Γιατί δεν είμαι χριστιανός

 του Bertrand Russell

«Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν στο Θεό εξαιτίας του ότι το διδάχτηκαν από την παιδική ηλικία, κι αυτός είναι ο κύριος λόγος. Μετά σκέφτομαι ότι ο επόμενος πιο δυνατός λόγος είναι η επιθυμία για ασφάλεια, ένα είδος συναισθήματος όπου ένας μεγάλος αδελφός υπάρχει για να σε φροντίζει. Αυτό παίζει ένα βαθύ μέρος επηρεάζοντας τους ανθρώπους να πιστέψουν στον Θεό. Αν καθετί πρέπει να έχει μιαν αιτία, τότε κι ο Θεός πρέπει να έχει μιαν αιτία» Bertrand Arthur William Russell

«Στην πραγματικότητα αυτός ο κόσμος, κατασκευάστηκε από τον Διάβολο κάποια στιγμή που ο Θεός δεν κοιτούσε.»

«Ο πατέρας μου με έμαθε ότι η ερώτηση, ποιος με έφτιαξε, δεν μπορεί να απαντηθεί, επειδή αμέσως επιφέρει την ακόλουθη ερώτηση: Ποιος έφτιαξε τον Θεό;» John Stuart Mill ή J.S. Mill

«Γιατί δεν είμαι χριστιανός»

Ίσως θα ήταν καλό, πρώτα απ’ όλα να προσπαθήσω να ξεκαθαρίσω τι εννοεί κανείς με τη λέξη «χριστιανός». Χρησιμοποιείται στις μέρες μας με ένα ευρύ νόημα από πολλούς ανθρώπους. Μερικοί άνθρωποι δεν εννοούν τίποτα περισσότερο με αυτή από ένα πρόσωπο που προσπαθεί να ζήσει μια καλή ζωή. Υπό αυτή την άποψη θα πρέπει να υπάρχουν χριστιανοί σε όλες τις σέκτες και τα δόγματα, όμως δεν πιστεύω ότι αυτό είναι το πραγματικό νόημα της λέξης, διότι θα προϋπέθετε όλους τους ανθρώπους που δεν είναι χριστιανοί -όλους τους βουδιστές, κομφουκιανούς, μωαμεθανούς κ.λπ.- να μη ζουν μια καλή ζωή.

Δεν εννοώ ως χριστιανό κάθε άνθρωπο που προσπαθεί να ζήσει μια αξιοσέβαστη ζωή σύμφωνα με τα φώτα του. Νομίζω ότι πρέπει να έχεις μια ορισμένη ποσότητα καθορισμένης πίστεως πριν να έχεις το δικαίωμα να αποκαλείς τον εαυτό σου χριστιανό. Η λέξη δεν έχει ένα τόσο καθαρόαιμο νόημα όπως είχε τον καιρό του Αγίου Αυγουστίνου και του Αγίου Θωμά του Ακινάτη. Σε εκείνες τις μέρες, αν ένας άνθρωπος έλεγε πως ήταν χριστιανός, όλοι καταλάβαιναν τι εννοούσε. Αποδεχόσουν μια σειρά από δόγματα που ήταν διατυπωμένα με μεγάλη ακρίβεια και κάθε μια συλλαβή αυτών των δογμάτων την πίστευες με όλη τη δύναμη των πεποιθήσεών σου.

Τι είναι ένας χριστιανός;

Στις μέρες δεν είναι ακριβώς αυτό. Πρέπει να γίνουμε λίγο περισσότερο γενικόλογοι για το νόημα του Χριστιανισμού. Σκέφτομαι, πάντως, ότι υπάρχουν δύο διαφορετικά στοιχεία που είναι αρκετά θεμελιώδη για κάθε ένα που αποκαλεί τον εαυτό του χριστιανό. Το πρώτο είναι δογματικής φύσης -και για να το κατονομάσουμε θα πούμε ότι πρέπει να πιστεύεις στον Θεό και την αθανασία.

Αν δεν πιστεύεις σε αυτά τα δύο πράγματα, δεν νομίζω ότι μπορείς ουσιαστικά να καλείς τον εαυτό σου χριστιανό. Μετά, και κατόπιν τούτου, όπως απαιτεί και η ονομασία, πρέπει να έχεις μια κάποιου είδους πίστη στον Χριστό. Οι μωαμεθανοί, για παράδειγμα, το ίδιο πιστεύουν στον Θεό και την αθανασία, αλλά δεν καλούν τους εαυτούς τους χριστιανούς. Νομίζω πως πρέπει να έχεις τουλάχιστον την πίστη ότι ο Χριστός ήταν, αν όχι Θεός, τουλάχιστον ο καλύτερος κι ο σοφότερος άνθρωπος. Αν δεν πιστεύεις αυτά τα ελάχιστα για τον Χριστό, δεν νομίζω ότι έχεις κάποιο δικαίωμα να αποκαλείς τον εαυτό σου χριστιανό.

Φυσικά, υπάρχει και ένα άλλο νόημα που βρίσκει κανείς στον Αλμανάκ του Γουάιτέικερ και σε γεωγραφικά βιβλία, όπου ο πληθυσμός του κόσμου διαιρείται σε χριστιανούς, μωαμεθανούς, βουδιστές, λάτρεις φετίχ, κ.ο.κ. μα με αυτή τη λογική είμαστε όλοι χριστιανοί. Τα γεωγραφικά βιβλία μας καταμετρούν όλους, αλλά αυτή είναι μια γεωγραφική αντίληψη, την οποία θαρρώ ότι μπορούμε να παραβλέψουμε.

Εκ τούτων, εξηγώντας σας το γιατί δεν είμαι χριστιανός, θα πρέπει να δηλώσω δύο διαφορετικά πράγματα: Πρώτον, γιατί δεν πιστεύω στον Θεό και την αθανασία· και δεύτερον, γιατί δεν πιστεύω ότι ο Χριστός ήταν ο καλύτερος και ο σοφότερος άνθρωπος, αν και του αποδίδω ένα μεγάλο βαθμό ηθικής καλοσύνης. Όμως για τις επιτυχείς προσπάθειες των απίστων του παρελθόντος, δεν μπορώ να λάβω ένα τόσο ελαστικό ορισμό του Χριστιανισμού ως αυτόν. Όπως είπα πιο πριν, στις παλιές ημέρες είχε ένα πιο καθαρόαιμο νόημα. Για παράδειγμα, συμπεριέλαβε την πίστη στην Κόλαση. Η πίστη στην αιώνια Κόλαση του πυρός ήταν μια βασική χριστιανική πίστη μέχρι πρόσφατα.

Σε αυτήν τη χώρα, όπως γνωρίζετε, σταμάτησε να είναι μια βασική πίστη εξαιτίας της αποφάσεως του συμβουλίου του Privy και από αυτή την απόφαση διαφώνησαν οι αρχιεπίσκοποι του Καρτέρμπουρι και της Υόρκης· όμως σ’ αυτή τη χώρα η θρησκεία μας καθορίζεται από κοινοβουλευτική πράξη, ως εκ τούτου, το συμβούλιο του Privy μπόρεσε και ξεπέρασε τις προσευχές τους κι η Κόλαση δεν ήταν πλέον απαραίτητη για έναν χριστιανό. Κατά συνέπεια, δεν θα επιμείνω στο ότι ένας χριστιανός πρέπει να πιστεύει στην Κόλαση.

Η ύπαρξη του Θεού

Το ερώτημα της ύπαρξης του Θεού, είναι ένα μεγάλο και σοβαρό ερώτημα, κι αν δοκιμάσω να το αντιμετωπίσω με κάποιο κατάλληλο τρόπο θα πρέπει να σας κρατήσω εδώ μέχρι την έλευση της βασιλείας, γι’ αυτό θα πρέπει να με συγχωρέσετε αν το αντιμετωπίσω με έναν μάλλον περιληπτικό τρόπο. Γνωρίζετε, ασφαλώς, ότι η Καθολική Εκκλησία το έθεσε επί τάπητος ως ένα δόγμα όπου η ύπαρξη του Θεού μπορεί να αποδειχθεί από την αναίτια αιτία. Αυτό είναι ένα κάπως σοβαρό δόγμα, αλλά είναι ένα από τα δόγματά τους.

Έπρεπε να το εισάγουν, γιατί κάποια στιγμή οι ελευθερόφρονες απέκτησαν τη συνήθεια να λένε ότι υπάρχουν αυτά και εκείνα τα ζητήματα που η κοινή λογική μπορεί να σηκώσει ενάντια στην ύπαρξη του Θεού, αλλά βέβαια γνώριζαν ως ζήτημα της πίστης ότι ο Θεός υπάρχει. Τα επιχειρήματα και οι αιτίες τέθηκαν σε μεγάλη κλίμακα, κι η Καθολική Εκκλησία ένιωσε ότι έπρεπε αυτό να σταματήσει. Εκ τούτου το έθεσαν κάτω, πως η ύπαρξη του Θεού μπορεί να αποδειχθεί από την αναίτια αιτία και συνέθεσαν ότι θα μπορούσαν να θεωρηθούν επιχειρήματα περί της αποδείξεώς της. Υπάρχουν, φυσικά, μια σειρά από αυτά, αλλά θα λάβω υπ’ όψιν μου λίγα.

Το επιχείρημα της πρώτης αιτίας

Ίσως το πιο απλό και πιο εύκολο να εννοηθεί είναι το επιχείρημα της πρώτης αιτίας. Θεωρείται ότι καθετί που βλέπουμε σ’ αυτόν τον κόσμο έχει μιαν αιτία κι όσο προχωράμε προς τα πίσω στην αλυσίδα των αιτιών όλο και περισσότερο, πρέπει να φτάσουμε σε κάποιο πρώτο αίτιο και σ’ αυτό το πρώτο αίτιο αποδίδουμε το όνομα του Θεού. Αυτό το επιχείρημα, υποθέτω, δεν έχει πολύ βαρύτητα στις μέρες μας, επειδή, κατ’ αρχάς, δεν είναι ότι ακριβώς ήταν άλλοτε.

Οι φιλόσοφοι κι οι άνθρωποι της επιστήμης χρησιμοποιούσαν το αίτιο αλλά δεν έχει σήμερα τίποτα από τη ζωτικότητα που είχε άλλοτε· μα εκτός από αυτό, μπορείς να δεις πως το επιχείρημα ότι πρέπει να υπάρχει κάποιο πρώτο αίτιο είναι ένα επιχείρημα που δεν έχει αξία.

Ίσως πρέπει να πω ότι, όταν ήμουν νέος και σκεφτόμουν αυτές τις ερωτήσεις σοβαρά στο μυαλό μου, εγώ ο ίδιος για πολύ καιρό δεχόμουν αυτό το επιχείρημα της πρώτης αιτίας, μέχρι που μιαν ημέρα, στην ηλικία των δεκαοκτώ, διάβασα την αυτοβιογραφία του John Stuart Mill ή J.S. Mill κι εκεί βρήκα αυτή την πρόταση: «Ο πατέρας μου με έμαθε ότι η ερώτηση, ποιoς με έφτιαξε, δεν μπορεί να απαντηθεί, επειδή αμέσως επιφέρει την ακόλουθη ερώτηση. Ποιoς έφτιαξε τον Θεό;». Αυτή η απλή πρόταση μου έδειξε, όπως ακόμη σκέφτομαι, το σφάλμα στο επιχείρημα του πρώτου αιτίου.

Αν καθετί πρέπει να έχει μιαν αιτία, τότε κι ο Θεός πρέπει να έχει μιαν αιτία. Αν μπορεί να υπάρχει κάτι χωρίς καμιά αιτία, θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο κόσμος-θεός, έτσι δεν μπορεί να υπάρχει καμιά αξία σ’ αυτό το επιχείρημα. Είναι ακριβώς της ίδιας φύσης με την προοπτική των ινδουιστών, ότι ο κόσμος στηρίζονταν πάνω σ’ έναν ελέφαντα, κι ότι ο ελέφαντας στηρίζονταν πάνω σε μια χελώνα· κι όταν ρώτησαν: «Και η χελώνα; (που στηρίζονταν;)» ο Ινδός απάντησε: «Ας αλλάξουμε θέμα». Πράγματι το επιχείρημα της πρώτης αιτίας δεν είναι καλύτερο από αυτό. Δεν υπάρχει λόγος για τον οποίο θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ο κόσμος είχε μιαν απαρχή. Η ιδέα ότι τα πράγματα θα πρέπει να έχουν μιαν απαρχή οφείλεται στην έλλειψη της φαντασίας μας. Εκ τούτου, ίσως, δεν χρειάζεται να χάσω άλλο χρόνο πάνω στο επιχείρημα της πρώτης αιτίας.

Το επιχείρημα του φυσικού νόμου

Μετά υπάρχει ένα πολύ κοινό επιχείρημα εκ του φυσικού νόμου. Αυτό ήταν ένα αγαπημένο επιχείρημα κατά τη διάρκεια του δέκατου όγδοου αιώνα, ιδίως κάτω από την επίδραση του σερ Ισαάκ Νιούτον και της κοσμογονίας του. Οι άνθρωποι παρατηρούσαν τους πλανήτες που περιστρέφονταν γύρω από τον ήλιο σύμφωνα με το νόμο της βαρύτητας και πίστευαν ότι ο Θεός είχε δώσει μια διαταγή (!!!) σ’ αυτούς τους πλανήτες ώστε να κινούνται σύμφωνα με κάποιον τρόπο. Κι αυτός ήταν ο λόγος που αυτό γίνονταν.

Αυτή ήταν, φυσικά, μια συμφέρουσα κι απλή εξήγηση που τους έσωζε από το πρόβλημα της περαιτέρω εξέτασης για την ερμηνεία του νόμου της βαρύτητας. Σήμερα εξηγούμε τον νόμο της βαρύτητας με κάποιο σύνθετο τρόπο που εισήγαγε η επιστήμη. Δεν διατίθεμαι να σας δώσω διάλεξη για τον νόμο της βαρύτητας, όπως ερμηνεύτηκε από τον Αϊνστάιν, διότι αυτό ξανά θα μας έπαιρνε κάποιο χρόνο, από κάθε άποψη, δεν έχουμε πλέον το είδος του φυσικού νόμου που είχαμε στο Νευτώνειο Σύστημα, όπου, για κάποιο λόγο που κανένας δεν μπορούσε να καταλάβει, η φύση συμπεριφέρονταν κατά κάποιον ομοιόμορφο τρόπο.

Τώρα ανακαλύπτουμε πως πολλά πράγματα που πιστεύαμε ότι ήταν φυσικοί νόμοι είναι στην πραγματικότητα ανθρώπινες συμβάσεις. Γνωρίζετε πως ακόμη και στο πιο απόμακρο βάθος του αστρικού διαστήματος χρειάζονται τρία πόδια για να συμπληρωθεί μια γιάρδα μήκους. Αυτό είναι, χωρίς αμφιβολία, ένα αξιοσημείωτο γεγονός, αλλά πολύ δύσκολα θα το βάπτιζες φυσικό νόμο. Και πολλά πράγματα που θεωρήθηκαν φυσικοί νόμοι είναι στην πραγματικότητα τέτοιου είδους.

Από την άλλη μεριά, εκεί που μπορείς να βρεις τη γνώση για το τι κάνουν πραγματικά τα άτομα, θα δεις ότι υπόκεινται λιγότερο στους νόμους, από όσο οι άνθρωποι νόμιζαν, κι ότι οι νόμοι στους οποίους θα φτάσεις είναι στατιστικές πιθανότητες οι οποίες προκύπτουν τυχαία. Υπάρχει, όπως όλοι γνωρίζουμε, ένας νόμος σύμφωνα με τον οποίο σαν πετάξεις μια ζαριά θα πετύχεις εξάρες μόνο μια φορά στις τριάντα έξι φορές κι αυτό δεν το εκλαμβάνουμε ως απόδειξη της ρύθμισης της πτώσης του ζαριού από κάποιο σχεδιασμό, αντίθετα, αν κάθε φορά λαμβάναμε εξάρες θα σκεπτόμασταν ότι υπάρχει κάποιο σχέδιο.

Οι περισσότεροι νόμοι της φύσης είναι του αυτού ιδίου είδους. Είναι στατιστικές πιθανότητες τέτοιες όπως προκύπτουν από τους νόμους της τύχης κι αυτό μας λέει πως όλη αυτή η ιστορία του φυσικού νόμου είναι πάρα πολύ λιγότερο εντυπωσιακή από ότι ήταν πριν. Εκτός από αυτό, που αναπαριστά την παρούσα κατάσταση της επιστήμης που μπορεί να αλλάξει αύριο, η όλη ιδέα πως οι φυσικοί νόμοι απαιτούν κάποιον νομοθέτη είναι μια σύγχυση μεταξύ φυσικού κι ανθρώπινου νόμου.

Οι ανθρώπινοι νόμοι αποδίδονται για να συμπεριφέρεσαι σύμφωνα με κάποιον τρόπο, στον οποίο τρόπο επιλέγεις να συμμορφωθείς ή δεν επιλέγεις να συμμορφωθείς· αλλά οι φυσικοί νόμοι είναι μια περιγραφή για το πως τα πράγματα συμπεριφέρονται στην πραγματικότητα, και, αφού δεν είναι τίποτα άλλο παρά η περιγραφή του πως πράγματι είναι, δεν μπορείς να επιχειρηματολογείς ότι κάποιος τους είπε να είναι έτσι, διότι ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι τους είπε, τότε είσαι αντιμέτωπος με την ερώτηση: Γιατί ο Θεός διέταξε μόνο αυτούς τους φυσικούς νόμους και όχι άλλους;

Αν υποστηρίξεις πως το έκανε απλά από την καλή του συμπεριφορά και χωρίς κανέναν λόγο, τότε θα ανακαλύψεις ότι υπάρχει κάτι που δεν υπόκεινται στο νόμο και έτσι το τρένο του φυσικού νόμου διακόπτεται. Αν πεις, όπως λένε οι περισσότεροι θεολόγοι, ότι ο Θεός είχε κάποιο λόγο για τον οποίο διέταξε τους νόμους να είναι έτσι κι όχι αλλιώς -ο λόγος, φυσικά, είναι η κατασκευή του καλύτερου σύμπαντος, αν και δεν θα σκεφτόσουν ποτέ να το κοιτάξεις, αν υπήρχε κάποιος λόγος για τους νόμους που ο Θεός έδωσε, τότε ο Θεός ο ίδιος υπόκειται στον νόμο και συνεπώς δεν κερδίζεις τίποτα εισάγοντας το Θεό ως διαμεσολαβητή.

Έχεις πράγματι ένα νόμο εκτός και προηγούμενο των θεϊκών εντολών κι ο Θεός δεν εξυπηρετεί τους σκοπούς σου, αφού δεν είναι ο απώτατος νομοθέτης. Εν συντομία, όλο αυτό το επιχείρημα του φυσικού νόμου δεν έχει καμιά δύναμη από όση είχε παλαιότερα. Ταξιδεύω στον χρόνο κατά την εξέταση αυτών των επιχειρημάτων. Τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται για την ύπαρξη του Θεού αλλάζουν το χαρακτήρα τους καθώς περνά ο καιρός. Ήταν στην αρχή διαλεκτικά επιχειρήματα που ενσωμάτωναν ορισμένες καθοριστικές σοφιστείες. Καθώς ερχόμαστε στην εποχή μας γίνονται λιγότερο σεβαστά κι όλο και περισσότερο επηρεάζονται από μια ηθική ασάφεια.

Το επιχείρημα του σχεδίου

Το επόμενο βήμα μας φέρνει στο επιχείρημα του σχεδίου. Όλοι σας γνωρίζετε το επιχείρημα του σχεδίου. Καθετί στον κόσμο κατασκευάστηκε, έτσι ώστε να μπορούμε να ζούμε στον κόσμο κι αν ο κόσμος ήταν ελάχιστα διαφορετικός δεν θα μπορούσαμε να ζήσουμε σ’ αυτόν. Αυτό είναι το επιχείρημα του σχεδίου. Μερικές φορές λαμβάνει μια παράξενη μορφή· για παράδειγμα, λέγεται πως οι λαγοί έχουν άσπρες ουρές, ώστε να είναι εύκολο να τους πυροβολήσεις. Δεν γνωρίζω πως θα αντιλαμβάνονταν αυτή την εφαρμογή οι λαγοί. Είναι ένα επιχείρημα το οποίο εύκολα γίνεται παρωδία.

Όλοι σας γνωρίζετε τη σημείωση του Βολτέρου, ότι η μύτη σχεδιάστηκε έτσι ώστε να ταιριάζει στα θεάματα. Αυτή η μορφή της παρωδίας δεν είναι τόσο επιτυχημένη όπως ήταν το δέκατο όγδοο αιώνα, εξαιτίας του ότι από την εποχή του Δαρβίνου καταλαβαίνουμε πολύ καλύτερα γιατί τα ζωντανά πλάσματα προσαρμόστηκαν στο περιβάλλον τους. Δεν είναι το ότι το περιβάλλον κατασκευάστηκε ώστε να είναι κατάλληλο γι’ αυτά, κι αυτή είναι η βάση της προσαρμογής. Δεν υπάρχει απόδειξη του σχεδιασμού.

Όταν εξετάζεις αυτό το επιχείρημα του σχεδίου, είναι πολύ εκπληκτικό το ότι οι άνθρωποι μπορούν να πιστεύουν πως αυτός ο κόσμος, με όλα τα πράγματα μέσα του, με όλα τα ελαττώματά του, πρέπει να είναι το καλύτερο που ο παντοδύναμος κι ο παντογνώστης ήταν ικανός να κατασκευάσει σε εκατομμύρια χρόνια.

