά με το φαινόμενο της μετανάστευσης από τον πληττόμενο από την κρίση ευρωπαϊκό Νότο και την Ιρλανδία, επιβεβαιώνουν πολλές από τις έως τώρα εκτιμήσεις, αλλά αποκαλύπτουν και νέες δυσάρεστες αλήθειες.

Πού εγκαθίστανται

 «Από τις συνολικά 7.077 συμμετοχές στην έρευνα, οι Ελληνες ήταν 919 άτομα», λένε στην «Κ» η δρ Ρουμπίνη Γρώπα, ερευνήτρια στο ΕUI και λέκτωρ στη Νομική Θράκης, και η ερευνήτρια στο EUI Αννα Τριανταφυλλίδου. Η χρονιά που ξεκινάει το περίφημο brain drain είναι το 2011, με το φαινόμενο να φτάνει στο αποκορύφωμά του το 2012 και να συνεχίζεται σε έντονους ρυθμούς. Οι χώρες όπου εγκαθίστανται οι Ελληνες είναι η Μ. Βρετανία (25%), η Γερμανία, η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Ελβετία και οι ΗΠΑ. «Ωστόσο, αναλογικά με την καταγεγραμμένη ανεργία, ειδικά στην Ελλάδα και την Ισπανία, ο έως τώρα αριθμός των μεταναστών δεν είναι τόσο εντυπωσιακός», υπογραμμίζει η δρ Γρώπα. Επισημαίνεται ότι τα υψηλότερα ποσοστά «κινητικότητας» παρουσιάζουν οι Πορτογάλοι – στην εν λόγω μελέτη απάντησαν 2.500 εκπατρισμένοι, ενώ εντυπωσιακά μικρός (συγκριτικά με τον συνολικό πληθυσμό) είναι ο αριθμός των Ιταλών που εγκατέλειψαν την πατρίδα τους, μόλις 1.000 συμπλήρωσαν τα ερωτηματολόγια. «Στην Ιρλανδία, που η φυγή άρχισε ήδη από το 2009, το φαινόμενο περιορίζεται πλέον», σχολιάζει η δρ Γρώπα, «ενώ σημαντικές αντιστάσεις φαίνεται να κρατάει και η ιταλική οικονομία».

Οσοι, όμως, παίρνουν τη μεγάλη απόφαση αποτελούν πράγματι την «αφρόκρεμα» της εκάστοτε χώρας, καθώς το 85% έως 89% είναι πτυχιούχοι, στο δείγμα των Ελλήνων ειδικά οι πτυχιούχοι φτάνουν το 89%. Συγκεκριμένα, το 24,5% των Ελλήνων είναι μηχανικοί, με σπουδές στα Oικονομικά και στη Διοίκηση Επιχειρήσεων (22,3%), σε Πληροφορική και Επιστήμη των Υπολογιστών (19%), στα Μαθηματικά (12%) και στις Κοινωνικές Επιστήμες (12%). Οι ηλικίες αυτών ποικίλλουν: το 48% δεν έχει κλείσει ακόμα τα 30, ενώ το 49% είναι από 31 έως 45 ετών.

«Παρά τα όσα θρυλούνται, 51% των Ελλήνων προτού φύγουν εργάζονταν», σημειώνει η δρ. Γρώπα. «Μπορεί βέβαια να μην ήταν ικανοποιημένοι με τις συνθήκες εργασίας, τις προοπτικές ή τον μισθό, αλλά πάντως δεν βρίσκονταν επί ξύλου κρεμάμενοι». Αυτό διαφαίνεται άλλωστε και από τις υπόλοιπες απαντήσεις τους. «Ολοι κάνουν λόγο για αδιέξοδο ως προς την επαγγελματική εξέλιξη στην πατρίδα τους, μεταναστεύουν κυριολεκτικά για ένα καλύτερο μέλλον των ιδίων και της οικογενείας τους», συμπληρώνει η ίδια. Κατά πως φαίνεται, η απόφασή τους δικαιώνεται. Το 73% αυτών αποκαθίσταται επαγγελματικά στο εξωτερικό. «Είναι, μάλιστα, εντυπωσιακό ότι το 67% των Ελλήνων μεταναστών κατέχει διευθυντικές θέσεις...».

