Ο θάνατος του ορθόδοξου Βαλκάνιου

 του Κώστα Κούρκουλου, τα ΝΕΑ

Ο Απόστολος Παύλος, πραγματικός ιδρυτής της χριστιανικής θρησκείας, είναι αυτός που όρισε και την πίστη: «Έστι δε πίστις ελπιζομένων υπόστασις, πραγμάτων έλεγχος ου βλεπομένων».

Κατά τον Απόστολο Παύλο δηλαδή, πίστη είναι η βεβαιότητα για την ύπαρξη πραγμάτων τα οποία ούτε βλέπουμε, ούτε υπάρχει καμία απόδειξη ότι υπάρχουν.

Πρόκειται για περιγραφή, που περιέχει όλη την χριστιανική θρησκεία: Από τη γέννηση του Χριστού και την Σταύρωση, μέχρι την Δε υτέρα Παρουσία και την Ανάσταση των νεκρών.

Που πάει να πει πως οι θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι ανεξάρτητες από την πραγματικότητα, τα γεγονότα και τον ορθό λόγο. Είναι δηλαδή «ακοσμικές».

Παρ’ ότι όμως «ακοσμικές», οι θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι ταυτόχρονα η κληρονομημένη παράδοση κάθε κοινότητας. Πρόκειται δηλαδή για δημιουργία των ανθρώπων που πέρασαν πριν από εμάς. Γι’ αυτό άλλωστε, κάθε κοινότητα έχει διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις από όλες τις άλλες.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Χριστιανική θρησκεία, από την εποχή του Θεοδοσίου, οπότε επιβλήθηκε με τη βία ως κρατική θρησκεία, ενώ στην ρητορική της διατήρησε την αρχική «ακοσμικότητα», ως δημιούργημα του ανθρώπινου κόσμου προσαρμόστηκε σ’ αυτόν.

Έτσι, όταν ο φόνος εξυπηρετούσε τα κρατικά συμφέροντα με τα οποία η θρησκεία ταυτιζόταν, μέχρι και το βιβλικό «ου φονεύσεις» αγνόησε, αφού «ευλόγησε» τον θάνατο των «άλλων».

Με τον ίδιο τρόπο ανέχτηκε ακόμη και την επιστήμη, παρ’ ότι η τελευταία, στηριζόμενη στην «εγκόσμια» απόδειξη, ήταν ασύμβατη με τις αναπόδεικτες και «ακοσμικές» παραδοχές της.

Που πάει να πει πως η θρησκεία, όπως όλα τα ανθρώπινα δημιουργήματα, βρίσκεται μέσα στην ανθρώπινη κατάσταση, άρα και στην ανθρώπινη αντιφατικότητα.

Είναι η αντιφατικότητα, με την οποία παρουσιάζεται σήμερα το ορθόδοξο ρεύμα της Βαλκανικής στην αντιμετώπιση της πανδημίας. Το οποίο, ενώ ζει δίπλα στην ιατρική επιστήμη, καταφεύγει στη δεισιδαιμονία.

Διότι δεισιδαιμονία είναι οι κυρίαρχες στους ορθόδοξους εκκλησιαστικούς κύκλους δοξασίες, ότι ο ιός δεν μεταδίδεται με την θεία κοινωνία ή το προσκύνημα των εικόνων, αφού δήθεν τον διώχνει η ιερότητά τους και η ζωντανή πίστη.

Και ναι μεν, με βάση την εγκόσμια εμπειρία της επιστήμης και της λογικής, αυτές οι δοξασίες είναι απολύτως παράλογες. Όμως αυτός είναι και ο λόγος, για τον οποίον είναι και παντοδύναμες.

Αφού οι πεποιθήσεις που διαμορφώνονται εκτός πραγματικότητας και εκτός των κανόνων της λογικής, είναι απρόσβλητες και από τη λογική και από την πραγματικότητα. Μια και «…..η πραγματικότητα ελάχιστα αντιστέκεται ….. και στην πιο τρελή θεωρία, που θα μπορούσε να σκαρφιστεί κάποιος απατεώνας». (Hannan Arendt, «Υπόσχεση πολιτικής»).

Και όλα αυτά είναι απολύτως ανθρώπινα. Αφού «…ο άνθρωπος είναι ζώον που επιθυμεί την πίστη και όχι την γνώση». (Κ. Καστοριάδης, «Η άνοδος της ασημαντότητας»).