Πραγματικά δεν μπορώ να το πιστέψω. Πιστεύεις ότι, αν σου δίνονταν παντοδυναμία και παντογνωσία κι εκατομμύρια έτη στα οποία θα τελειοποιούσες τον κόσμο, εσύ δεν θα κατασκεύαζες τίποτα περισσότερο από Κου Κλουξ Κλαν, τους φασίστες και τον κ. Ουίνστον Τσόρτσιλ;

Πραγματικά δεν είμαι τόσο εντυπωσιασμένος με τους ανθρώπους που λένε: «Κοίταξέ με· είμαι ένα τόσο τέλειο προϊόν που πρέπει να υπάρχει κάποιο σχέδιο στο σύμπαν.» Δεν είμαι τόσο πολύ εντυπωσιασμένος από την λάμψη αυτών των ανθρώπων. Επιπλέον, αν δεχθείς τους νόμους της επιστήμης, θα πρέπει να υποθέσεις ότι η ανθρώπινη ζωή κι η ζωή γενικά σ’ αυτόν τον πλανήτη θα τερματίσει κάποτε, είναι σαν μια σαπουνόφουσκα, είναι ένα στάδιο στην παρακμή του ηλιακού συστήματος, σε ένα στάδιο της παρακμής θα υπάρχει εκείνη η κατάσταση συνθηκών και θερμοκρασίας κ.ο.κ. που είναι ιδανικές για το πρωτόπλασμα και που υπάρχει ζωή για ένα μικρό διάστημα στην ζωή ολάκερου του ηλιακού συστήματος. Βλέπεις στο φεγγάρι το είδος των πραγμάτων, στα οποία η γη τείνει -κάτι νεκρό, κρύο και άνευ ζωής.

Μου λένε ότι αυτή η άποψη των πραγμάτων είναι μελαγχολική κι οι άνθρωποι μερικές φορές λένε πως αν πίστευαν σε κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσαν να συνεχίζουν να ζουν. Μην το πιστεύετε, είναι όλα ανοησίες. Κανένας στην πραγματικότητα δεν ανησυχεί πολύ για το τι πρόκειται να γίνει εκατομμύρια χρόνια μετά από τώρα. Ακόμη κι όταν νομίζουν ότι ανησυχούν πολύ γι’ αυτό, στην πραγματικότητα εξαπατούν τους εαυτούς τους. Ανησυχούν για κάτι πολύ περισσότερο εγκόσμιο όπως για μια δυσπεψία, αλλά στην πραγματικότητα κανείς δεν γίνεται δυστυχής από τη σκέψη ότι κάτι πρόκειται να γίνει σ’ αυτόν τον κόσμο, εκατομμύρια χρόνια μετά.

Γι’ αυτό, αν κι είναι μια διαδικασία σκοτεινής οπτικής να υποθέσει κανείς ότι η ζωή θα εκλείψει -τουλάχιστον υποθέτω ότι μπορούμε να το πούμε, αν και μερικές φορές όταν ατενίζω τα πράγματα που κάνουν οι άνθρωποι κατά τη διάρκεια της ζωή τους, το θεωρώ ως παρηγοριά- δεν είναι τόσο ώστε να καταστεί η ζωή ελεεινή. Απλά και μόνο σε κάνει να στρέφεις την προσοχή σου σε άλλα πράγματα.

Τα ηθικά επιχειρήματα για την θεότητα

Τώρα πάμε ένα στάδιο μακρύτερα, σε εκείνο που θα αποκαλούσα διανοητικό κατήφορο που οι θεϊστές έκαναν στα επιχειρήματά τους και φτάνουμε σε αυτά που ονομάζονται ηθικά επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού. Όλοι σας γνωρίζετε, φυσικά, ότι υπήρχαν στις παλαιές ημέρες τρία επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού, τα οποία όλα αναφέρθηκαν από τον Immanuel Kant στην «Κριτική της καθαρής λογικής» και μόλις εξέθεσε αυτά τα επιχειρήματα ανακάλυψε ακόμη ένα, ένα ηθικό επιχείρημα κι αυτό σχεδόν τον έπεισε. Ήταν σαν πολλούς ανθρώπους· στα ζητήματα λογικής ήταν σκεπτικιστής, αλλά στα ζητήματα της ηθικής πίστευε απεριόριστα στα γνωμικά που εμποτίστηκε στα γόνατα της μητέρας του. Αυτό δείχνει αυτό που οι ψυχαναλυτές τόσο πολύ επισημαίνουν, στα απεριόριστα προπύργια που οι αρχικές μας σχέσεις έχουν σε εκείνες τις επόμενες.

Ο Immanuel Kant, όπως είπα, ανακάλυψε ένα καινούργιο ηθικό επιχείρημα για την ύπαρξη του Θεού και στις διάφορες μορφές ήταν εξαιρετικά δημοφιλές κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Μια μορφή λέει πως δεν θα υπήρχε λάθος ή σωστό αν ο Θεός δεν υπήρχε. Προς στιγμή δεν ενδιαφέρομαι για το αν υπάρχει μια διαφορά μεταξύ σωστού και λάθους ή αν δεν υπάρχει καν, αυτή είναι ακόμη μια ερώτηση.

Το σημείο που με ενδιαφέρει είναι, αν είσαι αρκετά σίγουρος ότι υπάρχει μια διαφορά μεταξύ σωστού και λάθους, γιατί τότε βρίσκεσαι σ’ αυτή την κατάσταση: Εξαρτάται αυτό από τις εντολές του Θεού ή όχι; Αν εξαρτάται από τις εντολές του Θεού, τότε για τον Θεό τον ίδιο δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ σωστού και λάθους και δεν είναι λοιπόν μια σημαντική αναφορά να λέγεται πως ο Θεός είναι καλός.

Αν πρόκειται να πεις, όπως κάνουν οι θεολόγοι, ότι ο Θεός είναι καλός, θα πρέπει μετά να πεις ότι το ορθό και το λάθος έχουν κάποιο νόημα που είναι ανεξάρτητο από τις εντολές του Θεού, επειδή οι εντολές του Θεού είναι καλά κι όχι κακά, ανεξάρτητα από το απλό γεγονός ότι αυτός τα έφτιαξε. Αν πρόκειται να το παραδεχθείς αυτό, τότε πρέπει να πεις ότι όχι μόνο δια μέσω του Θεού το σωστό και το λάθος υπάρχουν, αλλά το ότι είναι στην ύπαρξή τους λογικά πριν του Θεού.

Θα μπορούσες, φυσικά, αν σου αρέσει, να πεις ότι υπήρχε μια ανώτερη θεότητα που έδινε οδηγίες στο Θεό που κατασκεύασε αυτό τον κόσμο ή θα μπορούσες να ακολουθήσεις τη γραμμή που μερικοί αγνωστικιστές ακολούθησαν -μια γραμμή την οποία συχνά θεωρούσα εύλογη- ότι στην πραγματικότητα αυτός ο κόσμος που γνωρίζουμε κατασκευάστηκε από τον Διάβολο κάποια στιγμή που ο Θεός δεν κοιτούσε. Υπάρχουν πολλά καλά να λεχθούν γι’ αυτή και δεν με ενδιαφέρει να την απορρίψω.

Η αποκατάσταση της δικαιοσύνης

Υπάρχει ακόμη μια πολύ παράξενη μορφή ηθικού επιχειρήματος, που είναι η εξής: Λένε πως, η ύπαρξη του Θεού χρειάζεται για να έρθει η δικαιοσύνη στον κόσμο. Στην μεριά του σύμπαντος που γνωρίζουμε υπάρχει μεγάλη αδικία και συχνά ο καλός υποφέρει και συχνά ο κακός προοδεύει και δύσκολα καταλαβαίνει κάποιος, ποιο από τα δύο είναι το πιο ενοχλητικό· αλλά αν πρόκειται να έχεις δικαιοσύνη στον κόσμο στο σύνολο θα πρέπει να υποθέσεις ότι μια μελλοντική ζωή θα αποκαταστήσει την ισορροπία της ζωής εδώ στη Γη κι έτσι όλοι λένε πως πρέπει να υπάρχει ένας Θεός, κι ότι πρέπει να υπάρχει Παράδεισος και Κόλαση, ώστε στο τέλος να υπάρξει δικαιοσύνη.

Αυτό είναι ένα πολύ παράξενο επιχείρημα. Αν κοίταζες το ζήτημα από μια επιστημονική άποψη, θα έλεγες: «Ούτως ή άλλως, γνωρίζω μόνο αυτόν τον κόσμο. Δεν ξέρω για το υπόλοιπο σύμπαν, αλλά μέχρι τώρα, όσο μπορεί κανείς να υποστηρίζει όλες τις πιθανότητες, ένας θα μπορούσε να πει ότι πιθανώς αυτός ο κόσμος είναι ένα καλό παράδειγμα κι αν υπάρχει αδικία εδώ τότε υπάρχουν ενδείξεις πως θα υπάρχει αδικία κι αλλού επίσης».

Ας υποθέσουμε ότι έχεις ένα καφάσι με πορτοκάλια που είναι ανοικτό κι ανακαλύπτεις όλα τα πορτοκάλια της πάνω σειράς σάπια, δεν θα επιχειρηματολογούσες: «Η κάτω σειρά πρέπει να είναι γερή, για να αποκατασταθεί η ισορροπία». Θα έλεγες: «Πιθανώς όλα τα πορτοκάλια είναι σάπια» κι αυτό είναι πράγματι ότι ένας επιστήμονας θα επιχειρηματολογούσε γύρω από το σύμπαν. Θα έλεγε: «Εδώ σ’ αυτό τον κόσμο βρίσκουμε μια μεγάλη αδικία κι άρα υπάρχει ένας λόγος να υποθέσουμε ότι το δίκαιο δεν κυβερνά τον κόσμο, επομένως αυτό συνιστά ένα ηθικό επιχείρημα ενάντια στον Θεό κι όχι υπέρ του».

Φυσικά, γνωρίζω πως τα είδη των πνευματικών επιχειρημάτων για τα οποία σας συζητώ δεν είναι ό,τι πείθει τον κόσμο. Αυτό που πείθει τον κόσμο να πιστεύει στον Θεό, δεν είναι κάποιο πνευματικό επιχείρημα εξ άλλου. Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν στον Θεό εξαιτίας του ότι το διδάχτηκαν από την παιδική ηλικία, κι αυτός είναι ο κύριος λόγος. Μετά σκέφτομαι ότι ο επόμενος πιο δυνατός λόγος είναι η επιθυμία για ασφάλεια, ένα είδος συναισθήματος όπου ένας μεγάλος αδελφός υπάρχει για να σε φροντίζει. Αυτό παίζει ένα βαθύ μέρος επηρεάζοντας τους ανθρώπους να πιστέψουν στον Θεό.

Ο χαρακτήρας τού Ιησού

Θέλω τώρα να πω, λίγες λέξεις γύρω από ένα θέμα που νομίζω συχνά που δεν νομίζω ότι έχει αρκετά ικανοποιητικά αντιμετωπισθεί από τους ορθολογιστές κι αυτό είναι το ερώτημα για το αν ο Χριστός ήταν ο καλύτερος κι ο σοφότερος των ανθρώπων. Συχνά θεωρείται δεδομένο αυτό και όλοι πρέπει να συμφωνούμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Εγώ δεν συμφωνώ. Νομίζω ότι υπάρχουν ένα σωρό ζητήματα με τα οποία συμφωνώ με τον Χριστό περισσότερο από τους επαγγελματίες χριστιανούς.

Δεν ξέρω αν θα μπορούσα να συμφωνήσω με τον Χριστό σε όλα, αλλά θα μπορούσα να συμφωνήσω μαζί του, πολύ περισσότερο από ότι οι περισσότεροι επαγγελματίες χριστιανοί μπορούν. Θα θυμάστε ότι είπε: «39 ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ἀντιστῆναι τῷ πονηρῷ· ἀλλ’ ὅστις σε ῥαπίζει εἰς τὴν δεξιὰν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην·» (Κατά Ματθαίον, κεφ. Ε΄). Αυτή δεν είναι μια νέα παραίνεση ή ένας νέος κανόνας.

Χρησιμοποιήθηκε από το Λάο Τσε και τους Βούδες περίπου 600 ή 800 χρόνια πριν τον Χριστό, αλλά δεν είναι ένας κανόνας που στην πραγματικότητα οι χριστιανοί αποδέχονται. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι ο παρών πρωθυπουργός, για παράδειγμα, είναι ένας πολύ σοβαρός χριστιανός, αλλά δεν θα συμβούλευα κανέναν να πάει και να τον χαστουκίσει στο μάγουλο. Σκέφτομαι πως ίσως θεωρείτε ότι αυτό το κείμενο πρέπει να γίνεται αντιληπτό με ένα συμβολικό νόημα.

Μετά υπάρχει ένα άλλο σημείο το οποίο θεωρώ εξαιρετικό. Θυμάστε πως ο Χριστός είπε, «37 Καὶ μὴ κρίνετε, καὶ οὐ μὴ κριθῆτε·» (Κατά Λουκά, κεφ. Στ΄). Αυτός ο κανόνας δεν νομίζω ότι ήταν δημοφιλής στα δικαστήρια των χριστιανικών χωρών. Γνώρισα στην εποχή μου αρκετούς δικαστές που ήταν πολύ σοβαροί χριστιανοί και κανείς εξ αυτών δεν ένιωσε να κάνει κάτι αντίθετο με τις χριστιανικές αρχές.

Έπειτα ο Χριστός είπε, «30 παντὶ δὲ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου, καὶ ἀπὸ τοῦ αἴροντος τὰ σὰ μὴ ἀπαίτει» (Κατά Λουκά, κεφ. Στ΄). Αυτός είναι ένας πολύ καλός κανόνας. Ο πρόεδρος σάς υπενθύμισε ότι δεν είμαστε εδώ για να συζητήσουμε για πολιτική, αλλά δεν μπορώ να μην παρατηρήσω ότι οι τελευταίες γενικές εκλογές κρίθηκαν από το πόσο επιθυμητό ήταν το να «ἀπαιτείς τὰ σὰ τοῦ αἴροντος», ώστε κανείς να μπορεί να υποθέσει, ότι οι φιλελεύθεροι κι οι συντηρητικοί αυτής της χώρας αποτελούνται από ανθρώπους που δεν συμφωνούν με τη διδασκαλία του Χριστού, διότι βεβαίως απομακρύνθηκαν με έμφαση σ’ αυτή την περίπτωση.

Έπειτα υπάρχει ακόμη μια εντολή του Χριστού που νομίζω έχει πολύ ενδιαφέρον, μα δε νομίζω ότι είναι πολύ δημοφιλείς ανάμεσα στους επαγγελματίες χριστιανούς φίλους. Λέει: «21 ἔφη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Εἰ θέλεις τέλειος εἶναι, ὕπαγε πώλησόν σου τὰ ὑπάρχοντα καὶ δὸς πτωχοῖς» (Κατά Ματθαίον, κεφ. Ιθ΄). Αυτή είναι μια εξαιρετική εντολή, αλλά, όπως είπα, δεν εφαρμόζεται αρκετά. Όλα αυτά είναι, νομίζω, καλά γνωμικά, αν κι είναι λίγο δύσκολο να ζήσεις σύμφωνα με αυτά. Δεν εννοώ ότι θα ζούσα εγώ σύμφωνα με αυτά· αλλά, εξάλλου, δεν είμαι εγώ αυτός που θα ’πρεπε να τα εφαρμόσει, ενώ δεν είναι ακριβώς το ίδιο για έναν χριστιανό.

Λάθη στην διδασκαλία τού Ιησού

Αποδίδοντας τον έπαινο σ’ αυτά τα γνωμικά, έρχομαι σε ορισμένα σημεία, στα οποία δεν πιστεύω ότι κάποιος μπορεί να αποδώσει τη μέγιστη σοφία ή τη μέγιστη καλοσύνη στον Χριστό, όπως αυτή περιγράφεται στα Ευαγγέλια· κι εδώ θα μπορούσα να πω ότι δεν ανησυχεί για το ιστορικό ερώτημα. Ιστορικά, είναι αμφίβολο αν ο Χριστός υπήρξε πράγματι, κι αν υπήρξε δεν γνωρίζουμε τίποτα γι’ αυτόν, προς τούτο δεν με απασχολεί το ιστορικό ερώτημα, που είναι πολύ δύσκολο. Με ενδιαφέρει ο Χριστός όπως εμφανίζεται στα Ευαγγέλια, λαμβάνοντας την ευαγγελική περιγραφή ως αυτή έχει κι εδώ κάποιος βρίσκει ορισμένα πράγματα τα οποία δεν φαίνονται πολύ σοφά. Κατ’ αρχήν, αναμφίβολα νόμιζε ότι η Δευτέρα Παρουσία του θα ελάμβανε χώρα σε σύννεφα δόξας πριν από τον θάνατο των ανθρώπων που ζούσαν στην εποχή του.

Υπάρχουν μια σειρά από κείμενα που το αποδεικνύουν αυτό. Λέει για παράδειγμα: «ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, οὐ μὴ τελέσητε τὰς πόλεις τοῦ Ἰσραὴλ ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου.» (Ματθαίος, κεφ. Ι΄) κι υπάρχουν αρκετά σημεία όπου είναι ξεκάθαρο ότι πίστευε πως η Δευτέρα Παρουσία του θα συνέβαινε ενώ ορισμένοι από τους τότε ζώντες δεν θα είχαν πεθάνει. Αυτή ήταν η πίστη των πρώτων του μαθητών κι ήταν η βάση της ηθικής του διδασκαλίας.

Όταν είπε, «34 Μὴ οὖν μεριμνήσητε εἰς τὴν αὔριον» (Ματθαίος, Στ΄) κι άλλα τέτοια, αυτό συνέβαινε διότι πίστευε ότι η Δευτέρα Παρουσία θα ερχόταν πολύ γρήγορα, κι όλες οι συνηθισμένες ασχολίες δεν είχαν σημασία. Έχω, στη πραγματικότητα, γνωρίσει κάποιους χριστιανούς που πίστευαν ότι η Δευτέρα Παρουσία ήταν επικείμενη. Γνώριζα έναν άνθρωπο που τρόμαζε τον κόσμο τραγικά λέγοντάς του ότι η Δευτέρα Παρουσία ήταν πράγματι επικείμενη, αλλά που παρηγορήθηκαν, όταν ανακάλυψαν πως αυτός φύτευε δένδρα στο κήπο του. Οι πρώτοι χριστιανοί πραγματικά πίστευαν σ’ αυτήν κι απείχαν από τέτοια πράγματα, όπως το φύτεμα των δένδρων στους κήπους τους, γιατί αποδέχθηκαν από τον Χριστό, την πίστη πως η Δευτέρα Παρουσία ήταν επικείμενη. Από αυτή την άποψη δεν ήταν τόσο ξεκάθαρα σοφός όπως ήταν άλλοι άνθρωποι και βεβαίως δεν ήταν άνθρωπος ασύγκριτης σοφίας.

Το ηθικό πρόβλημα

Μετά καταλήγεις σε ερωτήσεις περί ηθικής. Υπάρχει ένα πολύ σοβαρό μειονέκτημα στο μυαλό μου για τον ηθικό χαρακτήρα του Ιησού κι αυτό ήταν ότι πίστευε στην Κόλαση. Δεν νιώθω ο ίδιος πως οποιοδήποτε πρόσωπο που είναι βαθιά ανθρώπινο μπορεί να πιστεύει στην ατέρμονη τιμωρία. Ο Χριστός σίγουρα όπως περιγράφεται στα Ευαγγέλια πίστευε στην αιώνια τιμωρία κι κάποιος βρίσκει επανειλημμένα μια εκδικητική μανία ενάντια σε εκείνους τους ανθρώπους που δεν άκουγαν το κήρυγμά του, μια συμπεριφορά που δεν είναι ασυνήθιστη στους ιερείς, αλλά που μειώνει την υπέρτατη υπεροχή.

Για παράδειγμα δεν βρίσκεις αυτή τη συμπεριφορά στον Σωκράτη. Τον βρίσκεις αρκετά ήπιο κι ευγενικό προς τους ανθρώπους που δεν τον άκουγαν κι είναι, για το μυαλό μου, πολύ πιο άξιο για έναν σοφό να ακολουθήσει εκείνη τη γραμμή παρά τη γραμμή της αγανάκτησης. Πιθανόν όλοι θα θυμάστε αυτά που ο Σωκράτης έλεγε καθώς πέθαινε και για αυτά που γενικότερα έλεγε στους ανθρώπους που δεν συμφωνούσαν μαζί του. Θα δείτε τον Χριστό στα Ευαγγέλια να λέγει «Γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;» (Ματθαίος, κεφ. Γ΄ 7). Αυτό λέγονταν σε εκείνους που δεν άρεσε το κήρυγμα του. Δεν είναι, κατά την άποψή μου, ο καταλληλότερος τόνος κι υπάρχουν πολλά τέτοια γύρω από την Κόλαση.

Υπάρχει, φυσικά, το γνωστό κείμενο για το Άγιο Πνεύμα: «29 ὃς δ’ ἂν βλασφημήσῃ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ ἔχει ἄφεσιν εἰς τὸν αἰῶνα, ἀλλ’ ἔνοχός ἐστιν αἰωνίου κρίσεως» (Κατά Μάρκον, κεφ. Γ΄). Αυτό το κείμενο προκάλεσε μια απερίγραπτη δυστυχία στον κόσμο, για όλους εκείνους τους ανθρώπους που έπραξαν την αμαρτία κατά του Αγίου Πνεύματος και που νόμιζαν ότι δεν θα τους συγχωρεθεί ούτε στον παρόντα ούτε στον επόμενο αιώνα. Πραγματικά δεν νομίζω ότι ένας άνθρωπος με έναν ορθό βαθμό καλοσύνης στη φύση του, θα μπορούσε να βάλει τέτοιου είδους φοβίες και τρόμους στον κόσμο.