Ιδιαίτερα τολμηροί

Οχι μόνον ταλαντούχοι, αλλά και ιδιαίτερα τολμηροί αποδεικνύονται οι Ελληνες νεομετανάστες, καθώς για το 46% αυτών είναι η πρώτη φορά που ζουν στο εξωτερικό. «Αυτό, επίσης, που είναι πρωτοφανές στην ιστορία της μετανάστευσης είναι ότι κανείς δεν αναφέρει την ύπαρξη οικογενειακών δεσμών ή φίλων στη χώρα εγκατάστασης». Παλαιότερα, η θεία στην Αμερική ή οι συμφοιτητές στην Αγγλία αποτελούσαν πόλο έλξης για όσους σκέφτονταν να μεταναστεύσουν. «Τώρα, αντίθετα, τα κοινωνικά δίκτυα δεν παίζουν τόσο ρόλο, οι νέοι Ελληνες βρίσκουν μόνοι τους δουλειά χωρίς τη μεσολάβηση γνωστών». Για πολλούς η εγκατάσταση στο εξωτερικό ισοδυναμεί με ενηλικίωση, «καθώς είναι η πρώτη φορά που θα μπορέσουν με τον μισθό τους να αυτοσυντηρηθούν και να μείνουν μόνοι τους».

«Με έδιωξαν οι μηδενικές ευκαιρίες»...

 «Τι με έδιωξε; Η αναξιοκρατία, οι μηδενικές ευκαιρίες για ανθρώπους της γενιάς μου, φαινόμενα πολιτικής και κοινωνικής κρίσης, όπως η αλματώδης άνοδος της Χρυσής Αυγής», απαντά ένας εκ των νεομεταναστών. «Η σημερινή Ελλάδα έχει γίνει μια χώρα στην οποία δεν θέλω να ανήκω», σημειώνει έτερος. «Στα 27 μου χρόνια στην Ελλάδα δεν ήμουν αρκετά ικανός για μια θέση ευθύνης, την ίδια που στην Αγγλία μου εμπιστεύτηκαν εξαρχής, αν και ξένος», προσθέτει άλλος. «Εδώ οι αποδοχές μου είναι πολλαπλάσιες, όπως βέβαια και το κόστος ζωής. Ωστόσο, έχω τη δυνατότητα να προσφέρω στον εαυτό μου μικρές πολυτέλειες: όπως ένα Σαββατοκύριακο στην εξοχή ή ένα γεύμα σε ένα φημισμένο εστιατόριο...».

Τα σχέδιά τους για το μέλλον; Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους: το 43% έχει μακροπρόθεσμα σχέδια, υπολογίζοντας να μείνει στη νέα του πατρίδα για πάνω από πέντε χρόνια. Το 27% εξ αυτών έχει ένα πλάνο για ένα έως πέντε χρόνια, ενώ όχι λίγοι, 14%, είναι έτοιμοι για νέες περιπέτειες, δηλαδή για ακόμα μία μετακόμιση. Το υπόλοιπο 16% μάλλον αμφιταλαντεύεται...

To μικρό βιβλίο του Φιλελευθερισμού

Βιβλία, βιβλία

του ΔΙΟΝΥΣΗ ΓΟΥΣΕΤΗ

Ι

Προ ετών είχα δει μια ταινία, που λεγόταν Μάντερλυ (Manderlay) δημιούργημα του σκηνοθέτη Lars von Trier. Ήταν η ιστορία της δημοκράτισσας και προοδευτικής κοπέλας Γκραίης που ανακαλύπτει το 1930, 70 χρόνια μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, ότι στην Πολιτεία της Αλαμπάμα, μια βαμβακοφυτεία λειτουργεί στο προ του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου καθεστώς του αμερικανικού Νότου. Λειτουργεί δηλαδή σε καθεστώς δουλείας για τους μαύρους εργάτες, με απαγόρευση χρήσης χρημάτων, ακόμη και με χρήση μαστιγίου για τιμωρία τους. Έξω φρενών, που είχαν αποκρύψει από τους δούλους το νέο δημοκρατικό καθεστώς, η Γκραίης κατορθώνει να τους ελευθερώσει. Οι δούλοι μετατράπηκαν σε συνεταίρους στην βαμβακοφυτεία, με δικαίωμα ψήφου.