Κάτι που επιβεβαιώνεται δραματικά από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του αντιεμβολιαστικού κινήματος των ορθοδόξων της Βαλκανικής και του «πρωτείου» που κατέκτησε στον χώρο των ανεμβολίαστων.

Όπου, σε ένα παραλήρημα ναρκισσισμού του «βαλκάνιου φουκαρά», ο κάθε ταπεινωμένος βαλκάνιος βρήκε δημόσιο «βήμα» στον αντιεμβολιασμό, για να δείξει ότι δεν είναι ο «κανένας» ή ο «παρίας», αλλά ότι είναι και αυτός «κάποιος» που «μετράει» σ’ αυτήν τη ζωή.

Και ότι έχει και αυτός τον τρόπο του να γίνει διακριτός και να συγκεντρώσει πάνω του το φως της δημόσιας σφαίρας.

Έτσι αποφάσισε ότι απέκτησε την υπεράνθρωπη ικανότητα να αντιληφθεί αυτό, που όλη η ανθρωπότητα είναι «ανίκανη» να δει: ότι η επιστήμη είναι μία «παγκόσμια συνωμοσία» που, με αφορμή την πανδημία, επιχειρεί να μας αλλάξει την ανθρώπινη ουσία με τα εμβόλια.

Ζώντας μάλιστα σε έναν μονωμένο από την πραγματικότητα και τη λογική κόσμο, όπου «δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στα γεγονότα και την φαντασία», εκλαμβάνει σαν εχθρική επίθεση κάθε διάψευση του παραλογισμού του.

Είναι ο λόγος για τον οποίο τα μέλη του αντιεμβολιαστικού κινήματος των βαλκάνιων ορθοδόξων αδυνατούν να αντιληφθούν ότι είναι δική τους επιλογή να πεθαίνουν μαζικά, με τον πιο ανόητο και απάνθρωπο θάνατο που θα μπορούσε να τους τύχει: μέσα στην απόλυτη ανθρώπινη ερημία και αποξένωση που επιβάλλει η ασθένεια, όπου οι ασθενείς, προτού ακόμη πεθάνουν, «είναι περισσότερο αποκομμένοι από τον κόσμο των ζωντανών, απ’ όσο αν ήταν νεκροί».

Το ελληνικό εθνικό συμφέρον για σεβασμό της Συνθήκης των Πρεσπών

 του Ευάγγελου Βενιζέλου  στην Καθημερινή της Κυριακής, 14/11/2021

Με τη Συνθήκη των Πρεσπών η Ελλάδα διασφάλισε την άμεση μεταβολή του διεθνούς ονόματος του γειτονικού κράτους σε «Βόρεια Μακεδονία» (όνομα σύνθετο που περιέχει  γεωγραφικό προσδιορισμό). Αυτό ανταποκρινόταν, σε μεγάλο βαθμό, στην ευρύτατα αποδεκτή ελληνική εθνική γραμμή. Η διευθέτηση αυτή εισήχθη και στην εσωτερική έννομη τάξη της γείτονος με την αναθεώρηση του Συντάγματός της. Η χρήση όμως του σύνθετου αυτού ονόματος στο εσωτερικό, σύμφωνα με τη Συνθήκη, θα επεκτείνεται σταδιακά ακολουθώντας τον ρυθμό ανοίγματος των κεφαλαίων των διαπραγματεύσεων ένταξης της Βόρειας Μακεδονίας στην Ε.Ε. Εξαρτάται συνεπώς από την εξέλιξη μιας διαδικασίας που τελεί υπό τον πολιτικό έλεγχο των κρατών - μελών της Ε.Ε. και όχι των συμβαλλομένων μερών της Συνθήκης των Πρεσπών. 