Μετά λέει ο Χριστός: «41 ἀποστελεῖ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ, καὶ συλλέξουσιν ἐκ τῆς βασιλείας αὐτοῦ πάντα τὰ σκάνδαλα καὶ τοὺς ποιοῦντας τὴν ἀνομίαν, 42 καὶ βαλοῦσιν αὐτοὺς εἰς τὴν κάμινον τοῦ πυρός· ἐκεῖ ἔσται ὁ κλαυθμὸς καὶ ὁ βρυγμὸς τῶν ὀδόντων.» (Κατά Ματθαίος, κεφ. Ιγ΄)· και συνεχίζει για τον κλαυθμό και τον τριγμό των οδόντων. Συνεχίζει στο ένα εδάφιο μετά στο άλλο κι είναι πρόδηλο στον αναγνώστη ότι υπάρχει ένα είδος ευχαρίστησης στην ενατένιση του κλαυθμού και του τριγμού των οδόντων, ειδάλλως δε θα επαναλαμβάνονταν τόσο συχνά.

Έπειτα όλοι σας, φυσικά, θα θυμάστε για τα πρόβατα και τα κατσίκια, πως στην Δευτέρα Παρουσία θα μοιράσει τα πρόβατα από τα κατσίκια και θα πει στα κατσίκια: «πορεύεσθε ἀπ’ ἐμοῦ οἱ κατηραμένοι εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον» (Ματθαίος, κεφ. Κε΄). Συνεχίζει «46 καὶ ἀπελεύσονται οὗτοι εἰς κόλασιν αἰώνιον». Μετά ξαναλέει «43 καὶ ἐὰν σκανδαλίζῃ σε ἡ χείρ σου, ἀπόκοψον αὐτήν· καλόν σοί ἐστι κυλλὸν εἰς τὴν ζωὴν εἰσελθεῖν, ἢ τὰς δύο χεῖρας ἔχοντα ἀπελθεῖν εἰς τὴν γέενναν, εἰς τὸ πῦρ τὸ ἄσβεστον, 44 ὅπου ὁ σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτᾷ καὶ τὸ πῦρ οὐ σβέννυται.».

Το επαναλαμβάνει ξανά και ξανά επίσης. Πρέπει να πω ότι όλο αυτό το δόγμα, της Κόλασης ως τιμωρία για την αμαρτία, είναι ένα απάνθρωπο δόγμα. Είναι ένα δόγμα που έφερε απανθρωπιά στον κόσμο κι έδωσε στον κόσμο γενιές από απάνθρωπα βασανιστήρια κι ο Χριστός των Ευαγγελίων, αν τον λάβεις όπως τα χρονικά τον εξιστορούν, πρέπει βεβαίως να θεωρηθεί ολικά υπεύθυνος γι’ αυτό.

Υπάρχουν άλλα πράγματα μικρότερης σημασίας. Υπάρχει το παράδειγμα των γουρουνιών των Γαδαρηνών, όπου δεν ήταν τόσο καλός προς τα γουρούνια, βάζοντας τους δαίμονες μέσα τους και κάνοντάς τα να τρέξουν κάτω στον λόφο και μέσα στη θάλασσα. Πρέπει να θυμηθείτε πως ήταν παντοδύναμος και πως μπορούσε να διώξει απλώς τα δαιμόνια, αλλά διάλεξε να τα στείλει μέσα στα γουρούνια.

Μετά υπάρχει η παράξενη ιστορία με τη συκιά που πάντοτε με μπέρδευε. Θα θυμάστε τι έγινε με τη συκιά. «12 Καὶ τῇ ἐπαύριον ἐξελθόντων αὐτῶν ἀπὸ Βηθανίας ἐπείνασε· 13 καὶ ἰδὼν συκῆν ἀπὸ μακρόθεν ἔχουσαν φύλλα, ἦλθεν εἰ ἄρα τι εὑρήσει ἐν αὐτῇ· καὶ ἐλθὼν ἐπ’ αὐτὴν οὐδὲν εὗρεν εἰ μὴ φύλλα· οὐ γὰρ ἦν καιρὸς σύκων. 14 καὶ ἀποκριθεὶς εἶπεν αὐτῇ· Μηκέτι ἐκ σοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μηδεὶς καρπὸν φάγοι.» και του είπε ο Πέτρος: «Ραββί, ἴδε ἡ συκῆ ἣν κατηράσω ἐξήρανται».

Αυτή είναι μια πολύ παράξενη ιστορία γιατί δεν ήταν η κατάλληλη περίοδος του έτους για σύκα και στην πραγματικότητα δεν θα μπορούσες να κατηγορήσεις το δέντρο. Δεν νιώθω πως είτε από μεριάς σοφίας είτε από μεριάς αρετής ο Χριστός στέκεται τόσο ψηλά όσο μερικοί άλλοι άνθρωποι γνωστοί από την Ιστορία. Πρέπει να βάλω τον Βούδα και τον Σωκράτη πάνω από αυτόν, υπό αυτές τις απόψεις.

Ο συναισθηματικός παράγοντας

Όπως είπα προηγουμένως, δεν νομίζω ότι ο πραγματικός λόγος που ο κόσμος δέχεται τη θρησκεία έχει να κάνει με την επιχειρηματολογία. Αποδέχεται τη θρησκεία συναισθηματικά. Συχνά λέγεται πως είναι ένα πολύ κακό πράγμα η επίθεση κατά της θρησκείας, επειδή η θρησκεία κάνει τους ανθρώπους ενάρετους. Έτσι μου λένε, δεν το παρατήρησα. Γνωρίζετε, φυσικά, την παρωδία αυτού του επιχειρήματος στο βιβλίο του Samuel Butler, «Erewhom Revisited».

Θα θυμάστε ότι στο «Erewhom» υπάρχει κάποιος Χιγκς που φτάνει σε μια απόμακρη χώρα, και μετά από κάποιο διάστημα παραμονής του εκεί, το σκάει μ’ ένα αερόστατο. Μετά από 20 χρόνια επιστρέφει σ’ εκείνη τη χώρα και βρίσκει μια νέα θρησκεία, όπου αυτός λατρεύεται υπό το όνομα του «Υιού του Ηλίου» κι όπου λεγόταν ότι αναλήφθηκε στους ουρανούς.

Μαθαίνει ότι η εορτή της Ανάληψης είναι προ των θυρών κι ακούει τους καθηγητές Χάνκι και Πάνκι να λένε πως δεν είδαν ποτέ τον Χίγκς κι ελπίζουν αυτό να μη συμβεί ποτέ, αλλά αυτοί είναι οι ανώτατοι ιερείς της θρησκεία του Υιού του Ηλίου. Είναι πολύ αγανακτισμένος, κατευθύνεται προς αυτούς και λέει: «Θα καταγγείλω όλη αυτή την απάτη και θα πω στους ανθρώπους του «Erewhom» ότι εγώ είμαι μόνο, ο άνθρωπος Χιγκς, που πήγα ψηλά με αερόστατο»

Του απάντησαν: «Πρέπει να μην το κάνεις γιατί όλη η ηθική αυτής της χώρας είναι συνδεδεμένη με αυτό τον μύθο κι αν μάθουν ότι δεν αναλήφθηκες στους ουρανούς θα γίνουν όλοι τους μοχθηροί». Έτσι πείσθηκε από αυτό το επιχείρημα κι έφυγε ήσυχα. Αυτή είναι η κεντρική ιδέα -ότι όλοι μας θα γίνουμε μοχθηροί- αν δεν κρατηθούμε εις τη χριστιανική θρησκεία. Εμένα μου φαίνεται πως οι άνθρωποι που έμειναν σ’ αυτή ήταν κατά την πλειοψηφία τους εξαιρετικά μοχθηροί. Βλέπετε, αυτό το παράξενο γεγονός, του όσο περισσότερο έντονη ήταν η θρησκεία σε μια περίοδο κι όσο βαθύτερο το δογματικό πιστεύω, τόσο περισσότερη ήταν η απανθρωπιά και τόσο χειρότερη η κατάσταση των πραγμάτων.

Στην λεγόμενη εποχή της πίστης, όταν οι άνθρωποι πραγματικά πίστευαν τη χριστιανική θρησκεία σε όλα της την πληρότητα, εκεί ήταν η Ιερά Εξέταση με όλα της τα βασανιστήρια, εκεί ήταν εκατομμύρια άτυχες γυναίκες που κάηκαν ως μάγισσες κι εκεί βρίσκονταν κάθε είδος απανθρωπιάς που εφαρμόσθηκε σε κάθε είδος ανθρώπου στο όνομα της θρησκείας.

Βρίσκεις καθώς κοιτάς τον κόσμο τριγύρω, ότι κάθε μικρή πρόοδος στα ανθρώπινα συναισθήματα, κάθε πρόοδος στην εγκληματική νομοθεσία, κάθε βήμα προς την μείωση του πολέμου, κάθε βήμα προς την καλύτερη συμπεριφορά προς τους έγχρωμους ή κάθε μετριασμός της δουλείας, κάθε ηθική πρόοδος που πραγματοποιήθηκε στον κόσμο, εναντιώθηκε από τις οργανωμένες εκκλησίες του κόσμου. Το λέγω σκόπιμα, η χριστιανική θρησκεία, όπως είναι οργανωμένη στις εκκλησίες της, υπήρξε κι ακόμη είναι, ο κύριος εχθρός στην ηθική πρόοδο του κόσμου.

Πως οι εκκλησίες καθυστέρησαν την πρόοδο

Ίσως να νομίζετε ότι υπερβάλλω όταν λέω πως οι εκκλησίες καθυστέρησαν την πρόοδο κι εξακολουθούν να το κάνουν, αλλά δεν υπερβάλλω. Πάρτε ένα παράδειγμα. Θα με υποστηρίξετε αν το αναφέρω. Δεν είναι ένα ευχάριστο γεγονός αλλά οι εκκλησίες επιβάλλουν σε κάποιον να αναφέρει γεγονότα που δεν είναι ευχάριστα. Ας υποθέσουμε ότι σε αυτόν τον κόσμο που ζούμε σήμερα, ένα άπειρο κορίτσι παντρεύεται ένα συφιλιδικό άνδρα, σ’ αυτή την περίπτωση η Καθολική Εκκλησία λέγει: «Αυτό είναι ένα αδιάλυτο μυστήριο. Πρέπει να μείνετε μαζί για όλη σας τη ζωή» και κανένα είδους βήμα δεν πρέπει να γίνει από εκείνη τη γυναίκα για να προστατευτεί από τη γέννηση ενός συφιλιδικού παιδιού.

Αυτό είναι όσα λέει η Καθολική Εκκλησία. Κι υποστηρίζω ότι είναι σατανική απανθρωπιά και κανενός  η φυσική συμπόνια που δεν έχει διαστρεβλωθεί από το δόγμα, ή εκείνοι που η ηθική φύση τους δεν είναι πλήρως νεκρή σε όλα τα είδη πόνου, μπορεί να υποστηρίξει ότι είναι σωστό και πρέπον να παραμείνει εκείνη η κατάσταση ως έχει. Αυτό είναι μόνο ένα παράδειγμα. Υπάρχουν πολλά πράγματα αυτή τη στιγμή όπου η Εκκλησία, με το πείσμα της να καλεί τις δικές της επιλογές ηθική, επιφέρει πάνω σε όλα τα είδη ανθρώπων άδικη και μη απαραίτητη δυστυχία.

Φυσικά, όπως γνωρίζουμε, είναι σε ένα μεγάλο μέρος αντίπαλος στην πρόοδο και στην καλυτέρευση όλων εκείνων των οδών που μειώνουν τη δυστυχία στον κόσμο, επειδή διάλεξε να βαπτίσει ως ηθική ένα σχετικά στενό σύνολο κανόνων συμπεριφοράς, που δεν έχουν καμία σχέση με την ανθρώπινη ευτυχία κι όταν λες εκείνο ή το άλλο πρέπει να γίνουν γιατί κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους, νομίζουν πως δεν έχει καμία σχέση με τα πράγματα.

Τί σχέση έχει η ανθρώπινη ευτυχία με την χριστιανική ηθική; Ο σκοπός της ηθικής των χριστιανών, δεν είναι να κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους. Ο φόβος, θεμέλιο της θρησκείας: Η θρησκεία στηρίζεται, πρωταρχικά και κυρίως στον φόβο. Είναι κατά μέρος ο φόβος για το άγνωστο και μερικά, όπως έχω πει, η ευχή να νιώθει κανείς ότι έχει ένα είδος μεγαλύτερου αδελφού που του συμπαραστέκεται σε όλα τα προβλήματα και τις δυσκολίες. Ο φόβος είναι η βάση όλου του πράγματος - φόβος για το μυστήριο, φόβος για την ήττα, φόβος για τον θάνατο.

Ο φόβος είναι ο συγγενής της απανθρωπιάς, και γι’ αυτό δεν είναι θαύμα που η απανθρωπιά κι η θρησκεία πάνε χέρι χέρι. Είναι γιατί ο φόβος είναι η βάση και για τα δύο αυτά πράγματα. Σε αυτόν τον κόσμο μπορούμε τώρα να αρχίσουμε λιγάκι να καταλαβαίνουμε τα πράγματα και λίγο να τα ελέγχουμε με τη βοήθεια της επιστήμης, που εκβίασε το δρόμο της βήμα βήμα κατά της χριστιανικής θρησκείας, ενάντια στις εκκλησίες κι ενάντια στην αντίθεση όλων των παλαιών παραινέσεων.

Η επιστήμη μπορεί να μας βοηθήσει να ξεπεράσουμε αυτό το δειλό φόβο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος έζησε για τόσες γενιές. Η επιστήμη μπορεί να μας διδάξει, και νομίζω πως κι οι καρδιές μπορούν να μας διδάξουν να μη ψάχνουμε γύρω μας για φανταστικά στηρίγματα, να μην εφευρίσκουμε εξωγήινους στους ουρανούς, αλλά αντίθετα να κοιτάξουμε τις δικές μας προσπάθειες εδώ κάτω και να φτιάξουμε αυτόν τον κόσμο κατάλληλο να μένουμε ενάντια στο είδος του κόσμου που οι εκκλησίες σε όλους τους αιώνες έφτιαξαν.

Τι πρέπει να κάνουμε

Θέλουμε να σταθούμε πάνω στα δικά μας πόδια και να δούμε δίκαια και τετράγωνα τον κόσμο -τα καλά του, τα κακά του, τις ομορφιές του και τις ασχήμιες του, να δούμε τον κόσμο όπως είναι και να μην το φοβόμαστε. Να κατακτήσουμε τον κόσμο με την λογική κι όχι απλώς επειδή σκλαβωθήκαμε υποδουλωμένοι στον τρόμο που έρχεται από αυτόν. Η όλη σύλληψη του Θεού είναι μια ιδέα που προέρχεται από τις αρχαίες ανατολικές δεσποτείες. Είναι μια ιδέα εντελώς ανάξια του ελεύθερου ανθρώπου.

Σαν ακούς στην Εκκλησία ανθρώπους να εξευτελίζουν τους εαυτούς τους και να λένε ότι είναι δυστυχείς αμαρτωλοί, κι όλα τα υπόλοιπα, μοιάζει άξιο περιφρονήσεως κι ανάξιο της αυτοεκτίμησης ανθρωπίνων πλασμάτων. Πρέπει να σταθούμε και να δούμε τον κόσμο ειλικρινά στο πρόσωπο. Πρέπει να κάνουμε ότι καλύτερο μπορούμε για τον κόσμο, κι αν δεν είναι τόσο καλό όσο ελπίζουμε, όπως και να έχει θα εξακολουθεί να είναι καλύτερος από ότι όλοι οι άλλοι έπραξαν όλες τις άλλες εποχές.

Ένας καλός κόσμος χρειάζεται γνώση, καλοσύνη και κουράγιο, δεν χρειάζεται λαχτάρα μετάνοιας για το παρελθόν ή τα δεσμά της ελεύθερης λογικής από τα λόγια που εκστομίστηκαν πολύ παλιά από αμόρφωτους ανθρώπους. Χρειάζεται μια άφοβη προοπτική και μια ελεύθερη νοημοσύνη. Χρειάζεται ελπίδα για το μέλλον, χωρίς να κοιτάμε πίσω σε ένα παρελθόν που έχει πεθάνει, ότι εμπιστευόμαστε θα προσπεραστεί από το μέλλον που η νοημοσύνη μας μπορεί να δημιουργήσει.

@ Bertrand Arthur William Russell

Από τον Μάρτιο του 1927, ο Bertrand Russell είχε παραδώσει τη διάλεξη «Γιατί δεν είμαι Χριστιανός» στο National Secular Society, South London Branch, Battersea Town Hall. Το κείμενό του «Γιατί δεν είμαι Χριστιανός» θεωρήθηκε το μανιφέστο της αγνωστικής . Άλλα γνωστά του έργα: «Πολιτικά Ιδεώδη», «Ιστορία Φιλοσοφίας». O Bertrand Russell γεννήθηκε το 1872 και πέθανε το 1970. Βρετανός φιλόσοφος, δοκιμιογράφος, κοινωνικός κριτικός και αληθινός επιστήμονας της λογικής. Έγινε ευρύτατα γνωστός από τις μελέτες του πάνω στη μαθηματική λογική και την αναλυτική φιλοσοφία. Αναγνωρίζεται ως ένας από τους θεμελιωτές της αναλυτικής φιλοσοφίας.

Κατά τη διάρκεια της μακράς επιστημονικής του πορείας ο Bertrand Russell δεν προσέφερε τις πολύτιμες υπηρεσίες του μονάχα στο πεδίο της αναλυτικής Φιλοσοφίας, αλλά και σε άλλες περιοχές της εξειδικευμένης γνώσης. Πολλά συγγράμματα του αναφέρονται σε ποικίλα θέματα, συμπεριλαμβανομένων της εκπαίδευσης, της ηθικής, της πολιτικής, της ιστορίας και της θρησκείας. Η ζωή του επίσης σημαδεύτηκε από αγώνες για το δικαίωμα ψήφου και μόρφωσης των γυναικών, αλλά πολύ περισσότερο από τη σθεναρή συμμετοχή σε αντιπολεμικές διαμαρτυρίες. Εξαιτίας μάλιστα της αντιπολεμικής αυτής δραστηριότητάς του φυλακίστηκε δυο φορές και αποπέμφθηκε από τρεις σχολές (Trinity College, Cambridge, New York City College).

Παρ όλ αυτά παρασημοφορήθηκε το 1949 και τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας το 1950. Οχτώ χρόνια αργότερα, ακολουθώντας πιστά την αντιπολεμική του ιδεολογία θα γίνει ιδρυτής και πρόεδρος της εκστρατείας κατά των πυρηνικών όπλων.

Ο Bertrand Russell θα παραμείνει μια εξέχουσα δημόσια προσωπικότητα μέχρι το θάνατό του σε ηλικία 97 ετών στην πατρίδα του την Ουαλία. Αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα επιστήμονα που δεν αρκέστηκε στην πρόοδο των επιστημονικών κλάδων, αλλά εφάρμοσε τη φιλοσοφική σκέψη σε όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής, αναδεικνύοντας το δίκαιο και απεμπολώντας το άδικο σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνίας, αδιαφορώντας για το προσωπικό κόστος και τις ταλαιπωρίες που θα έκρυβε μέσα της μια τέτοια στάση ζωής.

Αφορισμοί και στοχασμοί του Bertrand Russell

4 Εξουσία είναι η επίτευξη προμελετημένων αποτελεσμάτων.

4 Ένα από τα σημάδια επερχόμενου νευρικού κλονισμού είναι όταν πιστεύει κανείς ότι η δουλειά του είναι φοβερά σημαντική.

4 Πατριωτισμός είναι η προθυμία να σκοτώσεις και να σκοτωθείς για ασήμαντη αφορμή.

4 Ο κόσμος είναι γεμάτος από μαγικά πράγματα που περιμένουν υπομονετικά το πνεύμα μας να γίνει πιο οξυδερκές.

4 Μια καλή ζωή είναι αυτή που εμπνέεται από την αγάπη και καθοδηγείται από τη γνώση.

4 Ο άνθρωπος, για την ευτυχία του, χρειάζεται όχι μόνο την απόλαυση κάποιων πραγμάτων, αλλά και ελπίδα, προσπάθεια και αλλαγή.

4 Η στέρηση κάποιων πραγμάτων που επιθυμείς, είναι απαραίτητο στοιχείο της ευτυχίας.

4 Η θεμελιώδης έννοια της Πολιτικής είναι η Ισχύς, όπως η Ενέργεια είναι η θεμελιώδης έννοια της Φυσικής.

4 Επιστήμη είναι ό,τι ξέρουμε. Φιλοσοφία είναι ό,τι δεν ξέρουμε.

4 Δεν θα πέθαινα ποτέ για τα πιστεύω μου, γιατί μπορεί να είναι λάθος.

4 Δημοκρατία είναι η διαδικασία με την οποία διαλέγουμε αυτόν στον οποίο θα ρίξουμε το φταίξιμο.

4 Για να είσαι καλός φιλόσοφος, πρέπει να αποκηρύξεις τη μεταφυσική και να είσαι καλός μαθηματικός.