Τότε όμως φάνηκε η ανικανότητά τους να διαχειριστούν την ελευθερία τους. Όχι μόνο ήταν άσχετοι με την τεχνολογία του βαμβακιού και έριξαν έξω την επιχείρηση, αλλά αποδείχτηκαν αναξιόπιστοι και ανεύθυνοι. Οι δε ηγέτες των δούλων γνώριζαν πολύ καλά την αλλαγή που είχε γίνει με τον εμφύλιο, αλλά την είχαν κρύψει από τους υπόλοιπους δούλους, για να τους προστατεύσουν από τον ανταγωνιστικό γύρω κόσμο των ελευθέρων, όπως τον περιγράφει ο Φρεντερίκ Μπαστιά στη σελίδα 41 του βιβλίου που παρουσιάζεται. Και είχαν δίκιο. Όσο ήσαν δούλοι έτρωγαν μαστιγώματα, αλλά έτρωγαν και φαγητό. Ως ελεύθεροι, δοκίμασαν την άγρια πείνα σε καθεστώς που σκοτώνει, επειδή δεν ήσαν ανταγωνιστικοί.

Την ίδια αυτή διαδικασία, που δυστυχώς απουσιάζει από τα θέματα που εξετάζει το βιβλίο που παρουσιάζεται, τη ζήσαμε στην πραγματική ζωή με το Ιράκ. Ο πρόεδρος Μπους νόμισε πως αρκεί να θεσπίσει ένα δημοκρατικό νομικό πλαίσιο, για να λειτουργήσει η δημοκρατία και η ελευθερία. Πλανήθηκε τραγικά. Το ίδιο ζήσαμε και ζούμε ακόμα στο Αφγανιστάν.

Σε χώρες της Αφρικής, όταν οι Δυτικοί είδαν τη βοήθεια προς τις φτωχές χώρες να μην καταλήγει στους πεινασμένους, αλλά σε παλάτια των κυβερνώντων, αποφάσισαν πως η βοήθεια δεν θα δινόταν πλέον μέσω των κυβερνήσεων, αλλά απ’ ευθείας προς τις φτωχές κοινωνίες μέσω ΜΚΟ Ευρωπαίων εγκατεστημένων στη χώρα.

Το ίδιο συνέβη και συμβαίνει στην Ελλάδα. Όταν ο λόρδος Βύρων ήρθε με σημαντική οικονομική βοήθεια προς τους επαναστάτες, βρέθηκε σε μεγάλο δίλημμα πού θα δώσει τα χρήματα, επειδή έβλεπε τη ρεμούλα γύρω του. Σήμερα αντίστοιχα, η Τρόικα εγκατέλειψε την αρχική τακτική της, όταν είδε πως οι δόσεις των δανείων των εταίρων μας πήγαιναν αλλού από εκεί που είχε συμφωνηθεί. Τώρα, επέβαλαν να ελέγχουν και να υπογράφουν οποιαδήποτε δαπάνη.

Το δίδαγμα είναι ότι η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη κατάσταση που απλά εμποδίζεται από τους κακούς και επικρατεί όταν οι κακοί μπουν στο περιθώριο. Η ελευθερία, για να υπάρξει, απαιτεί ανθρώπους με προσωπική ευθύνη. Αυτό, πιστεύω, εννοεί ο Καρλ Πόππερ όταν λέει, στη σελίδα 9 του παρουσιαζόμενου βιβλίου, ότι «οι θεσμοί δεν είναι ποτέ επαρκείς από μόνοι τους αν δεν συνδυάζονται με παραδόσεις».

