Επιστήμονες: Ίσως είναι κοντά στον εντοπισμό νέας δύναμης της φύσης

Νέα φυσική;

Tvxs Newsroom

Οι επιστήμονες πλησιάζουν στον πιθανό εντοπισμό μιας νέας δύναμης της φύσης μετά την παρατήρηση της ιδιόμορφης ταλάντωσης ενός υποατομικού σωματιδίου.

Οι ειδικοί έστειλαν μικροσκοπικά μιόνια, τα οποία μοιάζουν με τα ηλεκτρόνια, μέσα από έναν δακτύλιο διαμέτρου 15.24 μέτρων στο Fermilab του αμερικανικού Υπουργείου Ενέργειας στην Μπατάβια του Ιλινόις.

Οι μετρήσεις της μαγνητικής ταλάντωσης του μιονίου δεν μπορούν να εξηγηθούν από το Καθιερωμένο Πρότυπο της σωματιδιακής φυσικής – ενδεχομένως υποδηλώνοντας κάποιο άγνωστο σωματίδιο ή δύναμη.

Επειδή τα μιόνια σχηματίζονται φυσικά όταν οι κοσμικές ακτίνες προσκρούουν στην ατμόσφαιρα της Γης, τα αποτελέσματα αυτά θα μπορούσαν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο πιστεύουμε ότι λειτουργεί το σύμπαν.

Τα ευρήματα υποστηρίζουν προηγούμενα ευρήματα από το 2021, αλλά περιλαμβάνουν υπερτετραπλάσιο όγκο δεδομένων που αναλύθηκαν, ενισχύοντας τον ισχυρισμό για «νέα φυσική». Οι επιστήμονες από το Fermilab περιέγραψαν λεπτομερώς το έργο τους σε μια ερευνητική εργασία που υποβλήθηκε την Πέμπτη 10/8 στο περιοδικό Physical Review Letters.

«Ψάχνουμε για μια ένδειξη ότι το μιόνιο αλληλεπιδρά με κάτι που δεν γνωρίζουμε», δήλωσε ο συγγραφέας της μελέτης Brendan Casey, ανώτερος επιστήμονας στο Fermilab.

«Θα μπορούσε να είναι οτιδήποτε – νέα σωματίδια, νέες δυνάμεις, νέες διαστάσεις, νέα χαρακτηριστικά του χωροχρόνου, οτιδήποτε».

Ο Casey θεωρεί ότι τα αποτελέσματα υποδηλώνουν μια «νέα ιδιότητα του χωροχρόνου» ή μια παραβίαση της αναλλοίωτης κατάστασης Lorentz, μιας αρχής που δηλώνει ότι οι νόμοι της φυσικής είναι ίδιοι παντού.

«Αυτό θα ήταν τρελό και επαναστατικό», είπε.

Για αιώνες, οι επιστήμονες προσπαθούσαν να καταλάβουν τι συμβαίνει στο «υποατομικό» επίπεδο, που περιλαμβάνει σωματίδια μικρότερα από τα άτομα.

Τα άτομα, οι βασικές μονάδες της ύλης που μπορούμε να δούμε και να αγγίξουμε, συνδυάζονται για να σχηματίσουν μόρια (τα οποία με τη σειρά τους σχηματίζουν στερεά, αέρια και υγρά).

Οι φυσικοί περιγράφουν πώς λειτουργεί το σύμπαν σε αυτό το θεμελιώδες υποατομικό επίπεδο με μια θεωρία γνωστή ως Καθιερωμένο Πρότυπο, που αναπτύχθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Αυτό υποδηλώνει ότι τα πάντα στο σύμπαν είναι φτιαγμένα από μερικά βασικά δομικά στοιχεία που ονομάζονται θεμελιώδη σωματίδια, τα οποία διέπονται από τέσσερις δυνάμεις – την ισχυρή δύναμη, την ασθενή δύναμη, την ηλεκτρομαγνητική δύναμη και τη βαρυτική δύναμη.

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, καθιερώθηκε ως μια καλά δοκιμασμένη θεωρία της φυσικής και έχει προβλέψει με ακρίβεια μια μεγάλη ποικιλία φαινομένων.

Ωστόσο, το μοντέλο δεν μπορεί να εξηγήσει ορισμένα από τα βαθύτερα μυστήρια της σύγχρονης φυσικής, όπως το από τι αποτελείται η σκοτεινή ύλη και η ανισορροπία ύλης και αντιύλης στο σύμπαν.

Για να βοηθήσουν στην επίλυση ορισμένων από αυτά τα μυστήρια, οι ερευνητές αναζητούν σωματίδια που συμπεριφέρονται με διαφορετικούς τρόπους από αυτούς που θα αναμένονταν στο Καθιερωμένο Πρότυπο.

Τα πρόσφατα πειράματα στο Fermilab, που αναφέρονται ως Muon g-2, μελέτησαν την ταλάντωση των μιονίων καθώς ταξίδευαν μέσα από ένα μαγνητικό πεδίο.

Το μιόνιο είναι ένα μαγνητικό και αρνητικά φορτισμένο σωματίδιο παρόμοιο με το ξαδερφάκι του, το ηλεκτρόνιο, αλλά 200 φορές μεγαλύτερης μάζας.

Σχηματίζονται με φυσικό τρόπο όταν οι κοσμικές ακτίνες προσκρούουν στην ατμόσφαιρα της Γης.

Είναι σημαντικό ότι τα μιόνια είναι επίσης μαγνητικά και ταλαντεύονται καθώς περιστρέφονται παρουσία ενός ισχυρού μαγνητικού πεδίου.

Το μιόνιο, όπως και το ηλεκτρόνιο, έχει έναν μικροσκοπικό εσωτερικό μαγνήτη που το κάνει να ταλαντεύεται – ή, τεχνικά μιλώντας, να «προσηλώνεται» – όπως ο άξονας μιας περιστρεφόμενης κορυφής.

Το πείραμα του Fermilab – που διεξήχθη σε αδιανόητα χαμηλές θερμοκρασίες -450°F (-268°C) – εκτόξευσε δέσμες μιονίων στον υπεραγώγιμο μαγνητικό δακτύλιο αποθήκευσης σε σχήμα ντόνατ, διαμέτρου 15 μέτρων.

Τα μιόνια κυκλοφορούν χιλιάδες φορές στον δακτύλιο με σχεδόν την ταχύτητα του φωτός σε μια προσπάθεια να μετρηθεί ο τρόπος με τον οποίο ταλαντεύονται με την πάροδο του χρόνου.

Καθώς τα μιόνια περιφέρονται, αλληλεπιδρούν με άλλα υποατομικά σωματίδια που, σαν μικροσκοπικοί «παρτενέρ», μεταβάλλουν την ταλάντωσή τους.