4 Η αίσθηση καθήκοντος είναι χρήσιμη στη δουλειά, αλλά προσβλητική στις προσωπικές σχέσεις. Οι άνθρωποι θέλουν να αρέσουν, όχι απλά να τους ανέχονται από παθητικότητα.

4 Είναι πιθανό η ανθρωπότητα να βρίσκεται στο κατώφλι μια χρυσής εποχής. Αν είναι έτσι όμως, πρέπει πρώτα να αποκεφαλίσουμε το δράκο που φυλάει την πόρτα, και ο δράκος αυτός είναι η θρησκεία.

4 Αγαπάμε αυτούς που μισούν τους εχθρούς μας, και αν δεν είχαμε κανέναν εχθρό, οι άνθρωποι που θ’ αγαπούσαμε θα ήταν ελάχιστοι.

4 Τι κρίμα οι βλάκες να είναι τόσο σίγουροι και οι έξυπνοι τόσο διστακτικοί!

4 Κι αν ακόμα υπάρχει Θεός, αμφιβάλλω ότι έχει τη ματαιοδοξία να προσβάλλεται από αυτούς που αμφισβητούν την ύπαρξή Του.

4 Κάθε πρόοδος στον πολιτισμό έχει αποκηρυχθεί σαν αφύσικη όταν ήταν νέα.

4 Είμαι πεπεισμένος ότι η εμμονή μας στη συνήθη γλώσσα στις προσωπικές μας σκέψεις είναι ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην πρόοδο της φιλοσοφίας.

4 Μόνο ένας ηλίθιος και δειλός τολμάει να υπερηφανεύεται ότι δεν έχει νοιώσει ποτέ του φόβο.

4 Ένα δυνατό μυαλό στα είκοσι του χρόνια μπορεί να ασχολείται με τα μαθηματικά, στα τριάντα με τη φιλοσοφία και στα σαράντα με την πολιτική.

4 Κάθε άνθρωπος, όπου πάει κουβαλάει μαζί του ένα σύννεφο από βολικές πεποιθήσεις, που κινούνται μαζί του σαν μύγες σε μια μέρα του καλοκαιριού.

4 Η αναφορά ενός ηλιθίου για τα λόγια ενός ευφυούς ανθρώπου δεν μπορεί να είναι ακριβής, επειδή υποσυνείδητα μεταφράζει αυτό που ακούει σε κάτι που μπορεί να καταλάβει.

4 Απ’ ό,τι μπορώ να θυμηθώ, δεν υπάρχει ούτε μια λέξη στα Ευαγγέλια που να επαινεί την ευφυΐα.

4 Οι άνθρωποι γεννιούνται αμόρφωτοι, όχι ηλίθιοι. Γίνονται ηλίθιοι με την εκπαίδευση.

4 Ο συλλογικός φόβος ερεθίζει το αγελαίο ένστικτο και τείνει να προκαλεί το μένος εναντίον αυτών που δεν θεωρούνται μέρος της αγέλης.

4 Η ανία είναι ένα ζωτικό πρόβλημα για τον ηθικολόγο, επειδή τουλάχιστον τα μισά αμαρτήματα της ανθρωπότητας οφείλονται στο φόβο γι’ αυτήν.

4 Οι θρησκείες που καταδικάζουν την ηδονή των αισθήσεων, ωθούν τους ανθρώπους να αναζητούν την ηδονή της εξουσίας.

4 Κανένας άνθρωπος ούτε ομάδα ούτε έθνος δεν μπορεί να ενεργήσει ανθρώπινα ή να σκεφθεί σωστά υπό το κράτος ενός μεγάλου φόβου.

4 Είδα μια μέρα ένα παιδί στο σχολείο να κακομεταχειρίζεται ένα μικρότερο αγόρι. Αγανάκτησα, αλλά μου απάντησε: «Οι μεγαλύτεροι με χτυπούν και εγώ χτυπώ τους μικρότερους. Είναι δίκαιο». Με αυτά τα λόγια συνόψισε την ιστορία του ανθρώπινου είδους.

4 Δεν ξέρω γιατί, όμως κανένας δεν κουτσομπολεύει για τις αρετές των άλλων

4 Μη φοβάσαι να έχεις εκκεντρικές απόψεις, γιατί κάθε άποψη που σήμερα είναι γενικά αποδεκτή, κάποτε ήταν εκκεντρική.

4 Τρία πάθη, απλά, αλλά κατακλυσμιαία, εξουσιάζουν τη ζωή μου: Η λαχτάρα για αγάπη, η αναζήτηση της γνώσης και η αβάσταχτη θλίψη για τα βάσανα του ανθρώπινου είδους.

4 Στην Αμερική, όλοι έχουν την άποψη ότι δεν έχουν κοινωνικά ανώτερους, μιας και όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, αλλά κανένας δεν παραδέχεται ότι δεν έχει κοινωνικά κατώτερους.

4 Η περιφρόνηση της ευτυχίας είναι συνήθως περιφρόνηση της ευτυχίας των άλλων και είναι μια έντεχνη μεταμφίεση του μίσους προς το ανθρώπινο είδος.

4 Η εργασία είναι δύο ειδών: πρώτον να αλλάζεις τη θέση ύλης επάνω ή κοντά στην επιφάνεια της γης σε σχέση με άλλη ύλη και δεύτερον να λες σε άλλους ανθρώπους να το κάνουν αυτό.

4 Σε όλα τα θέματα, είναι υγιές, πότε-πότε, να κρεμάς ένα ερωτηματικό στα πράγματα που θεωρείς από καιρό δεδομένα.

4 Αν στον κόσμο σήμερα υπήρχε ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων που επιθυμούσε τη δική του ευτυχία περισσότερο απ’ ό,τι επιθυμούσε τη δυστυχία των άλλων, σε μερικά χρόνια θα είχαμε έναν παράδεισο.

4 Το να είσαι ικανός να γεμίσεις τον ελεύθερο χρόνο σου ευφυώς είναι το τελευταίο προϊόν του πολιτισμού και, προς το παρόν, ελάχιστοι άνθρωποι έχουν φτάσει σε αυτό το επίπεδο

4 Ο άνθρωπος είναι ένα αδύναμο πλάσμα για το οποίο μόνο η υποταγή και η λατρεία είναι αποδεκτές. Η υπερηφάνεια θεωρείται αυθάδεια και η πίστη στην ανθρώπινη δύναμη ασέβεια.

4 Λέγεται ότι ο άνθρωπος είναι ένα λογικό ον. Σε όλη μου τη ζωή έψαχνα για στοιχεία που να το αποδεικνύουν αυτό.

4 Θα πρέπει να σέβεται κανείς την κοινή γνώμη όσο χρειάζεται για να μην πεθάνει της πείνας και για να μην πάει φυλακή. Οτιδήποτε όμως περισσότερο από αυτό είναι εθελοντική υποταγή σε μια περιττή τυραννία και πιθανόν θα παρεμποδίσει την ευτυχία με διάφορους τρόπους.

4 Είναι σπατάλη ενέργειας να θυμώνεις μ’ έναν άνθρωπο που συμπεριφέρεται άσχημα, όπως είναι να θυμώνεις με ένα αμάξι που δεν παίρνει μπροστά.

4 Ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι οι γυναίκες έχουν λιγότερα δόντια από τους άντρες. Αν και παντρεύτηκε δυο φορές, ποτέ δεν του πέρασε από το μυαλό να επαληθεύσει αυτή τη θεωρία ελέγχοντας τα στόματα των συζύγων του.

4 Υπάρχουν δύο κίνητρα για να διαβάσεις ένα βιβλίο: το ένα είναι για να το απολαύσεις. Το άλλο, για να παινευτείς γι’ αυτό.

4 Με την εισαγωγή της γεωργίας, η ανθρωπότητα μπήκε σε μια μακρά περίοδο κακίας, μιζέριας και τρέλας, από όπου απελευθερώνεται μόλις τώρα με την ωφέλιμη χρήση των μηχανών.

***

Μένουμε μόνο στον χριστιανισμό αφού ο μωαμεθανισμός, είναι παρακλάδι και δημιούργημα του χριστιανισμού και ισχύουν τα ίδια. Επίσης αναφέρω, αν και το θεωρώ αυτονόητο, ότι λέγοντας χριστιανισμό νοούνται όλα τα δόγματα και οι αιρέσεις, αφού για τους καθολικούς, οι ορθόδοξοι είναι αιρετικοί και τούμπαλιν. Ο Βουδισμός, Ταο, Κομφουκιανισμός από την άλλη δεν είναι θρησκείες, ούτε έχουν δολοφονήσει εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους για να κυριαρχήσουν και επιπλέον δεν έχουν άμεση σχέση με τους Έλληνες, γιατί δεν κατέστρεψαν τον πολιτισμό μας, ούτε δολοφόνησαν πάνω από 25.000.000 Έλληνες και Εθνικούς στο όνομα της χριστιανικής απάτης. Ο βασικότερος λόγος να μην είναι κάποιος χριστιανός, είναι ό,τι αν είναι χριστιανός συγκρούεται με το να είναι ανεξάρτητος άνθρωπος.

@Ηω Αναγνώστου

Ένας υπνάκος σε ακατάλληλη θέση και στιγμή

Στα πρώτα 2-3 χρόνια σπουδών, έμεινα σε φοιτητική εστία μιας οργάνωσης όπου καλλιεργούσαν ιστορικές γερμανικές παραδόσεις και μπυροποσία. Να πηδήξουν ήθελαν κι αυτοί, αλλά το έκαναν με πολιτισμένο τρόπο! Επειδή δεν υπήρχαν δε πολλοί Γερμανοί ενδιαφερόμενοι (οι ένοικοι έπρεπε να γίνουν μέλη της οργάνωσης), νοικιάζονταν μερικά δωμάτια σε ξένους, οι περισσότεροι Έλληνες, οι οποίοι και να ήθελαν δεν γινόντουσαν δεκτοί ως μέλη. Μπήκε ένας λοιπόν και έφερε και τους άλλους. Ήμασταν έτσι 5 Έλληνες, ένα Αφρικανός, ένας Πέρσης και 10-15 Γερμανοί.

Από τους 5 Έλληνες συγκατοίκους οι τρεις χαρτόπαιζαν, εγώ κι άλλος ένας ήμασταν θεατές. Ερχόντουσαν λοιπόν ακόμα 2-3 απ' έξω και έστηναν τραπέζι με  τσόχα, όπου παιζόντουσαν αρκετά λεφτά για την εποχή και για φοιτητές, ακόμα και 200 Μάρκα. Όταν παιζόταν όμως σε ένα δωμάτιο πόκα, με όλες τις συνοδευτικές αμαρτίες (τσιγάρα, ανέκδοτα, χτυπήματα στο τραπέζι, πειράγματα, γέλια κ.λπ.), εμείς οι άλλοι δύο δεν μπορούσαμε να κοιμηθούμε, αναγκαστικά καθόμασταν μαζί και σχολιάζαμε, κάναμε χαβαλέ κλπ. Κάποιες φορές έφτιαχνα εγώ τσάι για τους χαρτοπαίκτες και έπαιρνα βιδάνιο 1 Μάρκο για κάθε γύρο. Ήμουν πάντα κερδισμένος!

Ένα βράδυ κράτησε το παιχνίδι πολύ αλλά εγώ έπρεπε την άλλη μέρα να πάω στις 8.15' για παράδοση στα Μαθηματικά, δεν ήθελα να την χάσω. Πέρασε η ώρα, πήγε 5, πήγε 6 και συνεχιζόταν το παιχνίδι. Στις 7 λένε σταματάμε και συνεχίζουμε σε 1-2 ώρες. Καμιά σκέψη βέβαια για ύπνο.

Αποφασίζω να πάω εγώ στην παράδοση έτσι άυπνος. Φτάνω στις 8 παρά τέταρτο στη μεγάλη αίθουσα Φυσικής (Physikhörsaal) και κάθομαι στην άδεια αίθουσα στην πρώτη σειρά, στη μέση. Διάλεξα την καλύτερη θέση, χωρίς να σκεφτώ τι θα επακολουθούσε, με επιπτώσεις σε βάθος χρόνου. Εκεί πρέπει να ακούμπησα το κεφάλι στα χέρια και να με πήρε ο ύπνος.

Κάποια στιγμή πετάχτηκα από τα χτυπήματα των φοιτητών στα έδρανα (klopfen), κοιτάω το ρολόι μου και βλέπω ότι ήταν 10 η ώρα. Κοιμόμουν δύο ώρες στην πρώτη σειρά των εδράνων, απέναντι στο διδάσκοντα. Εκείνη τη στιγμή που ξύπνησα ο  καθηγητής, Curt Schmieden, έφευγε από τη δεξιά πόρτα και οι συμφοιτητές αποχωρούσαν από την αίθουσα. Θυμόμουν μόνο τη φυσιογνωμία ενός συμφοιτητή που καθόταν δεξιά δίπλα μου...

Φυσικά τότε δεν συνέβη τίποτα. Αρκετές φορές θυμάμαι που κάποιοι συμφοιτητές κοιμόντουσαν στα έδρανα την ώρα της παράδοσης, όχι όμως στην πρώτη σειρά των καθισμάτων, κυρίως πίσω! Κανείς δεν τους ενοχλούσε πάντως. Μια απογοήτευση την αισθανόμουν βέβαια που δεν κατάφερα να μείνω ξύπνιος.

Πέρασαν 1-2 χρόνια μέχρι να πάρω το προδίπλωμα και, χωρίς να το περιμένω, με κάλεσε ένας επιμελητής από το Mathematisches Institut, Hans Friedrich Walter λεγόταν, καλή του ώρα, να μου πει κάτι. Πάω στο γραφείο του και μου ανακοινώνει ότι λόγω των επιδόσεών μου στις εξετάσεις προτάθηκα, μαζί με άλλους 2-3 Γερμανούς συμφοιτητές, να γίνουμε Hilfsassistenten (στα ελληνικά θα λέγαμε σήμερα έκτακτοι βοηθοί) στα Μαθηματικά. 

Φυσικά χάρηκα πολύ για την τιμή, αλλά κυρίως επειδή θα έπαιρνα και 400 Μάρκα το μήνα ως αποζημίωση, πολλά λεφτά τότε για φοιτητή. Μου λέει ο επιμελητής, πάμε απέναντι στο γραφείο του κ. Schmieden να του ανακοινώσουμε ότι δέχεσαι. 

Μπαίνουμε μέσα, του λέει ο Walter τα καθέκαστα, με κοιτάει ο Schmieden από πάνω μέχρι κάτω και μου λέει χαμογελώντας, «Α μάλιστα, mein Lieber (αγαπητέ μου), εσείς δεν ήσασταν που κοιμόσασταν μια φορά στην πρώτη σειρά της παράδοσής μου;» Γκλουπ, σχεδόν το είχα ξεχάσει εγώ και μου το θύμισε την πιο ακατάλληλη στιγμή ο καθηγητής. Δεν έβρισκα τι να πω, ένα κλαδάκι να κρατηθώ, να μη με πάρει το ποτάμι, αλλά η μεγαλύτερη σαστιμάρα του επιμελητή δίπλα με έβγαλε από την αμηχανία. «Τι, πότε, δεν ξέρω τίποτα», δεν ήξερε τι εννοούσε ο καθηγητής και φοβήθηκε μήπως έκανε κάποια γκάφα ο ίδιος. Τον καθησύχασε ο καθηγητής και του είπε ότι για αστείο το ανέφερε. 

Όταν βρεθήκαμε μερικές μέρες αργότερα όλοι οι Hilfsassistenten, παλιοί και νέοι για να γνωριστούμε μεταξύ μας και να πάρουμε οδηγίες για το νέο εξάμηνο, διαπίστωσα ότι ένας από τους νέους, όπως εγώ, ήταν ο συμφοιτητής που καθόταν δίπλα μου, τότε που αποκοιμήθηκα. Γνωριζόμασταν ήδη και είχαμε μιλήσει αρκετές φορές. Του λέω, θυμάσαι εκείνο το περιστατικό στην παράδοση Μαθηματικών που καθόσουν δίπλα μου κι εγώ κοιμόμουν επί δίωρο πάνω στο έδρανο; Δεν θυμόταν τίποτα... Ο καθηγητής στα 4-5 μέτρα απόσταση, με 200+ φοιτητές στο αμφιθέατρο και μετά από 2 χρόνια το θυμόταν όμως! 

Η «προίκα» από λευκές πετσέτες που μας άφησε ο Τσίπρας

της Σοφίας Βούλτεψη, Ελεύθερη Ζώνη, 5/10/2020

Ο Αλέξης Τσίπρας, ο άνθρωπος που κατηγόρησε τον Κυριάκο Μητσοτάκη ότι στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο… πέταξε λευκή πετσέτα. Η αλήθεια είναι πως αν μαζεύαμε όλες τις λευκές πετσέτες που ό ίδιος έχει πετάξει επί πέντε χρόνια, θα φτιάχναμε ολόκληρη… προίκα. Αλλά τότε οι σημερινοί τουρκοφάγοι δεν ψείριζαν την μαϊμού στα ευρωπαϊκά κείμενα…

Ο κ. Τσίπρας, λοιπόν, είναι ο ίδιος άνθρωπος που όχι μόνο ανακάλυψε όψιμα τα εθνικά μας θέματα, αλλά και αυτός που εκπαίδευσε τους Ευρωπαίους να κανακεύουν την Τουρκία για να αντιμετωπιστεί το μεταναστευτικό κύμα που ο ίδιος προκάλεσε.

Εκείνοι, οι Ευρωπαίοι, κυρίως η Γερμανία, δεν ήθελαν και πολύ για να θυμηθούν – σχεδόν με αταβιστικό τρόπο – τα παλιά: Από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως τον δεύτερο και από την εισβολή στην Κύπρο ως την είσοδο της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ και ως τον πόλεμο στη Συρία και την μεγάλη προσφυγική κρίση, η Δύση χαϊδολογάει την Τουρκία.

Και εκείνος, ο κ. Τσίπρας, είναι αρχηγός ενός κόμματος που τα εθνικά θέματα τα αποκαλούσε «λεγόμενα εθνικά θέματα». Ασχολούνται με αυτά μόνο όταν θέλουν να κάνουν αντιπολίτευση ή όταν βρέθηκαν στην εξουσία και έφθασε ο κόμπος στο χτένι.

Αυτές τις μέρες, παρακολουθήσαμε διάφορους, από την πολιτική και την δημοσιογραφία, να καραδοκούν σαν τις ύαινες. Με την ελπίδα να χάσει ο Μητσοτάκης τη μάχη των Βρυξελλών για να αρχίσουν να εκτοξεύουν τις καταγγελίες και τις ειρωνείες τους.

Είναι οι ίδιοι που έκαναν ότι δεν έβλεπαν την αδιαφορία του ΣΥΡΙΖΑ, αυτοί που χειροκροτούσαν τον Τσίπρα για τις δήθεν μάχες για τα μνημόνια και το χρέος και για την δήθεν διαπραγμάτευση των 17 ωρών που οδήγησε στο τρίτο μνημόνιο.

Ποτέ τους δεν είπαν «για σταθείτε, βρε παιδιά, οι Τούρκοι απειλούν και αλωνίζουν και εμείς απασχολούμε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο με έναν από τα πριν χαμένο πόλεμο;»

Δεν θυμάμαι να ψείρισαν ποτέ όλα όσα έλεγε και δεχόταν ο Τσίπρας στις Βρυξέλλες, ποτέ δεν έψαξαν τόσο πολύ ανάμεσα στις γραμμές των ευρωπαϊκών κειμένων. Ο Τσίπρας ήταν ο ήρωας που μαχόταν. Και μετά ήταν ο ηρωικώς πεσών, ένα αθώο θύμα της αυταπάτης του.

Σήμερα, εξακολουθούν να μας τον παρουσιάζουν ως τον… μεγάλο τιμονιέρη, που πήγαινε στην Ευρώπη και κάθονταν όλοι σούζα. Και που πετύχαινε καλύτερες διατυπώσεις από τον Μητσοτάκη. Και κατηγορούν την κυβέρνηση Μητσοτάκη ότι εγκατέλειψε τις κυρώσεις.

Λοιπόν, για να τελειώνουμε:

Η αλήθεια για τις κυρώσεις

-Στις 15 Ιουλίου 2019, επί Μητσοτάκη δηλαδή, οι 28 υπουργοί των Εξωτερικών ενέκριναν μέτρα κατά της Τουρκίας. Στις 14 Οκτωβρίου 2019 τα μέτρα εγκρίθηκαν από τους υπουργούς των Εξωτερικών. Στις 17 και 18 Οκτωβρίου 2019 επικυρώθηκαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Στις 11 Νοεμβρίου 2019 οι υπουργοί Εξωτερικών έδωσαν κατάλογο συγκεκριμένων τριών μέτρων. Στις 27 Φεβρουαρίου 2020, τα μέτρα επιβλήθηκαν σε δύο υψηλόβαθμα στελέχη της τουρκικής κρατικής εταιρίας ΤΡΑΟ.

Πρώτη ανακοίνωση το 2013, αλλά εναντίον Σαμαρά!

-Όσο και αν ψάξετε δεν θα βρείτε ούτε μια ανακοίνωση ΣΥΡΙΖΑ από τον Αύγουστο του 2011, όταν η Κύπρος αποφάσισε να εκμεταλλευθεί τους φυσικούς της πόρους, ως τον Φεβρουάριο του 2013, όταν η κυβέρνηση Σαμαρά αποφάσισε να προχωρήσει σε ρηματική διακοίνωση στον ΟΗΕ. Η πρώτη ανακοίνωση ΣΥΡΙΖΑ για τις έκνομες ενέργειες της Τουρκίας ανάγεται στις 22 Φεβρουαρίου 2013. Και αυτή για να καταγγείλει Σαμαρά – Βενιζέλο ότι… άργησαν!