Διότι η προσωπική ευθύνη δεν είναι μόνο προσωπικό στοιχείο. Είναι κοινωνικό χαρακτηριστικό. Είναι γνώρισμα, που αποτελεί προϊόν συγκεκριμένων μακροπρόθεσμων ιστορικών συνθηκών, και που γι αυτό το λόγο αποτελεί στοιχείο της παράδοσης ενός λαού. Η κατάκτηση της προσωπικής ευθύνης είναι συνυφασμένη με την κατάκτηση της προόδου.

Όλες οι προηγμένες κοινωνίες είναι κοινωνίες που διαθέτουν προσωπική ευθύνη. Είναι ο λεγόμενος 1^ος κόσμος, η Δύση. Και εκείνες από τις αναπτυσσόμενες χώρες που πρόσφατα αναπτύχθηκαν χωρίς ελευθερία, τόσο πολύ μάλιστα, ώστε να μοιάζουν να απειλούν οικονομικά τη Δύση, αναπτύχθηκαν χάρη στα προϊόντα των δυτικών ελεύθερων κοινωνιών, δηλαδή χάρη στα δυτικά κεφάλαια και την παγκοσμιοποίηση.

Αντίστοιχα, σε κοινωνίες με έλλειμμα προσωπικής ευθύνης, δηλαδή σε καθυστερημένες κοινωνίες, είναι δημοφιλής ο κρατισμός, με ένδυμα κομμουνισμού. Προστατεύει τα ανώριμα αυτά άτομα από τον εχθρικό ανταγωνιστικό κόσμο, όπως το μαστίγιο στην ταινία που σας περιέγραψα. Φυτρώνει έτσι αυτού του είδους ο κρατικίστικος κομμουνισμός σε πολλές καθυστερημένες χώρες της Αφρικής, της Ασίας, της Λατινικής Αμερικής, της Μέσης Ανατολής (Αλγερία, Ιράκ του Σαντάμ, Βενεζουέλα του Τσάβες, για να μην αναφέρουμε τη Ρωσία, την Κίνα, την Κορέα, την Κούβα και άλλες). Μάλιστα, υπάρχουν μαρξιστές που έχουν θεωρητικοποιήσει αυτή την τάση του κρατικού κομμουνισμού της ανευθυνότητας, με την θέση ότι «η σοσιαλιστική επανάσταση ξεκινά από την καταπιεζόμενη περιφέρεια και περικυκλώνει τις καταπιέζουσες μητροπόλεις».

Ο κρατισμός με ένδυμα κομμουνισμού φυτρώνει και στην ελληνική κοινωνία για τον ίδιο λόγο: για την προστασία ατόμων με έλλειμμα προσωπικής ευθύνης που γίνονται πελάτες του κράτους και των πολιτικών. Έτσι, έχουμε μια κοινωνία «αριστερή», με υδροκέφαλο δημόσιο τομέα και με ιδιωτικό τομέα που σε μεγάλο βαθμό είναι και αυτός κρατικοδίαιτος (προμηθευτές – εργολάβοι – σύμβουλοι κλπ. του δημοσίου). Μια κοινωνία που χειροκρότησε τον διεφθαρμένο σοσιαλισμό του Α. Παπανδρέου και στην οποία ο ανερμάτιστος οιονεί κομμουνισμός του ΣΥΡΙΖΑ έφθασε να είναι αξιωματική αντιπολίτευση, στηριζόμενος στα ίδια στρώματα και σε μεγάλο βαθμό στα ίδια πολιτικά στελέχη που στηρίχτηκε και ο Α. Παπανδρέου. Τα διαστήματα που η χώρα μας κυβερνήθηκε και από φιλελεύθερους υπήρξαν διαλείμματα. Η αριστερή αυτή Ελλάδα έχει μάθει, με τη βοήθεια και της ανατολικής ορθόδοξης εκκλησίας, να μισεί τη Δύση και τις αξίες της. Η λέξη «φιλελεύθερος» ή καλύτερα «νεοφιλελεύθερος» εκτοξεύεται ως βρισιά. Το εκ πρώτης όψεως παράδοξο είναι ότι η Ελλάδα δεν είναι καθυστερημένη, αλλά μάλλον προηγμένη χώρα. Δεν επιτρέπει όμως ο χρόνος να επεκταθούμε σε αυτή την ανάλυση.