Οι ανιχνευτές που βρίσκονταν στον δακτύλιο επέτρεψαν στους επιστήμονες να προσδιορίσουν πόσο γρήγορα «κάνουν επεξεργασία» τα μιόνια.

Παρόμοια με τα αποτελέσματα του 2021, η ταχύτητα της ταλάντωσης, όπως μετρήθηκε στο πείραμα, διέφερε σημαντικά από την προβλεπόμενη με βάση το Καθιερωμένο Πρότυπο.

Η «μαγνητική ροπή» του μιονίου – το μέτρο της τάσης του αντικειμένου να ευθυγραμμιστεί με ένα μαγνητικό πεδίο – ως συνάρτηση του σπιν του σωματιδίου αναπαρίσταται με το γράμμα g και σύμφωνα με τη θεωρία θα πρέπει να είναι λίγο μεγαλύτερη από 2.

Ωστόσο, οι πρόσφατα ανακοινωθείσες μετρήσεις διαπίστωσαν ότι η μαγνητική ροπή είναι ισχυρότερη κατά περίπου 0,2 μέρη ανά εκατομμύριο, ένα μικρό αλλά σημαντικό ποσό.

Η νέα προσπάθεια αναπαράγει και βελτιώνει ένα προηγούμενο πείραμα στο Εθνικό Εργαστήριο Brookhaven της Νέας Υόρκης, τα αποτελέσματα του οποίου το 2006 ήταν τα πρώτα που υπέδειξαν ότι η συμπεριφορά του μιονίου διέφερε από το Καθιερωμένο Πρότυπο.

Οι μετέπειτα μετρήσεις στο Fermilab ενίσχυσαν το αποτέλεσμα αυτό με μεγαλύτερη βεβαιότητα, αλλά καμία δεν ήταν πιο ασφαλής από τα νέα αποτελέσματα.

Τα αποτελέσματα του 2021 έδειξαν ομοίως μια ανώμαλη ταλάντωση, αλλά τα νέα αποτελέσματα βασίστηκαν σε τετραπλάσιο όγκο δεδομένων, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη στα ευρήματα.

Η ομάδα εξακολουθεί να εργάζεται για να ενσωματώσει άλλα τρία χρόνια δεδομένων μαζί για μια οριστική μέτρηση της λεγόμενης «μαγνητικής ροπής» του μιονίου.

«Με όλη αυτή τη νέα γνώση, το αποτέλεσμα εξακολουθεί να συμφωνεί με τα προηγούμενα αποτελέσματα και αυτό είναι εξαιρετικά συναρπαστικό», δήλωσε η συν-συγγραφέας της μελέτης Dr Rebecca Chislett στο University College του Λονδίνου.

Τα αποτελέσματα ενισχύουν περαιτέρω τις προηγούμενες ακριβείς μετρήσεις της ομάδας μας για την ανώμαλη μαγνητική ροπή του μιονίου, φτάνοντας σε πρωτοφανή ακρίβεια στη δοκιμή του Καθιερωμένου Προτύπου και στην έρευνα βαθύτερα στον υποατομικό κόσμο».

Πηγή: DailyMail, Μετάφραση: ΕΡΤ

Το ταξί του Ραμανούτζαν (Ramanujan)

του Μάνθου

Τον Ιανουάριο του 1913, ο Άγγλος μαθηματικός G.H. Hardy (1877-1947), τότε λέκτορας στο Trinity College του Cambridge, έλαβε ένα γράμμα από την Ινδία. Μέσα στον φάκελο βρήκε κακογραμμένα χειρόγραφα με θεωρήματα. Κάποια από αυτά δεν τα είχε ξαναδεί· κάποια άλλα ήταν γνωστά, αλλά διατυπωμένα ως πρωτότυπα. Αποδείξεις πουθενά. Η συνοδευτική επιστολή, την οποία υπόγραφε κάποιος Srinivasa Ramanujan, ζητούσε –σε φρικτά αγγλικά– τη γνώμη του γι’ αυτές τις «μαθηματικές ανακαλύψεις». Ως ήδη αναγνωρισμένος μαθηματικός σε διεθνές επίπεδο, ο Hardy λάμβανε συχνά τέτοιες επιστολές, οπότε δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία. Ίσως και να στράβωσε λιγάκι γιατί το εξέλαβε ως φάρσα. Συνέχισε την καθημερινή του ρουτίνα, αλλά στο πίσω μέρος του μυαλού του είχε το γράμμα. Τι θεωρήματα ήταν αυτά; Απίστευτα πράγματα! Κάποια δεν μπορούσε καν να τα φανταστεί. Μήπως, τελικά, δεν ήταν φάρσα;

Όταν γύρισε στο δωμάτιό του στο Trinity, ξανάπιασε το γράμμα και αυτή τη φορά το διάβασε προσεκτικά. Ναι, δεν ήταν φάρσα! Ποιος ήταν αυτός ο τύπος; Ειδοποίησε τον J.E. Littlewood (1885-1977), επίσης διαπρεπή μαθηματικό, φίλο και στενό του συνεργάτη (δημοσίευσαν από κοινού πάνω από εκατό σημαντικά άρθρα από το 1911 μέχρι το 1946 – μία από τις αποδοτικότερες συνεργασίες στην ιστορία των μαθηματικών) πως ήθελε να τον δει μετά το δείπνο. Όταν ήρθε ο Littlewood, κάθισαν μαζί και ξαναδιάβασαν τα θεωρήματα του άγνωστου Ινδού. Δεν άργησαν να συνειδητοποιήσουν ότι είχαν μπροστά τους καρπούς της σκέψης μιας ακατέργαστης ιδιοφυΐας. Ακόμα και όταν παρουσίαζε ως δικά του γνωστά θεωρήματα (από άγνοια, όχι από δόλο), το έκανε με τρόπο που έδειχνε ότι ξανα-ανακάλυπτε τα μαθηματικά μόνος του, έφτιαχνε τα εργαλεία από την αρχή. Έπειτα, υπήρχαν και τα πρωτότυπα που ήταν πέρα από κάθε φαντασία. Εντυπωσιασμένος ο Hardy, έβαλε άμεσα μπρος τις διαδικασίες να φέρει τον Ramanujan στο Cambridge με υποτροφία.