Ως αντάλλαγμα η Ελλάδα συναίνεσε στην άμεση ένταξη της Βόρειας Μακεδονίας στο ΝΑΤΟ που ήδη συντελέστηκε και στην έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ε.Ε. στο μέτρο που αυτό εξαρτάται από τη θέση και την ψήφο της χώρας μας. Επιπλέον η Ελλάδα συμφώνησε στον χαρακτηρισμό ως «μακεδονικής» της ιθαγένειας των πολιτών της Βόρειας Μακεδονίας, της επίσημης γλώσσας της χώρας  (άρθρο 1 παρ. 3 περ. β και γ αντίστοιχα), αλλά και της εθνικότητας των πολιτών της, με την έννοια του αυτοπροσδιορισμού, μέσω της χρήσης του όρου «Μακεδονία» και «μακεδονικός» με το νόημα που αναγνωρίζει στους όρους αυτούς το άρθρο 7 της Συμφωνίας, στο οποίο παραπέμπει και το άρθρο 1 παρ. 3 περ. δ.

Τα τρία αυτά σημεία που αφορούν την ιθαγένεια, τη γλώσσα και την εθνικότητα, δεν μου επέτρεψαν να ψηφίσω υπέρ της κύρωσης της Συνθήκης καθώς θεώρησα ότι ο συσχετισμός των δυνάμεων και το momentum που οδήγησε στη σύναψη της Συνθήκης, καθιστούσαν δυνατές σαφέστερες και καλύτερες διευθετήσεις. Θεώρησα ότι η Συνθήκη δεν εμπεριέχει την ισορροπία που ήταν εφικτή.

Όμως από την υπογραφή της μέχρι σήμερα η ισορροπία της Συνθήκης  έχει διαταραχθεί σε πολύ πιο ουσιώδη σημεία. Από τις επιδιώξεις της Βόρειας Μακεδονίας έχει ήδη επιτευχθεί η ένταξη στο ΝΑΤΟ και η συμμετοχή σε όλους σχεδόν τους διεθνείς οργανισμούς και πάντως στον ΟΗΕ με το σύνθετο όνομα Βόρεια Μακεδονία. Από τις εγγυήσεις που επιζητούσε η Ελλάδα ήδη συντελέστηκε η αναθεώρηση του Συντάγματος της Βόρειας Μακεδονίας σε συμμόρφωση προς ρητές διεθνείς υποχρεώσεις που συνιστούν όρους διεθνούς συνθήκης που κατισχύει του εσωτερικού δικαίου κατά τη λογική του Διεθνούς Δικαίου και κατά τη Διεθνή Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών.

Η χρήση όμως του ονόματος Βόρεια Μακεδονία στο εσωτερικό δεν έχει αρχίσει να επεκτείνεται καθώς δεν υπήρξε πρόοδος ως προς την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ε.Ε. Η θετική στάση της Ελλάδας, που συνιστά και διεθνή της υποχρέωση, δεν μπορεί να αντισταθμίσει τις  αντιρρήσεις της Βουλγαρίας ούτε την επιλογή πολλών κρατών - μελών να μη ανοίξουν έναν νέο κύκλο διεύρυνσης της ΕΕ. Επιπλέον η ευρωπαϊκή πολιτική για τα Δυτικά Βαλκάνια συνολικά έχει πλέον αρχίσει να λειτουργεί προδήλως αποσταθεροποιητικά για την περιοχή. Επιμέρους όψη της εξέλιξης αυτής είναι οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που οδήγησαν στην τωρινή πολιτική κρίση στη Βόρεια Μακεδονία.  Μαζί προφανώς με άλλους εγχώριους λόγους.

Παρατηρώ τώρα κάποιους επικριτές και αντιπάλους της Συνθήκης των Πρεσπών στην Ελλάδα να επιχαίρουν και να εμφανίζονται έτοιμοι να αποδεχθούν,  με ανακούφιση και ικανοποίηση, την εγκατάλειψη της Συνθήκης από μια  επόμενη κυβέρνηση της Βόρειας Μακεδονίας διαφορετικού πολιτικού προσανατολισμού  από την κυβέρνηση Ζάεφ.

Χρησιμοποιώ τον μη ακριβή νομικά όρο «εγκατάλειψη» γιατί ευτυχώς η καταγγελία και η λήξη της Συνθήκης υπόκειται στις αυστηρές προδιαγραφές της ίδιας και της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών.