ΙΙ

Σήμερα, στη συγκυρία και στην οικονομική κατάσταση που βρίσκεται, η Ελλάδα έχει ανάγκη από μεταρρυθμιστικά μέτρα στην κατεύθυνση του φιλελευθερισμού, προκειμένου να ξεκολλήσει από το τέλμα που βρίσκεται. Μόνο που αυτά τα μέτρα δεν τα παίρνει η ελληνική κοινωνία με την ελεύθερη βούληση της πλειοψηφίας. Της επιβάλλονται από τους εταίρους – δανειστές, οι οποίοι επιζητούν την ανάπτυξη της χώρας για λόγους σταθερότητας της ευρωζώνης και επίσης προκειμένου να μη χάσουν τα νέα δανεικά, όπως έχασαν με το κούρεμα μεγάλο μέρος των παλιών.

Μεταρρυθμίσεις λοιπόν σε φιλελεύθερη κατεύθυνση, που επιβάλλονται από τα έξω σε μια κοινωνία καθυστερημένη και αριστερή. Το σύνδρομο του Ιράκ ελλοχεύει και, τηρουμένων των αναλογιών, έχει ήδη κάνει την εμφάνισή του: ενίσχυση των δυο ολοκληρωτικών άκρων σε βάρος του δημοκρατικού τόξου. Για το λόγο αυτό, αν και υποστηρίζω ολόψυχα τις μεταρρυθμίσεις, έχω αμφιβολίες για το αν θα οδηγήσουν σε μια πιο δημοκρατική, πιο προηγμένη, πιο εκσυγχρονισμένη χώρα, αν δεν γίνουν κτήμα και αίτημα της κοινωνίας, δηλαδή αν δεν ενισχυθεί το Δημοκρατικό Μετριοπαθές Μεταρρυθμιστικό Κέντρο.

ΙΙΙ

Μετά από μια μακρά θητεία στο χώρο του Μαρξισμού – Σοσιαλισμού – Κομμουνισμού, κατάλαβα δυο πράγματα. Το ένα είναι ότι καμία ιδεολογία (κανένας –ισμος) δεν μπορεί να χωρέσει στο σακούλι της ολόκληρη την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κοινωνίας. Το δεύτερο είναι ότι κάθε ιδεολογία, πολιτική ή θρησκευτική, μπορεί να οδηγήσει τους οπαδούς της στο δόγμα. Ο δρόμος είναι απλός: από τη στιγμή που θα δηλώσεις οπαδός μια ιδεολογίας οφείλεις να την υπερασπιστείς σε όλα τα επίπεδα εναντίον όλων των επιθέσεων. Είναι λοιπόν ανθρώπινο να προσκολληθείς στα κείμενα των πατριαρχών της ιδεολογίας για να αμυνθείς στις επιθέσεις των αντιπάλων ιδεολογιών.

Για τους λόγους αυτούς αποφάσισα να μην είμαι με καμία ιδεολογία. Οφείλω όμως να ξεχωρίσω ανάμεσά τους τη θεωρία του φιλελευθερισμού για ένα λόγο: δεν είναι τελεολογική. Δεν είναι ντετερμινιστική. Δεν είναι «ανθρωποσωτήρια» ή «κοσμοδιορθώτρια» (Τριαρίδης) όπως οι θρησκευτικές ή οι μαρξιστικές ιδεολογίες.