-Επί κυβέρνησης Σαμαρά, όποτε εκείνος έδινε μια ακόμη μάχη σε Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για να καταδικαστεί η τουρκική επιθετικότητα – γνωστή η σύγκρουση τον Οκτώβριο του 2014,  με τον Κάμερον, που επέμενε για ένα πιο «ήπιο» κείμενο για την Τουρκία – ο ΣΥΡΙΖΑ εξέδιδε ανακοινώσεις περί υποταγής στους δανειστές και στα μνημόνια. Λέξη για τα εθνικά θέματα και την Τουρκία.

Δυο χρόνια «ηρωισμοί» για τα μνημόνια και μάχες υπέρ Τουρκίας

-Όταν βρέθηκαν στην εξουσία, επί δύο ολόκληρα χρόνια, το 2015 και το 2016, απασχολούσαν τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια με τις δήθεν μάχες για το χρέος, το γελοίο δημοψήφισμα, τις «διαπραγματεύσεις» και τους καυγάδες με τους Ευρωπαίους αξιωματούχους.

-Την ίδια ώρα είχαν οι ίδιοι προκαλέσει ένα απίστευτο προσφυγικό ρεύμα, είχαν οι ίδιοι δώσει στον Ερντογάν το εργαλείο του εκβιασμού, είχαν αποδεχθεί πως η Τουρκία είναι θύμα του πολέμου στη Συρία – όπου η Τουρκία βρέθηκε εκεί να πολεμά από την πρώτη στιγμή «παράγοντας» πρόσφυγες – και έδιναν μάχη στην Ευρώπη για να δοθούν κι’ άλλα χρήματα στην Τουρκία, να απελευθερωθούν οι βίζες, να προχωρήσουν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις, προκειμένου η Άγκυρα να «ελέγξει» τις ροές.

-Δέχθηκαν, τον Μάρτιο του 2016, την Κοινή Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας για το μεταναστευτικό, η οποία εγκλώβιζε τον κόσμο στα νησιά και δεν επέτρεπε την επιστροφή τους αν μεταφέρονταν στην ενδοχώρα. Σε 23 Ευρωπαϊκά Συμβούλια για την μεταναστευτική κρίση έλαβε μέρος ο Τσίπρας και κάθε φορά επέστρεφε με μια χειρότερη λύση. Έφθασε στο σημείο, τον Ιούνιο του 2019, να συμφωνήσει με την Μέρκελ να… μας επιστρέφει πρόσφυγες από τη Γερμανία!

-Και όταν τα υπέγραψαν όλα και ησύχασαν, τότε θυμήθηκαν ότι η Τουρκία συνεχίζει την παράνομη δράση της και εκβιάζει με τους μετανάστες. Αλλά και τότε ζητούσαν ψυχραιμία και στήριξη της Τουρκίας, αποφεύγοντας να καταγγείλουν επεισόδια (Οκτώβριος 2018) ακόμη και διαρκούσης Συνόδου Κορυφής.

Με λίγα λόγια, οι κύριοι του ΣΥΡΙΖΑ εκπαίδευσαν τους Ευρωπαίους να κανακεύουν τον Ερντογάν και τώρα γυρεύουν και τα ρέστα.

Η τεκμηρίωση

Αυτό το άρθρο θα μπορούσε να σταματήσει εδώ, αλλά επειδή υπάρχουν άπιστοι Θωμάδες, ιδού και η τεκμηρίωση:

Απόντες από το 2011 ως το 2013

-Οι απειλές και οι έκνομες ενέργειες της Τουρκίας κατά της Κύπρου και στην Ανατολική Μεσόγειο ξεκίνησαν τον Αύγουστο του 2011, όταν η μεγαλόνησος αποφάσισε να εκμεταλλευτεί τους φυσικούς της πόρους: Πίρι Ρέις στην Ανατολική Μεσόγειο, απειλές, μεγάλες τουρκικές αεροναυτικές ασκήσεις στην περιοχή, εντός του FIR Λευκωσίας σε ζώνη ανάμεσα στο Ακρωτήρι Λεμεσού και την πλατφόρμα της Νoble Energy, κρουαζιέρα στο Αιγαίο της φρεγάτας Κεμάλ Ρέις, συμφωνία της Άγκυρας με την Shell για έρευνες πετρελαίου και φυσικού αερίου στα τουρκικά εδάφη και στη Μεσόγειο και τελικά, στις 25 Απριλίου 2012 έναρξη των παράνομων γεωτρήσεων στην κατεχόμενη Σύγκραση στην πηγή «Turkyurdu 1» («Τουρκική Πατρίδα 1»). Και την επομένη, 26 Απριλίου 2012, η δημοσίευση των αποφάσεων περί χορήγησης αδειών εκτέλεσης πετρελαϊκών εργασιών, μεταξύ των οποίων και σε περιοχές νοτίως της Ρόδου και του Καστελόριζου, δηλαδή στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.

Όπως είπαμε, όλο αυτό το διάστημα, στον ΣΥΡΙΖΑ τα ψαράκια τίποτε. Πρωτομπήκαν στο κάδρο τον Φεβρουάριο του 2013 για να κάνουν αντιπολίτευση στην τότε κυβέρνηση. Και μετά συνέχισαν το βιολί τους – θα διώξουμε την τρόικα με τις κλωτσιές, θα σχίσουμε τα μνημόνια και θα είναι ντάλα μεσημέρι, γερμανοτσολιάδες, Τσολάκογλου και τα λοιπά.

Πλήρης αδιαφορία για τις παράνομες τουρκικές navtex, το Barbaros, τις προκλήσεις και τις απειλές που και τότε αντιμετώπιζαν Ελλάδα και Κύπρος. Κι’ όταν ο Σαμαράς ξεκίνησε τις τριμερείς και τις συμβάσεις για τους υδρογονάνθρακες, οι συριζαίοι λύσσαγαν με τον «αιμοσταγή Σίσι» (τους άρεσαν φαίνεται οι φίλοι των Τούρκων Αδελφοί Μουσουλμάνοι του Μόρσι) και φώναζαν «καμιά σταγόνα αίμα για το πετρέλαιο».

Αθώωσαν την Τουρκία για το μεταναστευτικό

-Όταν βρέθηκαν στην εξουσία και έφεραν στην Ελλάδα 1,5 εκ. πρόσφυγες και μετανάστες που τους διοχέτευσαν στην Ευρώπη, έσπευσαν να αθωώσουν την Τουρκία.

«Το πρόβλημα οφείλεται στον πόλεμο, τους βομβαρδισμούς, την τρομοκρατία και τις επεμβάσεις στη Συρία. Αντιμετωπίζουμε ένα πρόβλημα που δεν είναι ούτε ελληνικό, ούτε τουρκικό. Η Τουρκία φιλοξενεί περίπου 2,5 εκατομμύρια πρόσφυγες, ενώ περίπου 650 χιλιάδες πρόσφυγες έχουν περάσει στην Ελλάδα. Χρειαζόμαστε περισσότερα βήματα συντονισμού και συνεργασίας για να χτυπήσουμε το δίκτυο των διακινητών», έλεγε ο κ. Τσίπρας στις 18 Νοεμβρίου 2015, κατά την επίσκεψή του στην Τουρκία και την συνάντησή του με τον ομόλογό του Νταβούτογλου.

Εδώ τελείωσαν όλα! Εδώ βρίσκεται η πηγή του κακού! Αυτή την άποψη υποστήριζε ο κ. Τσίπρας και ενώπιον των Ευρωπαίων, οι οποίοι – αν και γνώριζαν πως η Τουρκία πολεμούσε στην Τουρκία και ήταν παραγωγός προσφυγιάς – άλλο που δεν ήθελαν!

Αντί να στηρίζουμε την Κύπρο, μας στήριζε αυτή!

-Τα δύο πρώτα χρόνια, 2015 και 2016, ο Τσίπρας, όπως είπαμε, απασχολούσε τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια με τους δήθεν ηρωισμούς για τα μνημόνια και το χρέος.

Η τουρκική επιθετικότητα συνεχιζόταν, αλλά εδώ μας απασχολούσαν οι πρώτες συναντήσεις Τσίπρα – Μέρκελ (Φεβρουάριος και Μάρτιος 2015), η στρεβλή αντιμετώπιση της Τουρκίας στο μεταναστευτικό, το γελοίο δημοψήφισμα, ο κίνδυνος για έξοδο από το ευρώ. Φτάσαμε στο σημείο, μέχρι και η Κύπρος, αν και οι τουρκικές παρανομίες συνεχίζονταν, να ασχολείται με τη… στήριξη της Ελλάδας!

Στη Σύνοδο Κορυφής του Σεπτεμβρίου 2015 άρχισε το κανάκεμα της Τουρκίας για να σταματήσουν οι ροές προς την Ελλάδα – χρήμα, προγραμματισμός συνάντησης με τον Ερντογάν για τις 5 Οκτωβρίου και άλλα φληναφήματα. «Θετικό βήμα», είχε σχολιάσει ο κ. Τσίπρας…

Τα ίδια και τον Οκτώβριο του 2015, στη Σύνοδο της Σόφιας, όταν κάθονταν και άκουγαν την Τουρκία να εκβιάζει και να απαιτεί 3 δις ευρώ, βίζες για τους πολίτες της και άνοιγμα νέων κεφαλαίων στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Αλλά για τον κ. Τσίπρα, όπως τα είχε κάνει, δεν υπήρχε τότε άλλο θέμα. Συμφωνούσε μια χαρά και άλλο ζήτημα δεν έθετε.

Και τον Νοέμβριο του 2015, μια χαρά έλαβε μέρος ο κ. Τσίπρας και στην Σύνοδο στη Μάλτα, με θέμα τη… συνεργασία με τρίτες χώρες «όπως η Τουρκία» και στη Σύνοδο ΕΕ – Τουρκίας, στις Βρυξέλλες, όταν, στις 29 Νοεμβρίου, δήλωνε πως «η Ελλάδα προσβλέπει στην ενδυνάμωση των σχέσεων με την Τουρκία εντός του παρόντος διαπραγματευτικού πλαισίου. Ο διάλογος με την Τουρκία πρέπει να προχωρήσει»!

Μεγάλη ικανοποίηση για τα υπέρ Τουρκίας μέτρα

Μάλιστα, είχε αναφερθεί στις «εποικοδομητικές διαβουλεύσεις» που είχε την προηγούμενη εβδομάδα στην Τουρκία, με τον πρωθυπουργό Νταβούτογλου και τον πρόεδρο Ερντογάν. «Είμαι πεπεισμένος πως πρέπει να γίνουν σημαντικά βήματα στην ενταξιακή πορεία της Τουρκίας αλλά παράλληλα να διασφαλίσουμε ότι η Τουρκία θα κάνει ό,τι μπορεί για να ανασχέσει τη ροή των προσφύγων», είχε πει τότε ο κ. Τσίπρας. Και οι κυβερνητικές πηγές μας έλεγαν τότε πως υπήρχε μεγάλη ικανοποίηση για το Κείμενο των Συμπερασμάτων, που περιλάμβανε ώθηση στην ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας και σύνδεση της απελευθέρωσης της βίζας με τη συμφωνία επανεισδοχής μεταξύ ΕΕ και Τουρκίας.

Βλέπετε καμιά σύνδεση με το εθνικό θέμα; Αντίθετα, περίσσεψαν τα καρότα στην Τουρκία με τον Νταβούτογλου να θριαμβολογεί για την αναβάθμιση των σχέσεων ΕΕ – Τουρκίας.

Το ίδιο βιολί συνεχίστηκε και στις Συνόδους Ιανουαρίου και Φεβρουαρίου 2016 – μεταναστευτικό και ξανά μεταναστευτικό και ξανά μανά κανάκεμα της Τουρκίας. Την ίδια ώρα, με εντολή της ΕΕ, μας έκλειναν τα βόρεια σύνορα.

Τον Μάρτιο του 2016 η Κύπρος έχασε την υπομονή της και ζήτησε να μην ανοίξουν τα πέντε κεφάλαια για την Τουρκία, αν αυτή δεν εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της. Η Ελλάδα καμιά σχέση. Κυβερνητικές πηγές μας ενημέρωναν ότι στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο η ελληνική πλευρά πίεζε για απόφαση που θα περιλάμβανε την επιστροφή προσφύγων και μεταναστών από την Ελλάδα στην Τουρκία, υπό την προϋπόθεση ότι θα γίνεται απευθείας μετεγκατάστασή τους στις χώρες της ΕΕ.

Έβρισκαν «δελεαστικές» τις προτάσεις της Τουρκίας!

Μάλιστα, ο Τσίπρας έβρισκε τότε τις προτάσεις της Τουρκίας… δελεαστικές! Είπε στις δηλώσεις του της 8^ης Μαρτίου 2016:

«Σήμερα, η συζήτηση εστιάστηκε στο πώς θα βρούμε μια ουσιαστική λύση στον περιορισμό των ροών από την Τουρκία, σε συνεργασία με την Τουρκία. Η Τουρκία είναι αλήθεια ότι ήρθε με δελεαστικές προτάσεις στη Σύνοδο, αιφνιδιάζοντας πολλούς. Υπήρξε μια πρώτη συμφωνία στις χθεσινοβραδινές συζητήσεις που διεξήχθησαν στο περιθώριο και λίγο πριν την επίσημη Σύνοδο. Οι προτάσεις αυτές βεβαίως έθεταν ως όρο κάποια ανταλλάγματα που δεν ήταν δυνατό να αποφασιστούν σήμερα, διότι δεν είχαν την ετοιμότητα όλα τα κράτη-μέλη, αλλά και γιατί κάποια από αυτά ίσως ήταν και υπερβολικά και έπρεπε να ξανατεθούν σε έναν ουσιαστικό διάλογο».

Καταλάβατε; Έτσι φτάσαμε στην Κοινή Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας, της οποίας τις συνέπειες ζούμε σήμερα. Τότε, ο κ. Νταβούτογλου είχε παραστεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, αλλά δεν άκουσα κανέναν να το θυμίζει σήμερα. Σωστά, διότι τότε είχε θεωρηθεί φυσιολογικό!

Από την πλευρά της, η Κύπρος, επέμενε ότι η Τουρκία έπρεπε να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της και πως η επίλυση της ανθρωπιστικής κρίσης δεν θα έπρεπε να συνδέεται καθ’ οιονδήποτε τρόπον με την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας.

Ακολούθησε η απόπειρα πραξικοπήματος του Ιουλίου 2016, οπότε πήγαν όλα περίπατο, ενώ αξίζει να σημειώσουμε ότι τον Οκτώβριο του 2016, η ΕΕ, δηλαδή και ο κ. Τσίπρας, παρέτεινε τις κυρώσεις σε βάρος του προέδρου του κοινοβουλίου της Λιβύης Αγκίλα Σάλεχ, δηλαδή του κοινοβουλίου που αρνείται να κυρώσει το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Κυρώσεις οι οποίες ήρθησαν στο τελευταίο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο – αλλά ούτε αυτό αναφέρεται πουθενά!

Τα ίδια φληναφήματα και τον Δεκέμβριο του 2016, οπότε ανανεώθηκαν και οι κυρώσεις σε βάρος της Ρωσίας για την Ουκρανία, για τις οποίες τόσο μεγάλη φασαρία είχαν κάνει Τσίπρας και Καμμένος επί Σαμαροβενιζέλων! Σ’ εκείνη την Σύνοδο έγινε για πρώτη φορά συζήτηση για το Κυπριακό – αν και ο καημός του κ. Τσίπρα ήταν κυρίως η ολοκλήρωση της αξιολόγησης.

Κόλαση το 2017, αλλά είχαν… όραμα!

-Φτάσαμε έτσι στο 2017. Τότε θυμήθηκε – κάπως – ο Τσίπρας τις τουρκικές παρανομίες. Στις 29 Ιανουαρίου τουρκική πυραυλάκατος είχε βρεθεί στα Ίμια, στις 17 Φεβρουαρίου παράκτιο περιπολικό του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού εκτελούσε πυρά στα ελληνικά χωρικά ύδατα στο Φαρμακονήσι και είχε εκδοθεί navtex που περιλάμβανε τμήμα των ελληνικών χωρικών υδάτων. Στις 24 Φεβρουαρίου είχε εκδοθεί παράνομη τουρκική navtex με αναφορές σε Λήμνο, Σαμοθράκη και Θεσσαλονίκη, ενώ είχε βγει βόλτα το «Τσεσμέ». Στις 25 Απριλίου είχαμε 71 παραβιάσεις και στις 13 Μαΐου…141 – το 2017 είχαμε ρεκόρ παραβάσεων και παραβιάσεων – στις 19 Απριλίου οι Τούρκοι πέταξαν πάνω από την Κίνναρο, στις 15 Μαΐου  δύο τουρκικές πυραυλάκατοι έφθασαν στο Αγαθονήσι και έμειναν εκεί επί είκοσι λεπτά. Και πάει λέγοντας. Τα επεισόδια ήταν καθημερινά.

Αλλά στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ιουνίου 2017 ο Τσίπρας μιλούσε για «ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή στρατηγική στην Ανατολική Μεσόγειο», για το «κατά πόσον τα πολιτικά εργαλεία, που έχει στη διάθεσή της η ΕΕ για να ασκήσει πίεση προς τις τρίτες χώρες, θα συνοδεύονται και από την αποτελεσματικότερη δυνατή χρήση διπλωματικών εργαλείων για την επίλυση των διαφορών και την ενίσχυση της συνεργασίας με τις τρίτες χώρες, όπου αυτό είναι δυνατόν».

Ακριβώς έτσι!

Όπως επίσης είπε, «είχα την ευκαιρία να τονίσω ότι πρόκειται για ένα κατεξοχήν ευρωπαϊκό ζήτημα. Ίσως το πιο κρίσιμο διακύβευμα για την αναβάθμιση του διεθνούς και περιφερειακού ρόλου της ΕΕ αποτελεί σήμερα η προοπτική εξεύρεσης μιας δίκαιης και βιώσιμης επίλυσης του Κυπριακού. Ταυτόχρονα, βεβαίως και η εξασφάλιση του σεβασμού των σχέσεων καλής γειτονίας στο Αιγαίο, όπου δυστυχώς – κι αυτό είχα τη δυνατότητα να το τονίσω – το τελευταίο διάστημα, παρά το γεγονός ότι από την ελληνική πλευρά είναι απολύτως προφανές ότι γίνονται βήματα προσέγγισης του διαλόγου και της καλής γειτονίας, από την πλευρά των γειτόνων μας έχουμε δυστυχώς μια ένταση. Είχαμε τους προηγούμενους μήνες μια ένταση της αεροναυτικής δραστηριότητας και της παραβατικότητας στο Αιγαίο. Υπογράμμισα ότι στο πλαίσιο αυτό, μπορούμε να δώσουμε μια νέα ώθηση στις ευρωτουρκικές σχέσεις και να εργαστούμε για μια πραγματικά στρατηγική συνεργασία στη βάση της ενταξιακής πορείας της γείτονος, στο βαθμό που και από την άλλη μεριά θα δούμε τη διάθεση για βήματα ουσιαστικά, βήματα καλής γειτονίας, αλληλοσεβασμού και κυρίως σεβασμού των διεθνών συνθηκών και του διεθνούς δικαίου. Με αυτό το όραμα πιστεύω ότι η ΕΕ σε συνεργασία με τον ΟΗΕ μπορούν να έχουν ένα καθοριστικό ρόλο στις εν εξελίξει συνομιλίες, στην πορεία δηλαδή για μια δίκαιη και βιώσιμη λύση στο Κυπριακό».

Ακριβώς με αυτό το «όραμα»! Και παράλληλα, ως προς το μεταναστευτικό, επαναβεβαίωνε, μαζί με όλους, τη στήριξη στη συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας.

Ένα μήνα μετά, τον Ιούλιο του 2017, η Άγκυρα έστειλε δύο πλοία και ένα υποβρύχιο του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού για να παρακολουθήσουν τη δραστηριότητα του γαλλικού πλωτού γεωτρύπανου στα ανοικτά της Κύπρου, στην ανατολική Μεσόγειο.

Επέμενε στην στήριξη της Τουρκίας

Σημειώστε ότι και τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 2017 με το μεταναστευτικό ασχολήθηκε ο Τσίπρας. Τον Οκτώβριο μάλιστα, για τη στάση της ΕΕ απέναντι στην Τουρκία έλεγε πως πρέπει να είναι «ψύχραιμη, αλλά και αυστηρή». Είπε επί λέξει: «Είναι φανερό πως υπάρχουν αποκλίσεις από τα προαπαιτούμενα για να προχωρήσει η σύγκλιση. Υπάρχουν παραβιάσεις στο Αιγαίο πολύ σημαντικές καθημερινά, τις οποίες επισήμανα. Αδυναμία επίλυσης του Κυπριακού, αλλά και απομάκρυνση από το πνεύμα της Κοπεγχάγης. Συνεπώς το μήνυμα πρέπει να είναι αυστηρό όσο και ψύχραιμο. Εξακολουθούμε να πιστεύουμε στη μεγάλη σημασία διατήρησης της ενταξιακής προοπτικής και της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας. Ταυτόχρονα δίνουμε ιδιαίτερο βάρος στη συνεργασία με την Τουρκία για τη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης, ενός παγκόσμιου προβλήματος στο οποίο η Τουρκία έχει έναν ιδιαίτερο ρόλο».