Όμως τώρα, μετά τα όσα έχουν ήδη συντελεστεί, η ισχύς και ο σεβασμός της Συνθήκης των Πρεσπών, όπως επιβάλλει το Διεθνές Δίκαιο και η αρχή της συνέχειας του κράτους που δεσμεύει και τα δυο αντισυμβαλλόμενα μέρη, είναι ζωτικό συμφέρον της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η σκέψη ότι μπορούμε να απαλλάξουμε τη Βόρεια Μακεδονία από τις υποχρεώσεις της κατά τη Συνθήκη των Πρεσπών για να την πιέσουμε αποτελεσματικότερα ενόψει της έναρξης ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την ΕΕ, είναι αφελής και επικίνδυνη. Καθιστά την Ελλάδα τμήμα του και πάλι ανοικτού ζητήματος των Δυτικών Βαλκανίων και απαλλάσσει τη Βουλγαρία από την ευθύνη χειρισμού των δικών της επιφυλάξεων και ευαισθησιών, κυρίως όμως επιτρέπει σε πολλά αλλά κράτη - μέλη της Ε.Ε. να συγκαλύψουν τις αντιρρήσεις και την αμηχανία τους που καθιστά πρακτικά πολύ μακρινή και αχνή την προοπτική ένταξης των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων.

Στο επίπεδο δε του Διεθνούς Δικαίου επιτρέπει σε κάποια τυχοδιωκτική κυβέρνηση της  γειτονικής  χώρας να απαλλαγεί από την υποχρέωση εσωτερικής χρήσης του σύνθετου ονόματος, να επιδιώξει την αντιστροφή  της αναθεώρησης του Συντάγματος, για την οποία απαιτείται βεβαίως αυξημένη πλειοψηφία δυο τρίτων του συνολικού αριθμού των βουλευτών ή ακόμη και να διεκδικήσει τη διεθνή χρήση του λεγόμενου συνταγματικού ονόματος (εάν  αυτό  έχει στο μεταξύ επανέλθει σύμφωνα με την εκδοχή αυτή ) χωρίς τον προσδιορισμό «Βόρεια».

Ανεξάρτητα συνεπώς από την άποψη που είχε ο καθένας κατά την υπογραφή και την κύρωση της Συνθήκης των Πρεσπών, τώρα η υπεύθυνη εθνική θέση που πρέπει να συνιστά την ενιαία εθνική στρατηγική, είναι η επιμονή στην υποχρέωση της άλλης πλευράς να σεβαστεί πλήρως τη Συνθήκη των Πρεσπών καθώς με τον τρόπο αυτό διατηρείται και η συνακόλουθη υποχρέωση των διεθνών οργανισμών και των άλλων κρατών να σέβονται τις προβλέψεις της Συνθήκης. Η Συνθήκη των Πρεσπών κατισχύει, κατά τη λεγόμενη μονιστική λογική, του Συντάγματος της Βόρειας Μακεδονίας και θέτει διεθνή νομικό φραγμό σε τυχόν ακραίους εσωτερικούς λαϊκισμούς στη γειτονική χώρα.

Φυσικά οι νομικοί φραγμοί δεν αρκούν. Προφανώς και η διεθνής κοινότητα θα επιμείνει στον σεβασμό και την εφαρμογή της Συνθήκης των Πρεσπών και θα ασκήσει ισχυρές πιέσεις. Αυτές όμως πρέπει να έχουν μόνο αποδέκτη την άλλη πλευρά. Η Ελλάδα, για λόγους εθνικού συμφέροντος και σεβασμού του Διεθνούς Δικαίου, οφείλει να έχει σαφή και σταθερή θέση υπέρ της ισχύος και του σεβασμού της Συνθήκης και να λειτουργεί ως ενεργό και αξιόπιστο μέλος της Ε.Ε. και όλης της διεθνούς κοινότητας. Περιθώρια για εθνικολαϊκιστικές ανευθυνότητες δεν υπάρχουν ούτε στην ελληνική πλευρά.-

Ο ψηφιακός κόσμος απέναντι στη δύναμη των ιδεών

Πιο δύσκολο από ποτέ σήμερα να προβλέψουμε τι φέρνει το μέλλον. Ο ρόλος της τεχνολογίας και η «αιχμαλωσία» από τους στοχαστές του χθες.