Τα κείμενα του παρουσιαζόμενου βιβλίου το αποδεικνύουν. Ο τίτλος του βιβλίου μπορεί να αποβαίνει παραπλανητικός, διότι παραπέμπει στο σταλινικής εμπνεύσεως προπαγανδιστικό «μικρό φιλοσοφικό λεξικό» του Ρόζενταλ. Πρόκειται όμως για το αντίθετο: αποτελείται από μια συλλογή 15 κειμένων των «πατριαρχών», των πρωτοπόρων του φιλελευθερισμού. Αυτών που χάραξαν τις βασικές οδούς του φιλελευθερισμού σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Ανάμεσά τους ο Karl Popper, o John Locke, o Adam Smith, o John Stuart Mill, o David Hume, o Friedrich von Hayek, o Jose-Ortega y Gasset. Κανένα από τα κείμενα δεν υπόσχεται κάποιον παράδεισο για τους πιστούς. Ο κοινός παρονομαστής τους είναι η μέριμνα για την ελευθερία του ατόμου, που βέβαια δεν εξαντλείται στην οικονομική ελευθερία, όπως η καρικατούρες που παρουσιάζουν ως (νέο)φιλελευθερισμό οι απλοϊκές αριστερές αναλύσεις στη χώρα μας.

Έχοντας πει αυτά, προχωρώ σε μερικές κριτικές παρατηρήσεις πάνω στον φιλελευθερισμό και στα μέτρα που προτείνει, μέσα από τα κείμενα του βιβλίου που παρουσιάζεται:

1.- Στην Ελλάδα δεν έχω δει να ισχύει η γνώμη του John Gray (σελ 74 του παρουσιαζόμενου βιβλίου) ότι «ο φιλελεύθερος συντηρητισμός, αλλά και ο σοσιαλισμός, έχει καταγράψει ορισμένες επιτυχίες μόνο στο βαθμό που ενσωμάτωσε τα θεμελιώδη στοιχεία του φιλελεύθερου πολιτισμού». Αντίθετα, στην Ελλάδα το ευρωκομμουνιστικό και φιλοευρωπαϊκό ΚΚΕ εσωτερικού καταποντίστηκε από το δογματικό, ολοκληρωτικό και φιλοσοβιετικό ΚΚΕ. Για να μην αναφερθώ στο θρίαμβο του σοσιαλιστικού ΠΑΣΟΚ επί της ΝΔ, ακόμα και όταν η τελευταία είχε φιλελεύθερο χαρακτήρα υπό τον πρωθυπουργό Κώστα Μητσοτάκη. Αλλά ούτε και η σημερινή σοσιαλιστική αξιωματική αντιπολίτευση του ΣΥΡΙΖΑ αναδείχτηκε επειδή «ενσωμάτωσε τα θεμελιώδη στοιχεία του φιλελεύθερου πολιτισμού». Μάλλον την κληρονομιά της 3^ης διεθνούς ενσωμάτωσε.

2.- Η ΕΕ, από την ημέρα της σύστασής της εφαρμόζει την καθόλου φιλελεύθερη «Κοινή Αγροτική Πολιτική», δηλαδή την επιδότηση των ευρωπαίων αγροτών επειδή δεν είναι ανταγωνιστικοί απέναντι στους αγρότες του τρίτου κόσμου. Σήμερα δε, ετοιμάζεται να βάλει 68% δασμό στα Κινέζικα φωτοβολταϊκά, επειδή τα ευρωπαϊκά δεν είναι ανταγωνιστικά. Ο προστατευτισμός δηλαδή εφαρμόζεται και από φιλελεύθερες κυβερνήσεις και ίσως ορθώς.

3.- Ο Friedrich von Hayek, στην σελ. 64 του βιβλίου που παρουσιάζεται, γράφει το 1976 ότι «αν αναφερόμαστε σε μια κοινωνία ελευθέρων ανθρώπων, ο όρος ‘κοινωνική δικαιοσύνη’ δεν έχει κανένα απολύτως νόημα». Όμως, 10 χρόνια αργότερα, ο John Gray και πάλι, στην σελ. 76 του βιβλίου που παρουσιάζεται, γράφει το αντίθετο: «Η πιο πειστική πλευρά της σοσιαλιστικής κριτικής κατά του οικονομικού φιλελευθερισμού έγκειται, όχι σε ατέλειες του μηχανισμού της αγοράς, αλλά στις ατέλειες από την άποψη της δικαιοσύνης της αρχικής κατανομής των πόρων». Προτείνει μάλιστα, προς αποκατάσταση της αδικίας, μια ανακατανομή του κεφαλαίου «ίσως στη μορφή αρνητικού φόρου του κεφαλαίου, ο οποίος θα παρείχε στους άπορους κληρονομιά πλούτου που θα τους αποζημίωνε για τα αποτελέσματα παλαιών αδικιών». Γενικεύοντας μάλιστα, ο Gray αναγνωρίζει ορισμένα δίκια του σοσιαλισμού, αλλά και του συντηρητισμού, στην κριτική που ασκούν στο φιλελευθερισμό, αφού αυτή η κριτική «έχει το σημαντικότατο ρόλο να μας προειδοποιεί για τις ανεπάρκειες της φιλελεύθερης σκέψης και κοινωνίας».