Δηλαδή, τον Οκτώβριο του 2017, ο κ. Τσίπρας ζητούσε ψυχραιμία, αυστηρότητα και συνέχιση της ενταξιακής προοπτικής της Τουρκίας!

Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δεκεμβρίου 2017, αμέσως μετά την επίσκεψη Ερντογάν στην Αθήνα, όπου ο Τούρκος Πρόεδρος είχε ευθέως αμφισβητήσει τη Συνθήκη της Λωζάννης, ο κ. Τσίπρας είπε διάφορες γενικότητες, ζητώντας στήριξη ώστε η Τουρκία, τους επόμενους μήνες, να σταματήσει την παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου στο Αιγαίο με συνεχείς παραβιάσεις και εμπλοκές.

Αλήθεια, οι κύριοι που σήμερα ρωτούν και ξαναρωτούν αν παραβιάστηκαν κυριαρχικά δικαιώματα με το Ορούτς Ρέις, γιατί δεν το έκαναν με τόση θέρμη τότε; Και μάλιστα αφού ο ίδιος ο Τσίπρας το είχε παραδεχθεί;

Τότε (Δεκέμβριος 2017), ο κ. Τσίπρας ενημέρωσε τους ομολόγους του ότι  οι εξελίξεις στο μεταναστευτικό ήταν ένας από τους βασικούς λόγους της πρόσκλησης προς τον Τούρκο πρόεδρο να επισκεφθεί την Αθήνα, ενώ τους ενημέρωσε και για ένα σωρό «θετικά» - επανέναρξη των συνομιλιών για την υφαλοκρηπίδα και Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, υπό την υψηλή εποπτεία του Έλληνα πρωθυπουργού και του Τούρκου Προέδρου Ερντογάν, συμφωνία σε μέτρα για την πιο αποτελεσματική εφαρμογή της Συμφωνίας ΕΕ-Τουρκίας, καθώς και, όπως τους είπε, ο… πρόεδρος Ερντογάν τόνισε δημόσια ότι επιδιώκει την δίκαιη και βιώσιμη λύση του Κυπριακού και ότι οι συνομιλίες πρέπει να συνεχιστούν.

Δηλαδή, τους καθησύχαζε και άφηνε να εννοηθεί ότι έχει τον έλεγχο με τον Ερντογάν!

Φτάσαμε έτσι στο 2018…

Και μετά ξύπνησε, αλλά το… 2018!

Στις 21 Φεβρουαρίου 2018 η Τουρκία είχε εκδώσει νέα παράνομη navtex στην κυπριακή ΑΟΖ. Στις 12 Φεβρουαρίου, στα Ίμια, είχαμε τον εμβολισμό πλοίου του Λιμενικού από τουρκική ακταιωρό. Τότε ο μεν κυβερνητικός εκπρόσωπος κ. Τζανακόπουλος μας έλεγε πως «δεν χρειάζεται να ρίχνουμε περισσότερο λάδι στη φωτιά», ο δε τότε υπουργός των Εξωτερικών κ. Κοτζιάς ότι η Τουρκία «έφτασε στην κόκκινη γραμμή και την προσπέρασε», αλλά «δεν θα το ξανακάνει»! Και όλοι μαζί πως θα ζητούσαν αποζημίωση για την βλάβη – την οποία, βέβαια, δεν ζήτησαν ποτέ!

Στις 13 Φεβρουαρίου, την άσκηση «Αστραπή» του Πολεμικού μας Ναυτικού παρακολούθησε – «διακριτικά» όπως μας είχαν πει οι σημερινοί τουρκοφάγοι – η φρεγάτα Barbaros, την οποία παρακολουθούσε – επίσης διακριτικά – το δικό μας «Θεμιστοκλής» και μετά η τουρκική φρεγάτα έπλευσε στο ακρωτήριο Καφηρέας και αναχώρησε πλέοντας ανοιχτά της Κέας και νοτιοδυτικά της Μήλου.

Τότε ξύπνησε – κάπως – ο κ. Τσίπρας. Στις 24 Φεβρουαρίου 2018, μετά την άτυπη Σύνοδο Κορυφής, στη συνέντευξη Τύπου, ο κ. Τσίπρας είπε:

«Τόνισα ότι ως Ευρωπαϊκή Ένωση έφτασε η ώρα να στείλουμε ένα πολύ σαφές μήνυμα προς την Τουρκία. Οι ευρωτουρκικές σχέσεις δεν μπορούν να προχωρήσουν με συνεχείς παραβιάσεις των κυριαρχικών δικαιωμάτων κρατών μελών της ΕΕ. Και αυτό είναι ένα ζήτημα που δεν αφορά τα κράτη μέλη, αφορά την ΕΕ στο σύνολό της. Η Τουρκία οφείλει να σέβεται το διεθνές δίκαιο τόσο στο Αιγαίο όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Μόνο υπ’ αυτές τις προϋποθέσεις, μπορούμε να οικοδομήσουμε μια οποιαδήποτε θετική ατζέντα ξανά στο μέλλον στους πολλούς αυτούς τομείς που μπορούμε να συνεργαζόμαστε. Τόνισα ότι η θέση αυτή για την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων των κρατών μελών, οφείλει να είναι μια κόκκινη γραμμή για την ΕΕ. Αλλιώς δεν μπορούμε να μιλάμε για αναβάθμιση της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Άμυνας ή του διεθνούς ρόλου της ΕΕ.

Θέλω να τονίσω ότι η στήριξη που λάβαμε ήταν ουσιαστική. Η στήριξη που λάβαμε ο Πρόεδρος Αναστασιάδης κι εγώ, ήταν ουσιαστική. Και στο πλαίσιο αυτό όπως ήδη ίσως γνωρίζετε, προέβη σε σχετική δήλωση ο πρόεδρος Τουσκ κατά τη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου αμέσως μετά το πέρας της Συνόδου».

Δηλαδή αυτοί που σήμερα ψειρίζουν την μαϊμού, τότε είχαν αρκεστεί σε μια δήλωση στο πλαίσιο μιας συνέντευξης. Είναι οι ίδιοι που ρωτάνε αν τώρα παραβιάστηκαν κυριαρχικά δικαιώματα, ενώ τότε ο ίδιος ο κ. Τσίπρας είχε μιλήσει για παραβίαση κυριαρχικών δικαιωμάτων, χωρίς αυτοί να σηκώσουν τον κόσμο στο ποδάρι.

Αλλά ακόμη έβλεπαν μια απλή «ποιοτική αλλαγή»

Και όταν φθάσαμε στη Σύνοδο του Μαρτίου 2018, ο κ. Τσίπρας είχε απλά σημειώσει μια «ποιοτική αλλαγή στη συμπεριφορά της Τουρκίας», προσθέτοντας ότι «η Ελλάδα θα συνεχίσει την προσπάθεια να υπάρξει η καλύτερη δυνατή συνεργασία με την Τουρκία στην αντιμετώπιση σημαντικών περιφερειακών προκλήσεων, όπως η μεταναστευτική κρίση, και ότι θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει με ψυχραιμία και νηφαλιότητα οποιαδήποτε δυσκολία, όπως οφείλει να κάνει μια ευρωπαϊκή χώρα που επιδιώκει την ειρήνη, την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην περιοχή της». Αυτά ενώ από τις 2 Μαρτίου συνεχιζόταν η κράτηση των δύο Ελλήνων στρατιωτικών.

Έτσι, στις 22 Μαρτίου 2018, είχαμε την πρώτη καταδίκη στην ΕΕ: «Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καταδικάζει αυστηρά τη συνέχιση των παράνομων ενεργειών της Τουρκίας στην ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο πέλαγος και υπογραμμίζει την πλήρη αλληλεγγύη του με την Κύπρο και την Ελλάδα».

Μάλιστα! Τους καταδίκασαν! Και αντί σήμερα οι διάφοροι να λένε πως έκτοτε συνεχίστηκε η ίδια κατάσταση, ψειρίζουν πάλι την μαϊμού για το αν αναφέρεται το Αιγαίο ή όχι. Λες και δεν περιλαμβάνεται έτσι κι’ αλλιώς το Αιγαίο! Καινούργια μαθήματα γεωγραφίας!

Το δώρο Τσίπρα στη Μέρκελ

Στις 29 Ιουνίου 2018, όταν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έγραψε τίτλους τέλους στην υποχρεωτική μετεγκατατάσταση μεταναστών και αποφασίστηκε ότι στο εξής θα γίνεται σε εθελοντική βάση, ο κ. Τσίπρας έκανε και ένα δώρο στην κ. Μέρκελ που πάσχιζε να σχηματίσει κυβέρνηση στη Γερμανία: Μια συμφωνία – κόλαφο, που προέβλεπε ότι «η Γερμανία θα μπορεί να επιστρέψει εφεξής στην Ελλάδα, κάθε ενήλικο υπήκοο τρίτης χώρας, ο οποίος θα εντοπίζεται σε έλεγχο στα γερμανο-αυστριακά σύνορα, εφόσον αυτός έχει αιτηθεί άσυλο στην Ελλάδα από τις 1.7.2017 και μετά».

«Δεν είναι σημαντικό αν υπάρξουν κάποιες επιστροφές από τη Γερμανία αν αυτό θα βοηθήσει να δώσει ένα μήνυμα στους λαθρεμπόρους ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει τις ροές παράνομης μετανάστευσης. Οποιαδήποτε συμφωνία με τη Γερμανία δεν θα έχει σημαντικές επιπτώσεις στην Ελλάδα, δεδομένου ότι μόνο 50-100 αιτούντες άσυλο περνούν κάθε μήνα τα βόρεια σύνορα της χώρας. Για μας δεν είναι το πρόβλημα», έλεγε ο κ. Τσίπρας στους Financial Times την προηγουμένη…

Και μετά μας ανακοίνωσε ότι:

«Σήμερα και χτες είχαμε μια δύσκολη Σύνοδο Κορυφής, πολύ δύσκολη. Ακριβώς γιατί κατά την άποψή μου, και θα το πω χωρίς περιστροφές, γιατί πρέπει να παραδεχτούμε ειλικρινώς ότι δεν ισχύει αυτό που λέμε και καταγράφεται σε όλες τις αποφάσεις μας, ότι δηλαδή λειτουργούμε και αποφασίζουμε σύμφωνα με τις κοινές αρχές και τις κοινές αξίες που μοιραζόμαστε οι 28».

Αλλά ούτε τότε οι διάφοροι τουρκοφάγοι τον κατήγγειλαν για αποτυχία…

Κρίση διαρκούσης της Συνόδου, αλλά δεν ήθελε να δώσει διαστάσεις…

Ούτε ξαφνιάστηκαν όταν, μετά από αυτήν την καταδίκη του Μαρτίου, στις 16 Οκτωβρίου 2018, οι Τούρκοι εξέδωσαν νέα παράνομη navtex (για το ερευνητικό Barbaros, το οποίο στις 18 Οκτωβρίου εισέβαλε στην ελληνική υφαλοκρηπίδα).

Ήταν τότε που έγινε ό,τι και τώρα, δηλαδή το τουρκικό πλοίο παρεμποδίστηκε, αλλά – να μην τα ξαναλέμε και μαλλιάζει η γλώσσα μας – ενώ τότε μας μας έλεγαν πως «ουδέν επεισόδιο έλαβε χώρα στη Μεσόγειο» και όλα αυτά είναι τουρκική προπαγάνδα – τώρα μας λένε πως έκοψαν τα καλώδια του Barbaros!

Μάλιστα, το επεισόδιο συνέβη διαρκούσης της Συνόδου Κορυφής και στις 19 Οκτωβρίου, ακριβώς την επομένη δηλαδή, στη συνέντευξη Τύπου, ο κ. Τσίπρας έλεγε πως «δεν θέλω να δώσω μεγαλύτερες διαστάσεις στο θέμα από αυτές που πραγματικά έχει».

Δηλαδή, την ημέρα ακριβώς που ο κ. Τσίπρας βρισκόταν με τους Ευρωπαίους ηγέτες, το Barbaros παραβίαζε κυριαρχικά μας δικαιώματα και εκείνος – όπως προκύπτει από όλα τα στοιχεία – δεν τους είπε «μια στιγμή, βρε παιδιά, τον Μάρτιο εκδώσατε ανακοίνωση για την Τουρκία και αυτοί σήμερα, αυτή τη στιγμή που μιλάμε, μας έχουν στείλει το Barbaros»! Στην αρχική του τοποθέτηση, στις 19 Οκτωβρίου, επομένη του επεισοδίου, ο κ. Τσίπρας δεν είπε λέξη για την Τουρκία και το έκανε στο τέλος, απαντώντας σε ερώτηση. Ως εξής:

«Κοιτάξτε, η Ελλάδα έχει και θα έχει αταλάντευτα μια εξωτερική πολιτική που θα βάζει σε προτεραιότητα την προστασία των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Αυτό έγινε και στην προκειμένη περίπτωση, όπου προβήκαμε σε όλες τις προβλεπόμενες ενέργειες, σε διπλωματικό και αμυντικό επίπεδο. Δεν θέλω να δώσω μεγαλύτερες διαστάσεις στο θέμα από αυτές που πραγματικά έχει. Αυτό που θέλω να πω όμως, μιας και με ρωτήσατε για την Τουρκία και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις κατ’ επέκταση, είναι ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι κομμάτι και των ευρωτουρκικών σχέσεων. Στο περιθώριο της Συνόδου, είχαμε την ευκαιρία, είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω με άλλους ηγέτες για την προοπτική των ευρωτουρκικών σχέσεων, ιδιαίτερα με τη Γερμανίδα Καγκελάριο και τον Γάλλο Πρόεδρο, οι οποίοι και με ενημέρωσαν ότι σκοπεύουν να επισκεφθούν την Κωνσταντινούπολη, την Τουρκία, μέχρι το τέλος του έτους προκειμένου να συζητήσουν κυρίως το Συριακό με τον Τούρκο Πρόεδρο, αλλά και με τη Ρωσία. Γνωρίζετε, ότι το μήνυμα που έχει εκπέμψει η Ευρωπαϊκή Ένωση απέναντι στην Τουρκία, ήταν απολύτως σαφές, για πρώτη φορά τόσο απολύτως κρυστάλλινο, κατά τη διάρκεια της Συνόδου του Μαρτίου. Η Τουρκία οφείλει να σεβαστεί το Διεθνές Δίκαιο στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Και δεν θα επιτρέψουμε, μέσω της καλλιέργειας έντασης, να δημιουργηθούν τετελεσμένα. Από εκεί και πέρα, γνωρίζετε, σε ό,τι με αφορά, τρεισήμισι χρόνια τώρα, θα έλεγα ότι είμαι πρωτεργάτης της προσπάθειας να υπάρξουν γέφυρες, να υπάρξει διάλογος, να υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας. Ο διάλογος είναι ακόμα πιο σημαντικός και απαραίτητος ιδιαίτερα αυτήν την περίοδο. Στηρίζουμε την επανέναρξη των συνομιλιών για μια δίκαιη και βιώσιμη λύση για το Κυπριακό και βεβαίως θέλω να υπογραμμίσω για άλλη μία φορά ότι η εξωτερική μας πολιτική είναι αταλάντευτα πολιτική υπεράσπισης των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων χωρίς, όμως, να παρασύρεται σε ανέξοδες εθνικιστικές κορώνες που μπορούν να μας παρασύρουν σε έναν δρόμο ολισθηρό, να υπονομεύσουν τον αναγκαίο διάλογο που πρέπει να έχουμε με τη γείτονα χώρα, γιατί, επαναλαμβάνω, η στρατηγική της Ελλάδας είναι, να είναι και να δυναμώνει διαρκώς τον ρόλο της ως πυλώνας ειρήνης, σταθερότητας και ασφάλειας στην περιοχή».

Δηλαδή, το θέμα το είχε θέσει στο περιθώριο της Συνόδου και είχε αρκεστεί να επαναλάβει τον Οκτώβριο αυτά που είχαν ειπωθεί τον… Μάρτιο!

Αλλά δεν άκουσα τότε κανέναν από τους σημερινούς τουρκοφάγους να το κάνει θέμα!

Αντίθετα, τότε, τον Οκτώβριο του 2018, ενώ ο κ. Τσίπρας στην παρέμβασή του είχε ζητήσει να μην κάνει πίσω η Ευρώπη στις ειλημμένες αποφάσεις της για το μεταναστευτικό-προσφυγικό, η Σύνοδος είχε καταλήξει σε παταγώδη αποτυχία, καθώς οι «28» δεν είχαν καταφέρει να καταλήξουν σε μια κοινή απόφαση, αλλά μόνο σε γενικόλογα συμπεράσματα.

Πλην όμως ούτε τότε άκουσα τους γνωστούς τουρκοφάγους να ψέγουν τον Τσίπρα γιατί δεν έθεσε το επεισόδιο με το Barbaros, ούτε κατήγγειλαν ότι γύρισε με άδεια χέρια – και τον Οκτώβριο και τον Ιούνιο και τον Δεκέμβριο του 2018.

Τώρα καταγγέλλουν όλοι μαζί πως ο Μητσοτάκης επέστρεψε με άδεια χέρια, πέταξε λευκή πετσέτα και πέτυχε κείμενο που βρίσκεται «πολύ πίσω από τα Συμπεράσματα Ιουνίου 2019».

Απλή πρόσκληση οι «κυρώσεις»

Φτάσαμε έτσι στο «πετράδι του στέμματος» για τον ΣΥΡΙΖΑ. Στις περίφημες δήθεν κυρώσεις, που δήθεν πέτυχε ο κ. Τσίπρας, ενώ αυτές επιβλήθηκαν για την Κύπρο και ενώ στην ουσία δεν ήταν κυρώσεις, αλλά μια… πρόσκληση.

Το κείμενο της 21^ης Ιουνίου 2019 για τις «κυρώσεις», από το οποίο τάχα βρεθήκαμε σήμερα, όπως λένε, «πολύ πίσω» - άρα ο κ. Τσίπρας καταγγέλλει και τον Αναστασιάδη που δηλώνει ικανοποιημένος, αφού οι δήθεν κυρώσεις αφορούσαν αποκλειστικά την Κύπρο – είχε ως εξής:

«Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπενθυμίζει και επιβεβαιώνει τα προηγούμενα συμπεράσματα του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, συμπεριλαμβανομένων αυτών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 22ας Μαρτίου 2018, που καταδικάζουν έντονα τις συνεχιζόμενες παράνομες ενέργειες της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο Πέλαγος. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκφράζει σοβαρές ανησυχίες σχετικά με τις τρέχουσες παράνομες εξορυκτικές δραστηριότητες της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο και εκφράζει την λύπη του για το γεγονός ότι η Τουρκία δεν έχει ακόμη απαντήσει στις επανειλημμένες εκκλήσεις της ΕΕ να σταματήσει αυτές τις δραστηριότητες. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει τις σοβαρές άμεσες αρνητικές επιπτώσεις που έχουν αυτές οι παράνομες ενέργειες σε ολόκληρο το εύρος των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καλεί την Τουρκία να επιδείξει αυτοσυγκράτηση, να σεβαστεί τα κυριαρχικά δικαιώματα της Κύπρου και να απέχει από τέτοιου είδους ενέργειες. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επικυρώνει την πρόσκληση προς την Επιτροπή και την ΕΥΕΔ να υποβάλουν χωρίς καθυστέρηση επιλογές για κατάλληλα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων των στοχευμένων μέτρων. Η ΕΕ θα συνεχίσει να παρακολουθεί από κοντά τις εξελίξεις και είναι έτοιμη να ανταποκριθεί κατάλληλα και με πλήρη αλληλεγγύη προς την Κύπρο. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα εξακολουθήσει να παρακολουθεί το ζήτημα και θα επανέλθει αναλόγως».

Ερώτημα προς τουρκοφάγους: Πού ακριβώς αναφέρεται η λέξη «κυρώσεις»;

Αντίθετα, το τελευταίο κείμενο, το οποίο ψειρίζουν από το πρωί ως το βράδυ, παραπέμπει σε άρθρα που αναφέρονται ρητά σε κυρώσεις.

Δεν είναι λίγο να είσαι ψεύτης!

Θυμίζω πως τότε, τον Ιούνιο του 2019, οι Ευρωπαίοι είχαν μεγάλα προβλήματα. Δεν συμφωνούσαν επί του προϋπολογισμού 2021-2027, ούτε και επί των προσώπων που θα καταλάμβαναν τα κορυφαία ευρωπαϊκά αξιώματα. Για να βρεθεί ένας κοινός τόπος, μοίραζαν… παραγράφους πότε στη μία χώρα και πότε στην άλλη.

Και μετά ξανασυνεδρίασε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 2 Ιουλίου 2019, οπότε επιτεύχθηκε συμφωνία για Φον Ντερ Λάιεν, Σαρλ Μισέλ, Μπορέλ και Λαγκάρντ στην ΕΚΤ.

Αυτά για τα ψέματα που ακούγονται τις τελευταίες μέρες και για την… προίκα από λευκές πετσέτες που μας άφησε ο κ. Τσίπρας.