Ο Srinivasa Ramanujan (1887-1920) ήταν αυτοδίδακτος στα μαθηματικά και δεν είχε καταφέρει να σπουδάσει σε πανεπιστήμιο της πατρίδας του γιατί κοβόταν στις εξετάσεις των αγγλικών. Όταν έστειλε το γράμμα στον Hardy δούλευε ως λογιστής στο Madras. Μετά από πολλές περιπέτειες, δέχτηκε την υποτροφία που του πρόσφερε το Trinity και το 1914 έφτασε στην Αγγλία. Στα σχεδόν πέντε χρόνια που έμεινε στο Cambridge δούλεψε κυρίως με τον Hardy (ο οποίος τον είχε, τρόπον τινά, υπό την προστασία του), αλλά και τον Littlewood, με εντυπωσιακά αποτελέσματα σε διάφορους τομείς των καθαρών μαθηματικών: μαθηματική ανάλυση, θεωρία αριθμών, απειροστικές σειρές, συνεχή κλάσματα. Ο συνδυασμός της μαθηματικής αυστηρότητας του Hardy και της υπερφυσικής διαίσθησης του Ramanujan αποδείχτηκε ιδανικός. Πέντε εργασίες τους έχουν περάσει στην ιστορία των μαθηματικών και μνημονεύονται σήμερα περισσότερο ακόμα και από τις εργασίες των Hardy και Littlewood.

Ο Ramanujan δεν πέρασε καλά στην Αγγλία, αν εξαιρέσουμε τη μαθηματική έρευνα (γιατί, από αυτή την άποψη, πέρασε πολύ καλά). Το κλίμα της Αγγλίας τον τσάκισε. Νοσταλγούσε τη γυναίκα του και τους γονείς του. Έτρωγε ελάχιστα (ήταν χορτοφάγος λόγω θρησκείας και, εξαιτίας του πολέμου, τα λαχανικά ήταν δυσεύρετα). Είχε και βεβαρυμμένη υγεία ήδη από τα νιάτα του. Να γυρίσει στην Ινδία δεν γινόταν εν μέσω του πολέμου. Από ακαδημαϊκή άποψη, τα πήγαινε πολύ καλά. Πήρε το πτυχίο του, έκανε σημαντικές δημοσιεύσεις (πάντα μαζί με τον Hardy), εκλέχτηκε Εταίρος της Royal Society και την ίδια χρονιά Εταίρος στο Trinity (ο πρώτος Ινδός στην ιστορία του κολεγίου)· αλλά η υγεία του τον πρόδωσε και δεν άργησε να καταπέσει. Η διάγνωση μιλούσε για φυματίωση και αβιταμίνωση, αλλά η σύγχρονη έρευνα κάνει λόγο για μια δύσκολα διαγνώσιμη (αλλά εύκολα θεραπεύσιμη, άπαξ και διαγνωσθεί) ηπατική ασθένεια, την αμοιβάδωση, κατάλοιπο των δυσεντεριών που τον είχαν ταλαιπωρήσει πριν από χρόνια. Νοσηλεύτηκε σε σανατόριο στο Putney. Όταν οι γιατροί τού επέτρεψαν να ταξιδέψει, γύρισε στην Ινδία, όπου λίγο αργότερα πέθανε.

Πόσο καλός ήταν, τέλος πάντων, αυτός ο Ramanujan; Ο Hardy, που τον ήξερε καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον σε ό,τι αφορά τα μαθηματικά, τον θεωρούσε φυσική μαθηματική ιδιοφυΐα του επιπέδου των Gauss και Euler, αν και δεν περίμενε να συμβάλει εξίσου με αυτούς εξαιτίας των κενών στην τυπική του εκπαίδευση και του γεγονότος ότι εμφανίστηκε αργά στην κεντρική σκηνή της έρευνας. Ο δε Littlewood θεωρούσε τον Ινδό ισάξιο τουλάχιστον του Jacobi. Ο Hardy, ένας από τους σπουδαιότερους μαθηματικούς του 20ου αιώνα, ήταν ιδιαίτερα μετριόφρων, και δεν έχανε ευκαιρία να τονίζει ότι τόσο ο Ramanujan όσο και ο Littlewood ήταν μια κλάση καλύτεροι από τον ίδιο. Γράφει στην Απολογία του: «Τα πραγματικά κρίσιμα σημεία στη σταδιοδρομία μου ήρθαν (…) το 1911, όταν άρχισα τη μακρά συνεργασία μου με τον Littlewood, και το 1913, όταν ανακάλυψα τον Ramanujan. Από τότε η πιο καλή μου δουλειά ήταν συνδεδεμένη με τη δική τους, και είναι φανερό ότι η σύνδεσή μου μαζί τους ήταν το πιο καθοριστικό γεγονός της ζωής μου. Όταν νιώθω κατάθλιψη (…) λέω στον εαυτό μου: “τουλάχιστον μπόρεσα να κάνω κάτι μοναδικό: να συνεργαστώ με τον Littlewood και τον Ramanujan σχεδόν επί ίσοις όροις”». Mεγάλες κουβέντες – που όμως δικαιώνονται εκ των αποτελεσμάτων. Ο Ramanujan ήταν γεννημένος για να κάνει μαθηματικά.

Ο Hardy, ο οποίος ποτέ δεν μιλούσε για τις λεπτομέρειες της συνεργασίας του είτε με τον Littlewood είτε με τον προστατευόμενό του, συχνά έλεγε μια ιστορία για τον Ramanujan, η οποία είναι κατά πάσα πιθανότητα αληθινή όσο κι αν μοιάζει απίστευτη (άλλωστε, ο C.P. Snow, στενός φίλος του Hardy, ισχυρίζεται ότι ο φίλος του δεν έλεγε ποτέ ψέματα). Όταν ο Ramanujan νοσηλευόταν στο Putney, ο Hardy τον επισκεπτόταν συχνά. Έφτανε στο σανατόριο πάντα με ταξί, το μόνο μεταφορικό μέσο που χρησιμοποιούσε. Μια μέρα, μπήκε στο δωμάτιο του Ramanujan και τον βρήκε, ως συνήθως, ξαπλωμένο και αποκαμωμένο. Ο Hardy, από ιδιοσυγκρασία, πάντα δυσκολευόταν να ξεκινήσει μια συζήτηση περί ανέμων και υδάτων. Εκείνη τη μέρα, χωρίς καν να χαιρετήσει τον ασθενή, του είπε για να σπάσει τον πάγο:

«Νομίζω ότι το ταξί που με έφερε είχε πολύ ανιαρό αριθμό: 1729».

Ο Ramanujan ανοιγόκλεισε τα μάτια και του απάντησε:

«Όχι, Hardy, όχι! Είναι πολύ ενδιαφέρων αριθμός. Είναι ο μικρότερος αριθμός που εκφράζεται ως το άθροισμα δύο κύβων με δύο διαφορετικούς τρόπους!»

Και όντως: 1729 = 123 + 13 = 103 +93.