4.- Οι έννοιες «φιλελεύθερος» και «αριστερός» είναι συμβατές; Είναι δυνατόν να υπάρχει φιλελεύθερος αριστερός; Έχω στο νου μου τον φιλελεύθερο αριστερό Ιταλό Νορμπέρτο Μπόμπιο, μέλος της Κ.Ε. του ιταλικού σοσιαλιστικού κόμματος. Ο Μπόμπιο ανέλυε την τραγική αποτυχία του κομμουνισμού και του κρατικού σοσιαλισμού από τη σκοπιά του φιλελευθερισμού και της υπεράσπισης των ατομικών ελευθεριών και της δημοκρατικής μεθόδου. Ταυτόχρονα, ωστόσο, ανέλυε και στιγμάτιζε τις κοινωνικές ανισότητες και τις αδικίες του καπιταλισμού από την κριτική σκοπιά του Μαρξ και του σοσιαλιστικού κινήματος. Με άλλα λόγια, ο Μπόμπιο ανήκε σε εκείνη την Αριστερά που ήθελε να συνενώσει ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη. Ήταν δηλαδή ταυτόχρονα ένας αυστηρός φιλελεύθερος και ένας παθιασμένος σοσιαλιστής και ποτέ δεν απαρνήθηκε καμία από αυτές τις δυο «ψυχές» του. Έγραφε:

«Θεωρούσα πάντοτε το σοσιαλισμό όχι ως το αντίθετο του φιλελευθερισμού αλλά ως ένα πιο προχωρημένο στάδιο της διαδικασίας της ανθρώπινης χειραφέτησης, που αρχίζει στη νεότερη εποχή με τη θρησκευτική μεταρρύθμιση, συνεχίζεται μέσα από την Αμερικανική και Γαλλική Επανάσταση με την πολιτική χειραφέτηση, που φτάνει βαθμιαία στην καθολική ψήφο, για να αναπτυχθεί παραπέρα με τη χειραφέτηση από την οικονομική εξουσία που επεδίωξαν τα σοσιαλιστικά κινήματα του προηγούμενου αιώνα. Μαρξισμός και φιλελευθερισμός εμφανίζονται αντιθετικοί μόνον όταν συγχέουμε το φιλελευθερισμό με τον οικονομικό φιλελευθερισμό και όταν βλέπουμε στο μαρξισμό μονάχα την πολιτική θεωρία της δικτατορίας του προλεταριάτου, δηλαδή την αντιδημοκρατική του πλευρά» ((Norberto Bobio, L' Unita 23-5-1997).

5.- Διάβασα και κάτι που φάνηκε ως αντίφαση: στην σελ. 48 ο Διάβασα και κάτι που φάνηκε ως αντίφαση: στην σελ. 48 ο Edmund Burke εμφανίζεται ως φιλελεύθερος, ενώ στην σελ. 71 ως συντηρητικός.

6.- Το τελευταίο σχόλιο αναφέρεται στο τεχνικό μέρος: μια καλύτερη σελιδοποίηση, μια καλύτερη φροντίδα θα έκανε το βιβλίο πιο ελκυστικό. Και έτσι όμως, αξίζει να το διαβάσει κανείς, παρ’ όλο που δεν θα το βρει στα βιβλιοπωλεία. Θα το βρει στο ΚΕΦΙΜ, Πανεπιστημίου 64, και δη δωρεάν.