Αλλά, όπως έγραψε ο Νόρμαν Μέιλερ:

«Δεν είναι λίγο να είσαι απολύτως ψεύτης. Αν δεν λες ποτέ την αλήθεια, εν δυνάμει, είσαι εξίσου ασφαλής με τον τίμιο άνθρωπο που δεν τολμάει ποτέ να πει ψέματα. Όταν σε πληροφορούν πως σήμερα ορκίζεσαι για το ακριβώς αντίθετο απ' αυτό που ομολόγησες χθες, απαντάς: «Εγώ δεν το είπα ποτέ αυτό». Κι' αν μάλιστα έχουν καταγραφεί τα λεγόμενά σου, δηλώνεις ότι πρόκειται για χονδροειδή παρανόηση»…

Οι εγκαταλειμμένοι

Αμερικανοί μετανάστες στα γκουλάγκ του Στάλιν

του Αναστάση Βιστωνίτη, ΒΗΜΑ, 16/1/2011

Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι εργάτες από τις ΗΠΑ μετά το κραχ του 1929 θα μετανάστευαν στην ΕΣΣΔ; Και όμως συνέβη. «Μόνο τους οκτώ πρώτους μήνες του 1931, το Αμτρογκ – το σοβιετικό πρακτορείο εργασίας με έδρα τη Νέα Υόρκη- έλαβε περισσότερες από 100.000 αιτήσεις Αμερικανών να μεταναστεύσουν στην ΕΣΣΔ». Τι διεκδικούσαν όλοι αυτοί; Τις μόλις 6.000 θέσεις εργασίας που πρόσφεραν οι Σοβιετικοί για ειδικευμένους μηχανικούς. Οι περισσότεροι από τους Αμερικανούς μετανάστες δεν επέστρεψαν ποτέ στις ΗΠΑ. Έπεσαν θύματα της σταλινικής τρομοκρατίας. Αυτή τη σχετικά άγνωστη πτυχή της ιστορίας του 20ού αιώνα ερευνά ο ελληνικής καταγωγής Τιμ Τζουλιάδης στο ογκώδες βιβλίο του Οι εγκαταλειμμένοι (Τhe Forsaken), που απέσπασε το βραβείο Longman-Ηistory Τoday το 2009. 

Αφήνοντας κατά μέρος τα στερεότυπα στα οποία καταφεύγει μερικές φορές, ιδιαίτερα στα τελευταία κεφάλαια, το βιβλίο του αποτελεί λαμπρό δείγμα ερευνητικής δημοσιογραφίας. Και όπου μιλούν τα γεγονότα και τα στοιχεία, οι θεωρητικολογίες και οι γενικεύσεις πάνε περίπατο. Τι επεδίωκε ο Στάλιν μ΄ αυτό είναι φανερό: να δώσει την εικόνα μιας χώρας που αντιπροσώπευε την πατρίδα της εργατικής τάξης, μια Γη της Επαγγελίας, μια νέα μεθόριο. Απέναντι στον καταρρέοντα καπιταλιστικό κόσμο υψωνόταν ένας άλλος όπου δεν θα υπήρχε ανεργία, οι συνθήκες εργασίας θα ήταν πολύ καλύτερες και θα χτιζόταν μια δίκαιη και ειρηνική κοινωνία. Στα πρώτα τέσσερα- πέντε χρόνια τα πράγματα έβαιναν κάπως ομαλά. 

Οι Αμερικανοί εργάτες, τεχνίτες και μηχανικοί είχαν προσαρμοστεί σε έναν άλλον τρόπο ζωής διατηρώντας πολλές από τις αμερικανικές τους συνήθειες. Ακόμη και ομάδες του μπέιζμπολ υπήρχαν, παρά το γεγονός ότι δεν ήταν εύκολο εκείνα τα χρόνια να προμηθευθούν τα ρόπαλα, τα γάντια και τις απαραίτητες ειδικές μπάλες για το παιχνίδι. Το μπέιζμπολ ωστόσο σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα έγινε από τα δημοφιλέστερα σπορ σε όλη τη Σοβιετική Ένωση. Ώσπου συνέβη αυτό που θα άλλαζε τα πάντα. 

Τους έπαιρναν το διαβατήριο 

Την 1η Δεκεμβρίου 1934 στο Λένινγκραντ δολοφονήθηκε ο Κίροφ, ο δεύτερος ισχυρότερος άνδρας του κομμουνιστικού κόμματος μετά τον Στάλιν. Η συνέχεια είναι λίγο- πολύ γνωστή. Ενα κύμα συλλήψεων και εκτελέσεων κατέκλυσε τη χώρα τα επόμενα έξι χρόνια. Από τον Μεγάλο Τρόμο δεν γλίτωσαν ούτε οι Αμερικανοί, που υπέστησαν τις ίδιες διώξεις με τους Σοβιετικούς και είχαν την ίδια μεταχείριση. Πώς μπορούσε όμως ένα καθεστώς να φυλακίσει, να εξορίσει, να στείλει σε στρατόπεδο συγκέντρωσης τους πολίτες μιας άλλης χώρας; 

Η μέθοδος ήταν απλή: οι Αμερικανοί που μετανάστευαν στη Σοβιετική Ένωση μόλις έφθαναν παρέδιδαν για διαδικαστικούς λόγους το διαβατήριό τους, το οποίο δεν τους το επέστρεφαν ποτέ. Έτσι, όταν άρχισαν οι διωγμοί θεωρούνταν σοβιετικοί πολίτες, ήθελαν δεν ήθελαν. Αν τολμούσαν να πάνε στην αμερικανική πρεσβεία της Μόσχας δεν είχαν καμία υποστήριξη, αφού «δεν ήταν πλέον Αμερικανοί». Όσοι το έπραξαν, μόλις βγήκαν από το κτίριο αμέσως συνελήφθησαν και παραπέμφθηκαν σε δίκη για κατασκοπεία. 

Την εποχή εκείνη πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Μόσχα ήταν ο Τζόζεφ Ντέιβις που, όπως τον παρουσιάζει ο Τζουλιάδης, είχε τόσο γοητευθεί από τον Στάλιν που δεν μπορούσε ή δεν ήθελε να δει τι γινόταν γύρω του. Το 1938, τη χειρότερη χρονιά του Μεγάλου Τρόμου, ο πρεσβευτής έγραψε στην κόρη του ότι ο Στάλιν «δίνει την εντύπωση ενός γερού μυαλού, είναι ατάραχος και σώφρων. Τα καστανά μάτια του είναι υπερβολικά φιλικά και ευγενικά. Ένα παιδάκι θα ήθελε να καθίσει στα γόνατά του και ένας σκύλος θα τον πλησίαζε δειλά». 

Ο καλός ποιμήν 

Να λοιπόν μια εικόνα του «Πατερούλη» από έναν Δυτικό. Εκείνος ο «καλός ποιμήν» με το παχύ μουστάκι, πέραν των εντολών του σε άλλους, είχε προδιαγράψει την εκτέλεση 45.000 ανθρώπων. Βέβαια, εδώ θα πρέπει κανείς να τονίσει αφενός μεν τη γοητεία ανάμεικτη με δέος που ασκούσε ο Στάλιν στους πάντες εκείνη την εποχή, αφετέρου ένα πρακτικό ζήτημα που σχετίζεται με τη real politic των ΗΠΑ. 

Πράγματι, ο πρεσβευτής είχε σαφείς εντολές από τον πρόεδρο Ρούζβελτ να κερδίσει την εμπιστοσύνη του Στάλιν και να βοηθήσει στην ανάπτυξη των αμερικανοσοβιετικών σχέσεων. Άλλωστε η αλληλογραφία Στάλιν-Ρούζβελτ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι η μεγαλύτερη απόδειξη. Ήταν λοιπόν ένας άλλος κόσμος που σε μεγάλο βαθμό -και ευτυχώς- τον έχουμε αφήσει πίσω μας. 

Γι' αυτό και δεν θα πρέπει να μας παραξενεύει το ότι ο Τζόζεφ Ντέιβις που αδιαφορούσε για τη ζωή και την τύχη των συμπατριωτών του στην ΕΣΣΔ, εφαρμόζοντας φυσικά εντολές, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο Μission to Μoscow (Αποστολή στη Μόσχα), όπου υμνεί τον Στάλιν, αφού όταν εκδόθηκε το 1941 πούλησε μόνο στις ΗΠΑ 700.000 αντίτυπα, ενώ βρέθηκε στην κορυφή των ευπώλητων στις 13 γλώσσες στις οποίες μεταφράστηκε. 

Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η ίδια η κυβέρνηση των ΗΠΑ, έχοντας μπροστά της το φάσμα του επερχόμενου παγκοσμίου πολέμου, πήρε την οδυνηρή απόφαση να «θυσιάσει τους ανθρώπους της», όπως γράφτηκε χαρακτηριστικά στον «Μonde». Η πράξη εξηγείται αλλά κατά κανέναν τρόπο δεν δικαιολογείται. Σε κάθε εποχή κρίνονται οι παραλείψεις και οι αθλιότητες της προηγούμενης. Αλλά αν κάτι μάς έχει διδάξει η δική μας είναι ότι η ανθρώπινη ζωή βρίσκεται πάνω από τα συστήματα και, κυρίως, τα συστήματα κρίνονται τελικά από το μέγεθος του σεβασμού που οφείλουν στην ανθρώπινη ζωή.

Αμερικανός και κομμουνιστής 

Ένας από τους πρωταγωνιστές του βιβλίου είναι ο Τόμας Σγκόβιο που το 1945, στα 19 του χρόνια, ταξίδεψε με τη μητέρα του και τη δεκαεπτάχρονη αδελφή του στη Ρωσία για να συναντήσουν τον πατέρα τους Τζόζεφ, δραστήριο μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ που έβγαζε πύρινους λόγους στα σοβιετικά εργοστάσια διεκτραγωδώντας την αθλιότητα στην οποία είχε περιπέσει η αμερικανική εργατική τάξη. Ο Τζόζεφ συνελήφθη το 1937 και πέρασε δέκα χρόνια σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην περιοχή του ποταμού Κολυμά. Το ίδιο συνέβη και στον γιο του, ο οποίος σε όλο σχεδόν το υπόλοιπο διάστημα που έμεινε στη Σοβιετική Ένωση μπαινόβγαινε στις φυλακές και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Κατάφερε να επιστρέψει στις ΗΠΑ το 1960. 

 Ένας άλλος είναι ο Βίκτορ Χέρμαν, που πήγε κι αυτός νεαρός στην ΕΣΣΔ τέσσερα χρόνια νωρίτερα και μπαινόβγαινε στις φυλακές και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Επέστρεψε στην Αμερική το 1976. Και ο Χέρμαν και ο Σγκόβιο εξέδωσαν βιβλία με τις αναμνήσεις τους, τα οποία πέρασαν απαρατήρητα. Θεωρήθηκαν περίπου ως «παρεκτροπές του Ψυχρού Πολέμου». Ο Χέρμαν πέθανε το 1985 από καρδιακή προσβολή. Ο Σγκόβιο το 1997. 

Το 1919 ο κορυφαίος Ρώσος ποιητής Αλεξάντρ Μπλοκ φανταζόταν τη Ρωσία της επανάστασης ως τη «νέα Αμερική», την «αληθινή Αμερική». Αυτή ονειρεύτηκαν και οι νέοι Αμερικανοί που μετανάστευσαν εκεί τη δεκαετία του 1930. Δεν τη βρήκαν, ούτε οι ίδιοι ούτε τα εκατομμύρια των Ρώσων και όσων τη φαντάστηκαν στον υπόλοιπο κόσμο, απλούστατα γιατί ποτέ δεν υπήρξε. 

Το βιβλίο του Τζουλιάδη, πέραν των σημαντικών στοιχείων που φέρνει στο φως έπειτα από συστηματική έρευνα στις αρχειακές πηγές, έχει ένα σημαντικό προσόν: συνδυάζει με αριστοτεχνικό τρόπο όσα ήδη γνωρίζουμε με αυτά που φέρνει στο φως. Ο συγγραφέας ενδίδει κάποτε σε υπεραπλουστεύσεις. Όταν όμως κανείς αναφέρεται σε ένα από τα μεγαλύτερα συλλογικά δράματα στην παγκόσμια ιστορία, αυτό είναι, θα λέγαμε, αναπόφευκτο.

Zώντας σε έναν κόσμο δίχως Θεό - μια συζήτηση ακόμη ανοιχτή

 του Μύρωνα Ζαχαράκη, Bookpress, 8 Σεπτεμβρίου 2020

8 Απριλίου 1966: λίγες ημέρες πριν από το Πάσχα, το γνωστό εβδομαδιαίο ενημερωτικό περιοδικό TIME της Νέας Υόρκης, έχει ένα ιδιαίτερο εξώφυλλο που θα προκαλέσει σκάνδαλο και θα θεωρηθεί ως ένα από τα πιο προκλητικά εξώφυλλα στην ιστορία του περιοδικού. Σε κατάμαυρο φόντο με μεγάλα κόκκινα γράμματα υπήρχε το ερώτημα: «Είναι ο Θεός νεκρός;» Στην πραγματικότητα, το συγκεκριμένο τεύχος απλώς συζητούσε τις απόψεις του Τόμας Τζ. Τζ. Άλτιζερ, θιασώτη της Ριζοσπαστικής Θεολογίας (γνωστή και ως «θεολογία του θανάτου του Θεού»), τις οποίες είχε πρόσφατα εκφράσει (μαζί με τον Ουίλιαμ Χάμιλτον) στο έργο τους “Radical Theology and the Death of God”, στηριγμένοι στους Ουίλιαμ Μπλέικ, Χέγκελ και Νίτσε, υφιστάμενοι μάλιστα και δριμεία κριτική από παραδοσιακούς Χριστιανούς θεολόγους και απολογητές (ενδεικτικά, βλ. το τρίλημμα του Σ.Ες. Λούις).

Γύρω από τέτοιου είδους προβληματισμούς περιστρέφονται και τα έξι δοκίμια του τόμου Ο θάνατος του Θεού – Από τον Διαφωτισμό μέχρι την εποχή μας, που είναι γραμμένα από διαφορετικούς ειδικούς και εστιάζουν το καθένα σε διαφορετικές πλευρές της ίδιας διαδικασίας. Αρχικά, ο Κέναν Μάλικ, ισχυριζόμενος ότι η συζήτηση για την ύπαρξη του Θεού κρύβει μέσα της ένα άλλο ζήτημα, που δεν είναι άλλο από την εμφάνιση νέων μορφών κοινωνικής οργάνωσης, θεωρεί ότι αυτό που ονομάζουμε συνήθως «Διαφωτισμό» έχει δύο πτυχές, τον μετριοπαθή και τον ριζοσπαστικό Διαφωτισμό. Παρόλο που άξονας για την καθοριστική μεταβολή των ιδεών μας περί Θεού υπήρξε αναμφισβήτητα ο Διαφωτισμός του 18ου αιώνα, ωστόσο, οι ακραίες συνέπειές του δεν θα γίνουν ορατές παρά τον 19ο αιώνα. Η Λίσα Μακ Κάλοου ισχυρίζεται ότι «ο θάνατος του Θεού», που έγινε πλήρως αντιληπτός τον 19ο αιώνα, μπορεί να εντοπιστεί στις απαρχές του ακόμη νωρίτερα, και συγκεκριμένα στον νομιναλισμό του ύστερου Μεσαίωνα (13ος αιώνας). Πνεύματα που συνέλαβαν αυτή την κοσμοϊστορική διαδικασία για τη Δύση, ήταν ο «ιππότης της πίστης» Κίρκεγκορ, o Στίρνερ, o Ντοστογιέφσκι και φυσικά ο Νίτσε, στη φιλοσοφία του οποίου το πρόβλημα του Θεού κατείχε καίριο ρόλο, όπως επιδιώκει να δείξει ο Κάρολ Λάνγκφορντ.

Ο «θάνατος του Θεού» και στη λογοτεχνία

Εκτός όμως από τη φιλοσοφία, τον «θάνατο του Θεού» εξέφρασε και η ίδια η λογοτεχνία. Χωρίς την παρουσία του Θεού, έστω και ως κάτι το αιώνιο και υπαρκτό μέσα στην πλάση, ο λογοτέχνης αντικρίζει και σκιαγραφεί στις σελίδες των βιβλίων του έναν κόσμο γυμνό, ξένο και έρημο, ένα απλό σύνολο φυσικών δεδομένων που αδιαφορεί πλήρως για καθετί ανθρώπινο, γράφει χαρακτηριστικά ο Τσαρλς Ι. Γκλίξμπεργκ, στο δοκίμιό του. Ο μοντερνισμός είναι η προσπάθεια της λογοτεχνίας να εκφράσει έναν τέτοιο κόσμο. Όσο για τις συνέπειες όλων αυτών στην ερωτική ζωή, ο σύγχρονος άνθρωπος, μας λέει πάλι ο Γκλίξμπεργκ, παραμέρισε τους ενδοιασμούς του και αφοσιώθηκε στον έρωτα, μόνο και μόνο για ν’ ανακαλύψει αργότερα κατάπληκτος πίσω από αυτόν, τον θάνατο, με τον οποίο είναι αλληλένδετοι, όπως έλεγε και ο Φρόυντ. Τέλος, το δοκίμιο του Άλτιζερ εξετάζει την Αμερική, ως την αδιαφιλονίκητη ιστορική μητρόπολη όλων των παραπάνω εξελίξεων.

Το πρόβλημα του Θεού τίθεται από τον Νίτσε με τους ίδιους όρους που το έθεσε ο ντοστογιεφσκικός ήρωας Κυρίλοφ: η παραδοχή της ανυπαρξίας του Θεού ανοίγει μπροστά στην ανθρωπότητα δύο δρόμους, είτε την απελπισία, είτε την ανάληψη του ρόλου του Θεού μέσω της θέσπισης καινούργιων ηθικών αξιών και σκοπών ζωής.

Το κλασικό απόσπασμα του Νίτσε για τον Θεό αποτελεί πάντως χαρακτηριστικό δείγμα σύγκλισης προβληματισμών ανάμεσα σε φιλοσοφία και λογοτεχνία, καθώς ήδη ο Ντοστογιέφσκι έθεσε το πρόβλημα της ύπαρξης του Θεού σχεδόν με τους ίδιους όρους που χρησιμοποίησε αργότερα ο ίδιος και οι άθεοι υπαρξιστές. Βέβαια, το πρόβλημα του Θεού τίθεται από τον Νίτσε με τους ίδιους όρους που το έθεσε ο ντοστογιεφσκικός ήρωας Κυρίλοφ: η παραδοχή της ανυπαρξίας του Θεού ανοίγει μπροστά στην ανθρωπότητα δύο δρόμους, είτε την απελπισία, είτε την ανάληψη του ρόλου του Θεού μέσω της θέσπισης καινούργιων ηθικών αξιών και σκοπών ζωής. Στο βιβλίο του Ο μηδενισμός πριν από τον Νίτσε (μτφρ. Γιώργος Ν. Μέρτικας, εκδ. Πατάκη) ο Αμερικανός φιλόσοφος Μάικλ Άλεν Γκιλέσπι εντοπίζει τα θεμέλια του μηδενισμού στις απαρχές των Νεώτερων Χρόνων, όταν διαλύθηκε η μεσαιωνική σύνθεση της φιλοσοφίας με την πίστη και σηματοδοτήθηκε η υπερτίμηση της ανθρώπινης ελευθερίας και βούλησης σε σχέση με τον λόγο και την τάξη. Ο «θάνατος του Θεού», λέει, προκαλεί δύο μορφές μηδενισμού: τη σοπεναουερική παραίτηση από τη ζωή (παθητικός μηδενισμός) και την επιτάχυνση της καταστροφής του κόσμου των Ρώσων αναρχικών του 1860 (ενεργητικός μηδενισμός). Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο διαφορετικές εννοιολογήσεις του μηδενισμού συνδέονται στενά. Να σημειωθεί, παρεμπιπτόντως, ότι η έννοια «μηδενισμός», που θα συζητηθεί εκτενέστερα στη συνέχεια, εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1862, μέσα στο μυθιστόρημα του Ιβάν Τουργκένιεφ Πατέρες και Γιοι (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Άγρα). Βέβαια, η έννοια του Θεού κατά τον 19ο αιώνα στη Δύση έπαιζε ήδη έναν μάλλον δευτερεύοντα ρόλο, αφού δεν αποτελούσε θεμέλιο του πολιτισμού αλλά μονάχα μια ηθική εγγύηση της αστικής κοσμοεικόνας. 

Η πορεία προς την απομάγευση

Αν οι παραπάνω συγγραφείς υπέδειξαν ορισμένα καίρια σημεία σχετικά με την απομάκρυνση του ιερού από τον σύγχρονο κόσμο, ο φιλόσοφος Μαρσέλ Γκοσέ αναλαμβάνει το ακόμη πιο δύσκολο έργο να περιγράψει αναλυτικά τον τρόπο με τον οποίο επήλθε αυτή η απομάγευση. Το βιβλίο του αποτελεί, όπως λέει χαρακτηριστικά ο ίδιος, μια «πολιτική ιστορία της θρησκείας» (ή μάλλον ένα πρώιμο σχεδίασμα) και διαιρείται σε δύο μέρη: «Μεταμορφώσεις του θεϊκού» και «Απόγειο και θάνατος του Θεού». Πίσω από το αφαιρετικό και κάπως δυσνόητο ύφος του, υπάρχει η αφήγηση μιας ιστορίας που δεν είναι παρά η ιστορία του Δυτικού πολιτισμού, από τον οποίο διαμορφώθηκε ο κόσμος μας σχεδόν στο σύνολό του. Αρχικά, πρέπει να παρατηρηθεί ότι ο Γκοσέ στηρίζεται στην έννοια της «απομάγευσης του κόσμου», που είχε περιγράψει ο Μαξ Βέμπερ στην περίφημη διάλεξή του περί επιστήμης, αλλά τη λαμβάνει με την πλατύτερη σημασία της, ως διαδικασία απομάκρυνσης του ιερού από τις ανθρώπινες κοινωνίες. Για τον Γκοσέ δύο ήταν οι ριζικές τομές: γέννηση κράτους και εμφάνιση μονοθεϊσμού. Μάλιστα η πρώτη δεν θα είχε αξιοποιηθεί ποτέ ιστορικά δίχως τη συνδρομή της δεύτερης. Ο Γκοσέ βλέπει τον κόσμο ως μια σταδιακή διαδικασία διάζευξης από την κυριαρχία της αμιγούς θρησκευτικότητας (την οποία προσδιορίζει ως αρχέγονο συντηρητισμό προς μια αδιασάλευτη τάξη). Για τον Γκοσέ, η χριστιανική κοσμοθεωρία εμπεριέχει τα σπέρματα που τελικά θα οδηγήσουν με διαλεκτικό τρόπο πέρα από αυτή. Με τον μονοθεϊσμό για πρώτη φορά το θείο χωρίζεται από τον κόσμο. Ο κόσμος γίνεται έτσι κάτι αλλότριο, απέναντι στο οποίο ο άνθρωπος αντιπαρατίθεται. Ο Γκοσέ σημειώνει διαδοχικά όλα τα στάδια αυτής της μετάβασης.