[Από αυτή την ιστορία γεννήθηκαν οι Αριθμοί των Ταξί στη θεωρία αριθμών. Συμβολίζονται Ta(n) ή Taxicab(n), και ορίζονται ως εξής: ο μικρότερος αριθμός ο οποίος μπορεί να εκφραστεί ως το άθροισμα δύο θετικών αλγεβρικών κύβων, με n διαφορετικούς τρόπους.

Οι τρεις πρώτοι:

Taxicab(1): 2 = 13 +13

Taxicab(2): 1729 = 123 + 13 = 103 +93

Taxicab(3): 87539319 = 1673 +4363 =2283 + 4233 = 2553 + 4143

Και φυσικά είναι άπειροι.]

Ο Hardy δεν δήλωνε ρητά ότι ο Ramanujan έκανε αυτό τον υπολογισμό σε δευτερόλεπτα (θα μπορούσε ενδεχομένως να ήταν ένας αριθμός τον οποίο ο Ramanujan είχε ήδη εξετάσει), αλλά αυτό ήταν που άφηνε να εννοηθεί. Και ο Ramanujan ήταν αποδεδειγμένα σε θέση να κάνει τέτοια απίστευτα πράγματα με τους αριθμούς.

Δεν ξέρω τι άλλο θα πρόσφερε ο Ramanujan στα μαθηματικά αν ζούσε περισσότερο. Ενδεχομένως όχι πολλά πράγματα: άργησε να ξεκινήσει, δεν είχε λάβει τυπική εκπαίδευση και ήταν 33 χρονών. Όπως γράφει, με εύλογη πίκρα, ο σχεδόν εξηντάρης Hardy: «Ο Galois πέθανε στα 21, οAbel στα 27, ο Ramanujan στα 33, ο Riemann στα 40. (…) Δεν γνωρίζω ούτε ένα περιστατικό μιας σημαντικής μαθηματικής προόδου που να ξεκίνησε από κάποιον άνω των 50». Ξέρω όμως ότι μερικών ανθρώπων το μυαλό είναι για κάποιον λόγο σχεδιασμένο για ένα και μόνο (εξαιρετικό) πράγμα. (Δεν πρόκειται για μεταφυσική: εξηγείται· απλώς δεν ξέρουμε ακόμα πώς.) Σε αυτούς τους ανθρώπους εύχομαι να το βρουν σύντομα – και να του αφοσιωθούν.

[Τα αποσπάσματα και οι πληροφορίες είναι από το: G.H. Hardy, Η Απολογία ενός Μαθηματικού, μετάφραση-σχόλια: Δημήτρης Καραγιαννάκης & Μιχάλης Λάμπρου (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1993). Η ιστορία με το ταξί αναφέρεται στον (εκτεταμένο και γεμάτο πληροφορίες) πρόλογο του C.P. Snow στο ίδιο βιβλίο, το οποίο αξίζει να διαβαστεί, έτσι κι αλλιώς –και όχι απαραίτητα από μαθηματικούς ή επιστήμονες– ως το «έργο ενός παραγωγικού καλλιτέχνη», όπως σημειώνει ο Snow. 

Επίσης, σημειώνω προς ανάγνωση και τη μυθιστορηματική περιγραφή της συνεργασίας Hardy-Ramanujan στο: David Leavitt, Ο Υπάλληλος από την Ινδία, μετάφραση: Ανδρέας Μιχαηλίδης (Πόλις, 2009). Η ιστορία με το ταξί βρίσκεται στις σελίδες 633-634. 

Τέλος, αξίζει μία αναφορά στη ταινία τού 1997 Good Will Hunting (ελλ. τίτλος: Ο Ξεχωριστός Γουίλ Χάντινγκ) του Gus Van Sant με τους Matt Damon, Ben Affleck, Robin Williams, Ben Affleck, Minnie Driver και Stellan Skarsgård. Το σενάριο (βραβευμένο με Όσκαρ για τους Damon & Affleck) είναι σίγουρα εμπνευσμένο από την ιστορία των Hardy & Ramanujan. Ο ρόλος του Skarsgård (Καθηγητής Gerald Lambeau) φέρνει αβίαστα στον νου τον Hardy και ο ρόλος του Damon (Will Hunting) οφείλει πολλά στον Ramanujan. Μάλιστα, στη σκηνή όπου ο Καθηγητής προσπαθεί να πείσει τον ψυχαναλυτή Δρ Sean Maguire (ο Williams στον ρόλο που του χάρισε το Όσκαρ β΄ ρόλου) να αναλάβει τη θεραπεία του προστατευόμενού του, του λέει ότι πρόκειται για μαθηματική ιδιοφυΐα, για έναν σύγχρονο Ramanujan. Q.E.D.]

Σταθερά του Hubble και κοσμικές αποστάσεις

Ποια είναι η τιμή της "σταθεράς του Hubble"; Με ποιες μεθόδους προσδιορίζουμε τις αποστάσεις στο Σύμπαν; Τι είναι η κοσμική σκάλα των αποστάσεων;

της Μαρτίνα Κυρμανίδου, Astronio, 22 Ιουνίου 2023

Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Edwin Hubble, σε μια ομιλία του όπου παρουσίαζε τα αποτελέσματα των παρατηρήσεών του, αποκάλυψε πως το Σύμπαν δεν είναι στατικό, αλλά διαστέλλεται. Η εργασία του με τίτλο “Μια Σχέση μεταξύ της Απόστασης και της Ακτινικής Ταχύτητας μεταξύ των Εξω-Γαλαξιακών Νεφελωμάτων” περιλάμβανε τη σχέση στην οποία ο Hubble κατέληξε, η οποία είναι γνωστή ως “νόμος του Hubble”. Η εξίσωση αυτή περιλάμβανε τη σταθερά του Hubble. Στην ουσία ο Hubble ανακάλυψε ένα εξαιρετικό εργαλείο για τον προσδιορισμό αποστάσεων μακρινών γαλαξιών, μετρώντας τις μετατοπίσεις των φασματικών τους γραμμών προς το ερυθρό. Ακόμη, με τη βοήθεια του Milton Humanson, μέχρι το 1934, κατάφεραν να τεκμηριώσουν παρατηρησιακά τη διαστολή του Σύμπαντος, προσδιορίζοντας τις αποστάσεις και τις ταχύτητες 32 συνολικά γαλαξιών. Όμως, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, τα πράγματα έμελλαν να γίνουν ακόμα πιο σύνθετα, καθώς οι παρατηρήσεις μακρινών supernova έδειξαν ότι το σύμπαν διαστέλλεται με επιταχυνόμενο ρυθμό. Έκτοτε, ο υπολογισμός της σταθεράς (ή “παραμέτρου”) του Hubble δίχασε τους ερευνητές, καθώς υπάρχουν δύο τρόποι υπολογισμού της, των οποίων τα αποτελέσματα δεν ταυτίζονται.

Κηφείδες στο γαλαξία NGC 300.  Εικόνα: European Southern Observatory

Η μία εκ των δύο μεθόδων χρησιμοποιεί τις ταχύτητες των γαλαξιών ως συνάρτηση της απόστασης τους από μας, δίνοντας ως αποτέλεσμα μια σταθερά με τιμή 73 ± 1 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο ανά Megaparsec (km/s/Mpc), με 1 Megaparsec να αντιπροσωπεύει περίπου 3,26 εκατομμύρια έτη φωτός. Αυτή είναι γνωστή ως η λύση “όψιμου χρόνου” ή “late time”, διότι προκύπτει από πρόσφατες μετρήσεις. Πρακτικά, αυτός ο αριθμός υποδηλώνει ότι -εαν αγνοήσουμε τη δύναμη της βαρύτητας- δύο αντικείμενα που απέχουν μεταξύ τους 3,26 εκατομμύρια έτη φωτός, θα απομακρύνονται το ένα από το άλλο με ταχύτητα 73 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο.

Όσον αφορά τη δεύτερη μέθοδο υπολογισμού της σταθεράς του Hubble, σχετίζεται άμεσα με την Κοσμική Μικροκυματική Ακτινοβολία Υποβάθρου. Δεδομένου του ότι το Σύμπαν ήταν εξαιρετικά θερμό κατά το μεγαλύτερο μέρος της πρώιμης ιστορίας του, δεν υπήρχαν άτομα παρά μόνο ελεύθερα ηλεκτρόνια και πρωτόνια. Έτσι, τα φωτόνια του πρώιμου Σύμπαντος σκεδάζονταν εύκολα από τα ελεύθερα ηλεκτρόνια με αποτέλεσμα να περιορίζονται σε ένα μικρό μέρος του χώρου. Κάποια στιγμή, καθώς το σύμπαν άρχισε να ψύχεται όλο ένα και περισσότερο κατά τη διαστολή του, σχηματίστηκαν τα πρώτα άτομα μετά την ένωση των ελεύθερων ηλεκτρονίων και των πρωτονίων. Συνεπώς, τα φωτόνια δεν σκεδάζονταν πλέον από τα ελεύθερα ηλεκτρόνια και έτσι ξεκίνησαν να διαχέονται ταχύτατα προς όλες τις κατευθύνσεις σε ολόκληρο το Σύμπαν. Αξίζει να σημειωθεί πως οι ερευνητές ορίζουν ως “επιφάνεια της τελευταίας σκέδασης” ή “surface of last scattering” το σύνολο των σημείων στο χώρο από όπου λαμβάνουμε φωτόνια που εκπέμφθηκαν κατά την «απελευθέρωσή» τους.

Οι παρατηρήσεις της Κοσμικής Ακτινοβολίας αποτελούν ένα ισχυρό τεκμήριο για τη θεωρία της θερμής Μεγάλης Έκρηξης. Η ακτινοβολία αυτή συνίσταται σε μικροκύματα τα οποία φθάνουν σε εμάς από όλες τις διευθύνσεις του ουρανού, πέραν μερικών μικροσκοπικών θερμικών διακυμάνσεων ή, αλλιώς, ανισοτροπιών. Όταν αυτές οι διακυμάνσεις  της Κοσμικής Ακτινοβολίας γίνονται αντιληπτές, από ευαίσθητα όργανα όπως ο COBE και ο WMAP, καθιστούν εφικτή μια νέα εκτίμηση της σταθεράς του Hubble γύρω στα 67.5 ± 0.5 km/s/Mpc.

Και για τις δύο μεθόδους οι τεχνικές μέτρησης και εκτίμησης της σταθεράς του Hubble έχουν τελειοποιηθεί και είναι ακριβέστερες, όμως, η διαφορά τους παραμένει αρκετά μεγάλη. Η τιμή της διαφοράς τους, η οποία είναι 5,6 km/s/Mpc, προκαλεί μεγάλη σύγχυση στην ερευνητική κοινότητα καθώς υποδηλώνει πως δεν υπάρχει πλήρης κατανόηση των βασικών νόμων που διέπουν το Σύμπαν. Μάλιστα, ο Richard I. Anderson, φυσικός και έτερος συγγραφέας της νέας μελέτης, τόνισε πως η διαφορά έστω μερικών km/s/Mpc στη σταθερά του Hubble έχει τεράστια σημασία.

Τελικά, όμως, οι ερευνητές καταλήγουν ίσως σε συμφωνία με τη μέθοδο του «όψιμου χρόνου». Οι νέες μετρήσεις, που περιλαμβάνονται στη νέα μελέτη και αφορούν τους μεταβλητούς Κηφείδες, θεωρούνται πιο αξιόπιστες και επιβεβαιώνουν το ρυθμό επέκτασης του σύμπαντος στα 73 ± 1 km/s/Mpc. Πρέπει να σημειωθεί πως οι μεταβλητοί Κηφείδες είναι παλλόμενα άστρα, των οποίων η φωτεινότητα αυξομειώνεται περιοδικά. Το Ευρωπαϊκό διαστημικό σκάφος Gaia συνέλλεξε αρκετά στοιχεία για τους μεταβλητούς Κηφείδες τα οποία παρείχαν ακριβείς μετρήσεις των κοσμικών αποστάσεων.

Supernova 1994D Τύπου Ια (κάτω αριστερά), στα εξωτερικά στρώματα του γαλαξία NGC 426.
Εικόνα: Hubble Space Telescope

Παρ’ όλ’ αυτά σε αρκετά μακρινές αποστάσεις οι Κηφείδες παύουν να συνεισφέρουν στις παρατηρήσεις των ερευνητών καθώς το φως τους γίνεται όλο και πιο αμυδρό. Για το λόγο αυτό οι ερευνητές στρέφονται σε πολύ λαμπρά κοσμικά αντικείμενα-φαινόμενα όπως οι εκρήξεις supernova και συγκεκριμένα supernova Τύπου Ια. Χαρακτηριστικό του Τύπου Ια είναι η ομοιογένεια διάχυσης του φωτός που εκπέμπεται αλλά και η ποσότητα φωτεινότητας η οποία μειώνεται με σταθερό ρυθμό. Χάρη στις εκρήξεις αυτές οι ερευνητές έχουν καταφέρει να προσδιορίσουν αποστάσεις μακρινών γαλαξιών που προσεγγίζουν ακόμη και το 1 δισεκατομμύριο έτη φωτός.