Για τον Γκοσέ δύο ήταν η ριζικές τομές: γέννηση κράτους και εμφάνιση μονοθεϊσμού. Μάλιστα η πρώτη δεν θα είχε αξιοποιηθεί ποτέ ιστορικά δίχως τη συνδρομή της δεύτερης.

Ο Γκοσέ κάνει λόγο για «αξονική εποχή» (περίπου από το 700 ως το 200 π.Χ.) δανειζόμενος τον όρο από τον Γερμανό υπαρξιστή φιλόσοφο Καρλ Γιάσπερς, για να εντάξει εκεί το σύνολο θρησκευτικών σχηματισμών που αναδύθηκαν την πρώτη χιλιετία προ Χριστού σε Κίνα, Ελλάδα, Ινδία, Ιράν και Ισραήλ. Οι μεγάλες θρησκείες, τονίζει, αποτελούν απλώς διάφορα επιμέρους σημεία παρακμής της αρχέγονης θρησκευτικότητας. Συγκεκριμένα, η πρώτη μορφή θρησκείας ταύτιζε αυτόν τον κόσμο με το θείο. Ο ηγεμόνας ήταν άμεσος εκπρόσωπος του θεού και ολόκληρη η κοινωνία αντλούσε τη νομιμοποίησή της από ένα ιερό παρελθόν που χάνεται στα βάθη της ιστορίας (αν μπορεί να γίνει εδώ λόγος για ιστορία). Η ζωή των ανθρώπων ήταν προσδιορισμένη ως μίμηση πανάρχαιων και ιερών προτύπων, ενώ η παραμικρή αυτονομία ήταν σχεδόν αδιανόητη. Ο κόσμος ήταν κάτι το απόλυτα έτερο και όλη η ζωή προσδιοριζόταν από τη μίμηση ορισμένων άχρονων και θεϊκών προτύπων. Η ανθρωπότητα έζησε με αυτόν τον τρόπο για ολόκληρους αιώνες και τίποτε δεν κατάφερε να διαταράξει σοβαρά αυτή την προοπτική της. Δύο ήταν οι ριζικές τομές που άλλαξαν την ιστορίας της ανθρωπότητας: η δημιουργία κρατών και η εμφάνιση του μονοθεϊσμού, κορύφωση της οποίας υπήρξε ο Χριστιανισμός της Δύσης. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Γκοσέ, «ο Χριστιανισμός υπήρξε η θρησκεία της εξόδου από τη θρησκεία». Η πρωτόγονη θρησκεία εκφράζει την απόλυτη στατικότητα και ως σήμερα μπορεί κανείς να το δει αυτό, καθώς εκείνη διατηρείται στην καθαρή της μορφή σε ορισμένες περιοχές από την Αμερική ως τη Νέα Γουινέα. «Πρωτόγονες» κοινωνίες είναι οι κοινωνίες που υπήρχαν πριν τη δημιουργία κράτους.

Δύο αποκλίνοντες δρόμοι

Μετά την ανάπτυξη κρατών, εμφανίστηκαν δύο αποκλίνοντες δρόμοι όσον αφορά το θρησκευτικό φαινόμενο: οι ανατολικές θρησκείες αφενός και ο (εβραϊκός) μονοθεϊσμός αφετέρου. Ο τελευταίος υπήρξε και ο ιστορικά σημαντικότερος. Βέβαια, τονίζει ο Γκοσέ, ο μονοθεϊσμός δεν είναι αναγκαστικά δυναμικός (Ισλάμ), ενώ από την άλλη, υπάρχει και ένα σύστημα θρησκευτικής αρνησικοσμίας χωρίς τον μονοθεϊσμό (Βουδισμός). Ωστόσο, το μονοθεϊστικό credo γίνεται δύναμη ρήξης από τη στιγμή που επενδύει στον άλλο κόσμο σε δυναμική αντιπαράθεση με τούτον εδώ. Αντίθετα με αυτά, ο Χριστιανισμός δεν ήταν ούτε δόγμα ριζικά αναχωρητικό, ούτε όμως ένα δόγμα απόλυτης υποταγής. Ο Γκοσέ ανιχνεύει την προοδευτική αύξηση της εσωτερικότητας και της οικουμενικότητας, από τους προφήτες του Ισραήλ ως τον Ιησού Χριστό και τον απόστολο των εθνών, Παύλο. Με την ιδέα της Δημιουργίας αφενός ο κόσμος έχει πάψει να νοείται ως κάτι το εξάπαντος ολοκληρωμένο, αφετέρου ο άνθρωπος διαθέτει πλέον μια προνομιακή σχέση εσωτερικότητας με τον Δημιουργό του, άρα και υπεροχή έναντι του κόσμου. Κύρια ιστορική συγκυρία που ευνόησε την εκδίπλωση του Χριστιανισμού ήταν το μακροχρόνιο πολιτικό κενό που δημιουργήθηκε μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και το οποίο αποπειράθηκε να καλύψει η Εκκλησία. Η ίδια η εκκλησία φέρει εντός της τα σπέρματα της τελικής αμφισβήτησής της: όσο και αν η ίδια έδρασε για αιώνες ως μεσολαβήτρια ανάμεσα στους δύο κόσμους, ωστόσο το μήνυμά της, η εσωτερική επαφή του Θεού με κάθε άνθρωπο μέσα στην ψυχή του, θα απέτρεπε κάθε οριστική συμφιλίωση των δύο κόσμων.

Με τον Χριστιανισμό, το θείο αναγνωρίζεται ως κάτι που βρίσκεται έξω από τον κόσμο. Η χριστιανική εσχατολογία θα ωθήσει τους ανθρώπους να επικεντρωθούν στο μέλλον αντί για το μυθικό παρελθόν.

Η συνύπαρξη κοσμικού με το πνευματικό που αργότερα έδωσε τη θέση της στη σύλληψη του κοσμικού ως πεδίου εφαρμογής είναι η απαρχή των Νεοτέρων Χρόνων. Η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτόν τον κόσμο και τον άλλο, που είναι η σύγκρουση από την οποία ξεπηδούν όλες οι υπόλοιπες στη χριστιανική πίστη, συγκεφαλαιώνεται καίρια στο δόγμα της Ενσάρκωσης, λέει ο Γκοσέ. Η ενσάρκωση του Χριστού ως τέλεια αλληλοπεριχώρηση της θείας με την ανθρώπινη φύση θα απεικονίζει στο εξής τη σύγκρουση ανάμεσα σε αυτόν τον κόσμο (ενθάδε) και στον άλλο κόσμο (επέκεινα). Με τον Χριστιανισμό, το θείο αναγνωρίζεται ως κάτι που βρίσκεται έξω από τον κόσμο. Η χριστιανική εσχατολογία θα ωθήσει τους ανθρώπους να επικεντρωθούν στο μέλλον αντί για το μυθικό παρελθόν. Επιπλέον, η φύση αποϊεροποιείται και λόγω αυτής της αποϊεροποίησής της καταρρέει και η υποταγή των ανθρώπινων όντων σε αυτή και ξεκινά η κυριαρχία τους πάνω της. Συνάμα, η σύγκρουση των δύο αρχών (ενθάδε-επέκεινα) θα λάβει κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις μέσω της αδιάκοπης διαμάχης της θρησκευτικής εξουσίας με την κοσμική και τις μορφές που αυτή θα λάβει. Σηματοδοτείται έτσι το πέρασμα από τον ηγεμόνα-θεό στον ηγεμόνα ελέω Θεού, που εκφράζει ουσιαστικά το πέρασμα από το «έτερο» (εξωτερικό) στο επίγειο (εμμενές). Όσο και αν ο ηγεμόνας αναγνωρίζεται ως εκπρόσωπος του Θεού, ποτέ ξανά στο εξής δε θα μπορεί διεκδικήσει για τον εαυτό του την ιδιότητα του Θεού.

Σταδιακά, η σύγκρουση ενθάδε-επέκεινα θα αρχίσει να παίρνει νέα κατεύθυνση: κατεύθυνση στο επέκεινα μέσω της ικανοποίησης όλων των επιταγών του ενθάδε. Με λίγα λόγια, στόχος αρχίζει και γίνεται η αναζήτηση του άλλου κόσμου δια της αφοσίωσης σε αυτόν. Βέβαια, και πάλι θα μπορούσε ακόμη και έτσι να προκύψει ένας σταθεροποιητικός συμβιβασμός του ενθάδε με το επέκεινα, όπως αυτό συνέβη με την Ανατολική Χριστιανοσύνη στο Βυζάντιο, μας λέει ο Γκοσέ. Εδώ εκτός από την ίδια την εκκλησία ως θεσμό (π.χ. με τη Γρηγοριανή μεταρρύθμιση του 11ου αιώνα – η Γρηγοριανή μεταρρύθμιση που υπήρξε το πρώτο δείγμα γραφειοκρατικού ορθολογισμού) συνέδραμε αρκετά και ο μοναχισμός. Σε αντίθεση με τον Ανατολικό αναχωρητισμό, που οδηγείται σε μια στείρα αρνησικοσμία, ο Δυτικός αναχωρητισμός αποσκοπεί στη βελτίωση του ενθάδε. Αφετηρία αυτής της διαδικασίας θα αποτελέσει ο Άγιος Βενέδικτος, λέει ο Γκοσέ. Οι μεγάλες χριστολογικές διαμάχες του 4ου και του 5ου αιώνα εκφράζουν ακριβώς αυτόν τον ανθρωποκεντρισμό, αφού διαπραγματεύονται τη συνύπαρξη των δύο φύσεων (θείας και ανθρώπινης) το πρόσωπο του Χριστού. Καθώς ο Θεός είναι κάτι με το οποίο ο πιστός επικοινωνεί εσωτερικά, καθώς βρίσκεται μέσα του, αυτός ο ανθρωποκεντρισμός (που ενισχύεται και από το γεγονός ότι ο Θεός προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση) φέρνει εν σπέρματι την ιδέα της ισότητας και της αυτονομίας των ανθρώπινων όντων. Σε αντίθεση με άλλες θρησκείες, ο Χριστιανισμός «θρησκεία αιρέσεων», συνδυάζοντας την κλειστότητα ενός δόγματος με την ανοικτότητα των ερμηνειών του. Πρόκειται για την κατ’ εξοχήν θρησκεία που χρήζει ερμηνειών, αντίθετα και πάλι με το Ισλάμ όπου θεωρείται βλασφημία ν’ αποπειραθεί κανείς να ερμηνεύσει το Κοράνι, λέει και πάλι ο Γκοσέ.

Ο Γάλλος φιλόσοφος Marcel Gauchet, γεννήθηκε στο Poilley (Μάγχη) το 1946. Από το 1989 έως και σήμερα είναι διευθυντής σπουδών στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales (EHESS) και διευθυντής σύνταξης του σημαντικού περιοδικού ιδεών "Le Debat". Μετά την Παιδαγωγική Ακαδημία εργάστηκε για ένα διάστημα ως καθηγητής σε γυμνάσιο και στη συνέχεια σπούδασε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Caen, με καθηγητή τον Claude Lefort. O Claude Lefort υπήρξε καθοριστικός για το ενδιαφέρον του Gauchet για την πολιτική φιλοσοφία. Για λίγο δραστηριοποιείται πολιτικά με τον Jean Pierre Le Goff στους αναρχικούς καταστασιακούς. Συμμετέχει με ενθουσιασμό στον Μάη του 68. Ενώ υποστηρίζει την προλεταριακή Αριστερά, απογοητεύεται από τη μετά τον Μάη επιστροφή ενός αποστεωμένου μαρξισμού-λενινισμού, και εγκαταλείπει οριστικά τη μαρξιστική σφαίρα. Το 1970 μαζί με τον Κορνήλιο Καστοριάδη, τον Claude Lefort και τον Pierre Clastres θέτουν σε νέες βάσεις το περιοδικό "Textures", το οποίο εκδίδεται μέχρι το 1975. Το 1977 με τους Καστοριάδη, Lefort, Clastres, Abensour και Lucciani συμμετέχει στην έκδοση του περιοδικού "Libre", με τον υπότιτλο πολιτική-ανθρωπολογία-φιλοσοφία, μέχρι το 1980. Το 1980 αναλαμβάνει την αρχισυνταξία του "Le Debat", μετά από πρόταση του διευθυντή του Pierre Nora. Η Απομάγευση του κόσμου εκδίδεται το 1985.

Ο Γκοσέ αρνείται κάθε ντετερμινισμό: όλα αυτά θα μπορούσαν κάλλιστα και να μην είχαν συμβεί, ελλείψει ευνοϊκών ιστορικών συγκυριών. Ωστόσο, οι ιστορικές συγκυρίες προσέφεραν απλώς την πρακτική ευκαιρία της εκδίπλωσης όσων τάσεων ενυπήρχαν ήδη στο χριστιανικό δόγμα. Μαζί με την απομάκρυνση του Θεού από τη φύση (αποϊεροποίηση φύσης) καταλύεται εν δυνάμει και η ιεραρχία: ο ηγεμόνας παύει να ενσαρκώνει τη διαμεσολάβηση ανάμεσα στους δύο κόσμους και πλέον αρχίζει ν’ αντιπροσωπεύει την οριστική διάζευξή τους (ελέω Θεού μονάρχης). Η προτεσταντική Μεταρρύθμιση με τον «εγκόσμιο ασκητισμό» που εκείνη επέφερε δεν είναι τίποτα περισσότερο από αποκορύφωμα μιας εξέλιξης που προετοιμαζόταν αιώνες. Ο Προτεσταντισμός απλώς βάθυνε το χάσμα ενθάδε/επέκεινα. Τελικά, από στατικός και θείος ο κόσμος άρχισε να γίνεται αντιληπτός ως κάτι το ρευστό, κάτι που επιδέχεται και χρήζει μορφοποίησης. Αυτό αποπειράθηκαν να κάνουν οι διάφορες πολιτικές ιδεολογίες μέχρι σήμερα. Όπως είπε κάποτε ο Μαρξ: «οι φιλόσοφοι πάντα εξηγούσαν τον κόσμο, αλλά ο σκοπός είναι να τον αλλάξουμε». Ο Γκοσέ υμνεί τον Χριστιανισμό επειδή θεωρεί ότι εκείνος, λόγω της εσωτερικής του δυναμικής και των διαλεκτικών του αντιφάσεων, τελικά έφυγε από το ιστορικό προσκήνιο, δίνοντας τη θέση του (και τη θέση της θρησκείας γενικά) στο νεωτερικό πνεύμα της αναζήτησης για τη χειραφέτηση του ανθρώπου απέναντι στη φύση και στην κοινωνία.

Κοινωνίες πέραν του θρησκευτικού

Χάρη στον Χριστιανισμό, καταλήγει, φτάσαμε τελικά να ζούμε σε πέραν του θρησκευτικού κοινωνίες. Τι σημαίνει όμως αυτό; Για τον Γκοσέ, κοινωνία πέραν του θρησκευτικού είναι μια κοινωνία που επενδύει στο μέλλον, από το οποίο και αντλεί τη νομιμοποίησή του. Νομιμοποιείται από τις προσδοκίες που εκφράζουν τα μέλη της, τα οποία δεν είναι παθητικοί φορείς αλλά συνειδητοί διαμορφωτές του κοινωνικού γίγνεσθαι ιδεολογίες που προωθούν τη χειραφέτηση. Αν και αποδέχεται τη θεωρία της εκκοσμίκευσης, κατά την οποία οι νεότερες ιδεολογίες αποτελούν εκκοσμικευμένες μορφές μετάθεσης του θρησκευτικού ζήλου, ο Γκοσέ ξεκαθαρίζει πως οι ιδεολογίες δεν αποτελούν απλή συνέχεια των θρησκειών με άλλη μορφή, αλλά συνάμα και αντιστροφή τους. Έξοδος από τη θρησκεία δε σημαίνει οριστική εξάλειψη κάθε θρησκευτικής εμπειρίας αλλά απλώς ότι το θεμελιωδώς έτερο έχει πάψει ν’ αποτελεί τη βάση νομιμοποίησης των κοινωνιών μας. Δε ζούμε σε δίχως θρησκεία κοινωνίες αλλά σε κοινωνίες όπου το θρησκευτικό στοιχείο αποτελεί ένα συγκεκριμένο, οριοθετημένο τμήμα, τα οποίο ακολουθεί τους κανόνες τους. Αφού έπαψε να ρυθμίζει τη λειτουργία τους εξ ολοκλήρου, ο Ιερό επανενσωματώθηκε ως μέρος της κουλτούρας. Η θρησκεία έχει τελειώσει ως δομή αλλά υπάρχει ακόμη ως κουλτούρα, χωρίς όμως να υφίσταται κάποια αντίφαση, λέει ο Γκοσέ. Πλέον ζούμε σε κοινωνίες που δεν καθορίζονται έξωθεν αλλά αυτοθεσμίζονται. Θεμέλιο των νεωτερικών κοινωνιών αποτελεί η σύγκρουση (ο Γκοσέ θέτει σχηματικά το 1880 ως «θεσμοθέτηση» της σύγκρουσης λόγω της εμφάνισης της καθολικής ψηφοφορίας και ταξικών εργατικών κομμάτων που απευθύνονταν στη μάζα). Αντίθετα με όλες εκείνες τις κοινωνίες που νομιμοποιούνται από το παρελθόν («κοινωνίες μαθητείας»), οι κοινωνίες που στρέφονται στο μέλλον εστιάζουν στο παιδί και αναγνωρίζουν της σημασίας του κοινωνικού του ρόλου. Η εκπαίδευση από τη Νεωτερικότητα αρχίζει να θεωρείται ως επένδυση στο μέλλον και η ιστορίας της εκπαίδευσης αποτελεί την ιστορία της διαρκούς αύξησης της έμφασης που δίνεται στις λανθάνουσες δυνατότητες σε βάρος των τρεχουσών (έμφαση στο πώς της μαθησιακής διαδικασίας και όχι στο τι).

Αντίθετα με όλες εκείνες τις κοινωνίες που νομιμοποιούνται από το παρελθόν («κοινωνίες μαθητείας»), οι κοινωνίες που στρέφονται στο μέλλον εστιάζουν στο παιδί και αναγνωρίζουν της σημασίας του κοινωνικού του ρόλου.

Πού βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα; Το μέλλον είναι άγνωστο, απρόβλεπτο και μη προκαθορισμένο στη μετά τις ιδεολογίες κοινωνία. Ιδεολογίες ήταν η τελευταία μορφή που έλαβε το θρησκευτικό. Ζούμε σ’ ένα σύστημα αιώνιο (με την έννοια ότι στηρίζεται σε απρόσωπους θεσμούς που είναι πρωτοτυπία της Δύσης και μπορούν ν’ αναπαράγονται ατελεύτητα) και απείρως τελειοποιήσιμο μέσα από την αέναη αλλαγή. Όσο για το δομικό σχήμα της θρησκευτικής εμπειρίας, αυτό παραμένει μαζί μας υπό άλλη μορφή: συγκεκριμένα, αποκρυσταλλώνεται στη σκέψη, το φαντασιακό, καθώς και τον τρόπο που συλλαμβάνουμε τον εαυτό μας. Και η τέχνη είναι η συνέχεια του Ιερού (όπως το ορίζει ο Ρούντολφ Ότο) με άλλα μέσα. Το σχήμα του Γκοσέ μοιάζει να απολήγει σε μια εγελιανή ουτοπία διαρκούς προόδου. Βέβαια θα μπορούσαν να ισχύουν όλα τα παραπάνω και συγχρόνως να βρισκόμαστε χωρίς να το συνειδητοποιούμε μέσα σε μια δυστοπία σαν αυτή που περιγράφεται στο μυθιστόρημα Θαυμαστός καινούργιος κόσμος, και μάλλον κάπως έτσι το φανταζόταν ο Χάξλεϊ. Στο τελευταίο κεφάλαιο, λοιπόν, ο Γκοσέ αποκαλύπτει τις σκοτεινές πτυχές αυτής της κατάστασης:

«Είμαστε εφεξής καταδικασμένοι να ζούμε στερημένοι νοήματος, απογυμνωμένοι και μέσα στην αγωνία αυτό από το οποίο, από τότε που άνθισε η ανθρώπινη περιπέτεια, η χάρις των θεών μας μας είχε απαλλάξει; Τώρα, επαφίεται στον καθένα να επεξεργαστεί τις δικές του απαντήσεις». (σ. 429).

Έτσι, οι προβληματισμοί των δύο βιβλίων συναντώνται ξανά, προβάλλοντας τις μορφές που μπορεί να λάβει μια ζωή σε έναν δίχως Θεό κόσμο.