Όπως είδαμε παραπάνω οι ερευνητές χρησιμοποιούν διάφορες μεθόδους για να προσδιορίσουν τις αποστάσεις στο Σύμπαν ανάλογα με το αντικείμενο που μελετούν. Το σύνολο των μεθόδων αυτών ορίζεται ως η “κοσμική σκάλα των αποστάσεων” ή “cosmic distance ladder” χρησιμοποιώντας μεταφορικά τον όρο “σκάλα” απλά για να περιγράψουν τις διάφορες κλίμακες αποστάσεων. Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση όπου γίνεται η μέτρηση, τόσο περισσότερα βήματα χρειάζονται για τον προσδιορισμό της. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η “σταθερά” του Hubble μεταβάλλεται και ήταν διαφορετική σε διαφορετικές εποχές του Σύμπαντος. Σήμερα όλα δείχνουν ότι βαίνει μειούμενη, κάτι που οδηγεί πολλούς ερευνητές στην χρήση της φράσης “παράμετρος του Hubble”.

Έτσι αποχαιρέτισα τον Θεόδωρο Πάγκαλο

του Χρήστου Χωμενίδη, capital.gr, 5/6/2023

Αποχαιρετούμε σήμερα ένα θηρίο. Κάποιον που υπήρξε σε όλα του μεγάλος. Στο σώμα, στη διάνοια, στην ψυχή. Κάποιον που έστεκε συνάμα υπεράνω. Πάνω από υπολογισμούς, συναλλαγές, μανούβρες, Που δεν λογάριαζε το προσωπικό του κέρδος, πλήρωνε ίσα-ίσα ευχαρίστως, απολαυστικά, το κόστος της ελευθερίας του. Αυτό ήταν εν τέλει το κυρίαρχο, το πιο ξεχωριστό χαρακτηριστικό του Θεόδωρου Πάγκαλου. Ότι έζησε, πορεύτηκε σε ιδιωτικούς και σε δημόσιους δρόμους, εντελώς ελεύθερος. Μη δίνοντας λογαριασμό παρά μονάχα στη συνείδησή του.

Δεν ξέρω κανέναν που να είχε συναναστραφεί έστω και ελάχιστα με τον Θεόδωρο Πάγκαλο και να μην κρατάει στην μνήμη του κάτι που είπε, κάτι που έκανε μπροστά του. Ένα αστείο. Μία καίρια παρατήρηση. Μια συμβουλή. Θα έπρεπε όλες εκείνες οι αναρίθμητες ψηφίδες να συναρμολογηθούν ώστε να σχηματιστεί η πλήρης, η ακριβής εικόνα του. Για να συντεθεί η βιογραφία του που -σε εμένα τουλάχιστον- αρνιόταν πεισματικά να γράψει.

Τη δύσκολη αυτή ώρα, που ενώ τη βλέπαμε από καιρό να έρχεται, μάς αιφνιδίασε – ο Πάγκαλος νεκρός; πώς γίνεται;- αντί στεφάνου καταθέτω τρεις δικές μου ψηφίδες.

Τον γνώρισα το καλοκαίρι του 1987 υπό συνθήκες ευτράπελες. Φοιτητές της Νομικής, είχαμε πάει με την τότε αγαπημένη μου διακοπές στην Τζιά. Την πέμπτη και τελευταία μέρα, σηκώθηκε μπουρίνι, απαγορεύτηκαν οι πλόες. Ξεμείναμε αναγκαστικά στο νησί. Τα λεφτά μάς είχαν τελειώσει και η σπιτονοικοκυρά μας, ιδιοκτήτρια ενός ταπεινού "room to let”, αρνήθηκε να μας φιλοξενήσει για μια νύχτα ακόμα και ας της ορκιστήκαμε πως θα μας έστελναν οι γονείς μας έμβασμα για να την πληρώσουμε. Μαζέψαμε συνεπώς τα συμπράγκαλά μας και αράξαμε σε ένα παγκάκι, τυλιγμένοι με πετσέτες παραλίας, με ένα μπουκαλάκι κονιάκ, που το πίναμε εναλλάξ. Φυσούσε επαναλαμβάνω, έκανε πολλή ψύχρα. Κατά τις δύο μετά τα μεσάνυχτα, ενώ είχαμε γλαρώσει, πέφτουν επάνω μας προβολείς. Ξυπνάμε και αντικρύζουμε ένα κακοπαθημένο τζιπ, από τα ηχεία του οποίου ακούγεται όπερα στη διαπασών. Από μέσα σαλτάρει ένας τύπος μεγαλόσωμος, με ηγεμονικό ύφος. "Τι είστε εσείς; Αλητοτουρίστες; Πρεζάκια;" μας κάνει, έτοιμος λες να μας αρπάξει από το αυτί. Προφανώς ψαρώσαμε. Ψελλίζοντας εγώ τού εξήγησα τι μας είχε συμβεί. "Να σας δανείσουμε καναδυό χιλιάρικα, να βρείτε κατάλυμα; Μπα, όλοι θα κοιμούνται τέτοια ώρα…" μονολόγησε. "Εμπρός, ελάτε μαζί μας!".

Πήγαμε σε ένα σπίτι από το οποίο καμιά εικόνα δεν συγκρατώ, ίσως επειδή έχουν περάσει τόσα χρόνια, ίσως επειδή με είχε απορροφήσει η παρουσία του Πάγκαλου. Μας τάισαν, μας πότισαν ωραίο κρασί. Κουβεντιάζαμε ώσπου χάραξε. Από όσα είπε, ένα μού εντυπώθηκε. "Η χειρότερη κατάντια για τον πολιτικό; Όποτε αποτυγχάνει στις εκλογές να τα ρίχνει στον λαό. Να λέει ότι οι ψηφοφόροι τον αδίκησαν ή εξαπατήθηκαν και θα το μετανοιώσουν…" "Δεν αδικούν οι ψηφοφόροι;" ρώτησα. "Δεν εξαπατώνται;" "Προφανώς! Συχνότατα! Αλοίμονο όμως εάν μπαίνεις στο παιχνίδι αγνοώντας τον βασικό του κανόνα. Αλοίμονο σου, μικρέ, άμα δεν ξέρεις να χάνεις. Στην πολιτική, στον έρωτα, παντού…"

Καμιά δεκαπενταριά χρόνια αργότερα, ενώ πλέον γνωριζόμασταν αρκετά, μού τηλεφωνεί ένα απόγευμα. "Σε μισή ώρα να στέκεσαι στη γωνία Πατησίων και Στουρνάρη" με διατάζει. "Θα περάσω να σε πάρω." Φαντάζεστε την έκπληξη μου. Ήταν τότε υπουργός Εξωτερικών – τι μπορεί να με ήθελε; Μπήκα στο άμαξι, δίπλα του. Φορούσε -θυμάμαι- ένα μαύρο παλτό με βελούδινα πέτα κι ένα πλατύγυρο καπέλο. Βγαλμένος έμοιαζε από άλλη εποχή, από ταινία έστω εποχής. Μπήκαμε στην πλατεία Ομονοίας, κατεβήκαμε την Πειραιώς, ενώ φτάναμε πιά στα Καμίνια, κοίταξε το ρολόι του και είπε στον οδηγό να κάνει αναστροφή. "Μα πού πάμε;" ρώτησα. "Σε επιστρέφω στο σημείο που σε παρέλαβα. Είχα ένα κενό κι είπα να το περάσω φλυαρώντας ευχάριστα μαζί σου…" Τον κοίταξα άναυδος. "Σου χάλασα μήπως το πρόγραμμα; Θα συναντούσες κανένα κορίτσι;". Έμοιαζε έτοιμος να απολογηθεί. Εγώ αντιθέτως ένοιωθα πολύ κολακευμένος.

Την τελευταία φορά που βγήκαμε έξω μαζί, με πήγε στα μέρη του, στη Μάντρα. Ήθελε να με μυήσει στην αρβανίτική κουζίνα, στην προβατίνα και στις πίττες και στις γκόγλιες. Χειμώνας και ο καιρός ήταν αντίστοιχος του πολιτικού κλίματος που επικρατούσε. 2012, η εποχή των μνημονίων και των αγανακτισμένων. Από αδιαφιλονίκητος Αττικάρχης, ο Θεόδωρος Πάγκαλος είχε γίνει για αρκετούς μισητό πρόσωπο. Κυρίως για όσους είχαν πιο προκλητικά ωφεληθεί τις καλές εποχές. Μπαίνοντας στην ταβέρνα, σηκώθηκε από δυό-τρία τραπέζια σούσουρο, ίσως και να τον έβρισαν μέσα απ’τα δόντια τους. "Μην ιδρώνει το αυτί σου" μου λέει. "Εγώ έχω συνηθίσει… Με έχουν κάνει αποδιοπομπαίο τράγο - στάσου στη δεύτερη λέξη, στο "τράγος” – λίγο το έχεις, στα εβδομηνταπέντε σου, να σε θεωρούν ακόμα τράγο; Θυμάσαι το ποιήμα του Ανδρέα Εμπειρίκου για τον Αίγαγρο;"

Βεβαίως και το θυμάμαι, Θεόδωρε. Και με τους στίχους του σε αποχαιρετώ. 

"Πήδηξε ο Αίγαγρος και στάθηκε σε μια ψηλή κορφή. Στητός και ρουθουνίζοντας κοιτάζει τον κάμπο κι αφουγκράζεται πριν άλλο σκίρτημα σε άλλη κορφή τον πάει… Έπειτα, ξαφνικά, υψώνει το κεφάλι του και αφήνει μέγα βέλασμα, που αντηχεί επάνω και πέρα απ’τα φαράγγια σαν γέλιο λαγαρό, και μονομιάς, με πήδημα γοργό, σαν βέλος θεόρατο ή σαν διάττων, ακόμα πιο ψηλά πετιέται. 

Γειά και χαρά σου, Αίγαγρε! Γιατί να σου φαντάξουν τα λόγια του κάμπου και οι φωνές του; Γιατί να προτιμήσεις του κάμπου τα κατσίκια; Έχεις ό,τι χρειάζεσαι εδώ και για βοσκή και για οχείες και κάτι παραπάνω, κάτι που, μα τον Θεό, δεν ήκμασε ποτέ κάτω στους κάμπους – έχεις εδώ τη Λευτεριά!

Ο ήλιος εδώ, κάθε πρωί, σηκώνεται ανάμεσα στα κέρατά σου! Στα μάτια σου λάμπουν οι αστραπές του Ιεχωβά και ο ίμερος ο άσβηστος του Δία, κάθε φορά που σπέρνεις εδώ, στα θηλυκά σου, την ένδοξη κι απέθαντη γενιά σου!

Γειά και χαρά σου, Αίγαγρε, που πατάς τα νυχοπόδαρά σου στων απορρώγων κορυφών τα πιο υψηλά Ωσαννά!

"Είπα και ελάλησα Αίγαγρε" -είπα κι ελάλησα, Θεόδωρε Πάγκαλε- "και αμαρτίαν ουκ έχω".

Η μοναξιά των ετοιμοθάνατων

 ΜΑΓΔΑΛΗΝΗ ΤΣΕΒΡΕΝΗ, Καθημερινή, 13.03.2023 

Και οι νεκροί υπήρξαν ζωντανοί κάποτε

Ένα δοκίμιο για το νόημα της ζωής και του θανάτου

NORBERT ELIAS, μτφρ. Μ. Κόντος και Γ. Μέρτικας, εκδ. Κουκκίδα, σελ. 108

Μια μέρα όλοι θα πεθάνουμε. Κι όμως, αυτή η κοινότοπη πρόταση, αυτή η αναπόφευκτη αλήθεια αποφεύγεται, αποκρύπτεται, θεωρείται βίαιη, άσπλαχνη, προκαλεί φρίκη. Φαίνεται πως δεν είναι εύκολο να συζητάμε, ακόμη και με τους φίλους μας ή με τους δικούς μας ανθρώπους, τον πιο ανθρώπινο από όλους τους φόβους, τον φόβο του θανάτου, τα συναισθήματα που προκαλεί η σωματική παρακμή, τις αλλαγές που φέρνει το γήρας, η ασθένεια.

Ο Νόρμπερτ Ελίας, διάσημος κοινωνιολόγος του 20ού αιώνα, δημοσίευσε αυτό το μικρό δοκίμιο, «Η μοναξιά των ετοιμοθάνατων», τη δεκαετία του 1970, αποφασισμένος να θίξει από κοινωνιολογικής οπτικής ένα από τα σημαντικότερα και πιο γενικευμένα προβλήματα της σύγχρονης εποχής, που όσο περνούν τα χρόνια τόσο επιτείνεται: πρόκειται για την κοινωνική και συναισθηματική απομόνωση των ετοιμοθάνατων, των ανθρώπων που η επαφή μας μαζί τους απειλεί την ονειρική επιθυμία της αθανασίας μας και επαναφέρει στο προσκήνιο το αποπνικτικό αίσθημα του οριστικού τέλους.

«Η κατάσταση των ετοιμοθάνατων σήμερα είναι γενικά αδιαμόρφωτη, μια κενή περιοχή στον κοινωνικό χάρτη» και φαίνεται πως θα παραμείνει ένα κοινωνικό ζήτημα χωρίς δημοσιότητα, αφού η σύγχρονη κοινωνία κάνει τα πάντα για να απαλλαχθεί από τη θέα ή τα συναισθήματα της περατότητας.

Η σύγχρονη κοινωνία κάνει τα πάντα για να απαλλαχθεί από τη θέα ή τα συναισθήματα της περατότητας.

Αυτό το μικρό δοκίμιο, που συνοδεύεται στην παρούσα έκδοση από μία αναθεωρημένη διάλεξη του Ελίας με τίτλο «Το γήρας και ο θάνατος», δεν αποτελεί μια συστηματική μελέτη ή μια αναλυτική, επιστημονική ανάπτυξη του θέματος, αλλά μάλλον ένα κοινωνιολογικό περίγραμμα που θίγει πολλά από τα γειτονικά ζητήματα, όσα συνοδεύουν την απομόνωση των γερόντων, των αρρώστων, των εξασθενημένων, το μεγάλο αλλά σιωπηρό θέμα της κοινωνικής τους απομάκρυνσης.

Συναντάμε, έτσι, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε το θέμα σε διάφορα στάδια πολιτισμικής ανάπτυξης, τις αλλαγές που επήλθαν σε επίπεδο θρησκευτικό ή επιστημονικό, στο πεδίο της κοινωνικής οργάνωσης, τις ιδιαιτερότητες ανόμοιων, ομόχρονων κοινωνικών πλαισίων, τις διαφορετικές ατομικές, συλλογικές και κοινωνικές νοοτροπίες, το πέρασμα από το δημόσιο στο ιδιωτικό. Και όσο διαβάζουμε τις παρατηρήσεις και τις σκέψεις του συγγραφέα, δεν γίνεται παρά να τις επεκτείνουμε και να σημειώνουμε νοητικά όσα από αυτά ισχύουν ακόμη, όσα έχουν αλλάξει και κυρίως όσα έχουν ενισχυθεί στη σύγχρονη εποχή, με τις ακόμη μεγαλύτερες τεχνικές και τεχνολογικές εξελίξεις, με την ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στην εξατομίκευση, όσα ζούμε στο παρόν, με την πανδημία, τους πολέμους, τις φυσικές καταστροφές.

Για παράδειγμα, ένα από τα θέματα ενδιαφέροντος αποτελεί η ανάδειξη του σύγχρονου ταμπού που αφορά την έκφραση έντονων, αυθόρμητων συναισθημάτων, το οποίο, σε συνδυασμό με την εξάλειψη των συμβατικών φράσεων ή τελετουργικών, χωρίς να έχουν αντικατασταθεί από νέα, καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη διαχείριση της επαφής μας με τους ετοιμοθάνατους.

«Κρυφτό» με τα παιδιά

Εις επίρρωσιν, ο συγγραφέας σημειώνει τη δυσκολία των ενηλίκων να μιλήσουν στα παιδιά για το απλό γεγονός του θανάτου, την περατότητα της ζωής τους, όμοια με όλων των άλλων. Και, σήμερα, αν επεκτείνουμε αυτή τη συλλογιστική, μπορούμε να προσθέσουμε την αδυναμία μας να μιλήσουμε στον ετοιμοθάνατο για αυτό που έχει μπροστά του, όπως αποκρύπτουμε, πολλές φορές, και την ασθένεια από τον άρρωστο. Η κοινωνία μας κάνει ό,τι μπορεί για να απαλλαχθεί από το αναπόφευκτο, υποθάλποντας και αναπτύσσοντας ισχυρούς μηχανισμούς ατομικής και κοινωνικής απώθησης.

Ο Ελίας, σε αυτό το πυκνογραμμένο δοκίμιο, εξετάζει πώς μετατρέπεται η κατανόηση και το περιεχόμενο του νοήματος της ζωής και του θανάτου σε κοινωνίες που δίνουν όλο και μεγαλύτερη έμφαση στο άτομο, στην ατομικότητα και την εξατομίκευση, στον εξορθολογισμό, στην ατομική ανεξαρτησία. Με την αύξηση του προσδόκιμου της ζωής, με τη γενική επικράτηση της ειρήνευσης, με την έμφαση στην υγιεινή και την εξασφάλιση ιατρικά καλών συνθηκών, καλύπτεται το αίσθημα της ενοχής, δικαιολογείται η άρνηση να αντιμετωπιστεί ευθέως το ζητούμενο, προωθούνται συλλογικά επιθυμητές ιδέες και διασφαλίζεται η απόκρυψη και η λογοκρισία.

Από την άλλη, όμως, εκτός από την κοινωνική πλευρά και την οπτική των ζώντων και κοινωνικά ενεργών, το ζήτημα εξετάζεται και από την οπτική των ίδιων των προσώπων που αντιμετωπίζουν τον θάνατο. Το νόημα της μοναξιάς και της μοναχικότητας των ετοιμοθάνατων, αλλά και το φως με το οποίο ο επερχόμενος θάνατος φωτίζει τη ζωή τους, η φροντίδα για τις σωματικές τους ανέσεις, αλλά και η δυσκολία συναισθηματικής ή κοινωνικής επικοινωνίας με τους οικείους, ακόμη και ο ίδιος ο φόβος του θανάτου μπορεί να προξενούν την ίδια οδύνη με τον φυσικό πόνο και τη σωματική ασθένεια.

Ο Ελίας προτείνει, σε όλα τα στάδια της επιχειρηματολογίας του, άμεσα ή έμμεσα, να αρχίσουμε να μιλάμε για το γεγονός, να αρχίσουμε να το μελετάμε, να το εξετάζουμε, να το συζητάμε δημόσια και ιδιωτικά. Οσο κι αν ακούγεται σκληρό, όλοι θα πεθάνουμε μια μέρα και αν το απωθούμε ή δεν το φέρνουμε στο προσκήνιο, το πιθανότερο είναι ότι θα έρθει η ώρα να αντιμετωπίσουμε την κοινωνική απομάκρυνση, την απομόνωση, τη συναισθηματική καταπίεση. Μπροστά στους νεκρούς δεν χρειάζεται να στεκόμαστε σοβαροί και αμίλητοι, να λογοκρίνουμε τα συναισθήματά μας, να μη γελάμε ή να μην κλαίμε με τις αναμνήσεις μας. Υπήρξαν κι αυτοί ζωντανοί άνθρωποι, κάποτε, εντός του κοινωνικού χώρου, και ως τέτοιους τους ενθυμούμαστε, όπως θα ενθυμούνται κι εμάς, ενδεχομένως, όταν θα φθάσουμε στη θέση τους.