του Αθανάσιου Παπανδρόπουλου, euro2day.gr, 10/11/2021

Σε μια από τις τελευταίες σελίδες του πιο διάσημου βιβλίου του, ο σημαντικότερος, κατά γενική αποδοχή, οικονομολόγος του 20ού αιώνα, ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, παρατηρεί ότι: «... Οι ιδέες των οικονομολόγων και των πολιτικών φιλόσοφων, ασχέτως αν έχουν δίκαιο ή άδικο, είναι πιο ισχυρές από ό,τι από κοινού αποδεχόμαστε. Όντως, τίποτε άλλο δεν οδηγεί τον κόσμο. Οι πραγματιστές που πιστεύουν ότι ξεφεύγουν από κάθε διανοητική επίδραση, στην ουσία είναι υποταγμένοι σε κάποιον αποβιώσαντα οικονομολόγο...».

Αυτά τα λόγια γράφτηκαν το 1935. Αναλογιζόμενος τότε ο Κέινς την ευφράδεια των Αδόλφου Χίτλερ, Ιωσήφ Γκέμπελς και Ιούλιου Στράιχερ, που έκανε θραύση, μαζί με τα ρατσιστικά κείμενα ενός Αλφρέδου Ρόζενμπεργκ, πρόσθετε: «... Όταν τρελοί συμβαίνει να κυβερνούν λέγοντας ότι ακούνε φωνές που τους ομιλούν, η φρενίτιδα που εκπορεύεται από αυτούς ανάγεται σε κάποιον ασήμαντο γραφιά του άμεσου παρελθόντος... Ας μην υπερβάλλουμε λοιπόν με την ισχύ των συμφερόντων σε σύγκρουση με τη βαθμιαία κυριαρχία των ιδεών...».

Τα παραπάνω λόγια του Τζον Μέιναρντ Κέινς, τον τελευταίο καιρό, τα διαβάζω και τα ξαναδιαβάζω, για έναν απλό λόγο: την ώρα που καθημερινά βομβαρδίζομαι με κείμενα, εκπομπές και βιβλία περί την 4η Βιομηχανική Επανάσταση, προσπαθώ να καταλάβω περί τίνος πρόκειται. Και στη σημερινή εποχή της πολυπλοκότητας, όπως τονίζει ο σεβαστός μου δάσκαλος Εντγκάρ Μορέν, φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, με 100 χρόνια ζωής πίσω του, αυτό δεν είναι εύκολο. Πιθανότατα γιατί η ανθρώπινη ιστορία δεν έχει τέλος. Υπό αυτή την έννοια, κάθε περίοδος φέρει τη δική της σφραγίδα και μπορεί να ερμηνευθεί από τις σχετικές με την υφή και την εξέλιξή της αφηγήσεις.

Στο πλαίσιο αυτό κανείς δεν μπορεί και δεν πρέπει να μη λάβει σοβαρά υπόψη του αυτό που επισημαίνει ο Γιουβάλ Νοά Χαράρι, όταν γράφει ότι: «... Οι άνθρωποι σκέπτονται κυρίως με βάση ιστορίες και όχι γεγονότα, αριθμούς ή εξισώσεις· κι όσο απλούστερη είναι μια ιστορία τόσο το καλύτερο».

Τι συνέβη λοιπόν τον περασμένο αιώνα και τα πρώτα είκοσι χρόνια του τωρινού;

Ως συνέχεια της Βιομηχανικής Επανάστασης του 19ου αιώνα και της ερμηνευτικής φιλοσοφίας που αναπτύχθηκε γύρω από αυτήν, τον 20ό αιώνα στο επίπεδο των ιδεών κυριάρχησαν τρεις μείζονες αφηγήσεις: η φασιστική και εθνικοσοσιαλιστική αφήγηση, η κομμουνιστική αφήγηση και η φιλελεύθερη αφήγηση μαζί με τη συγγενική της σοσιαλ-φιλελεύθερη.

Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος έβγαλε από τη μέση τη φασιστική και εθνικοσοσιαλιστική αφήγηση ύστερα από μια απίστευτη πολεμική τραγωδία. Όμως, από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έως τα τέλη εκείνης του 1980, ο κόσμος μετατράπηκε σε πεδίο μάχης ανάμεσα σε δύο μόνο αφηγήσεις: τον κομμουνισμό και τον φιλελευθερισμό. Τότε κατέρρευσε και η κομμουνιστική αφήγηση και απέμεινε η φιλελεύθερη, ως κυρίαρχος οδηγός για το ανθρώπινο παρελθόν και απαραίτητο εγχειρίδιο για το μέλλον του κόσμου -ή τουλάχιστον έτσι νόμιζε η παγκόσμια ελίτ.

Η φιλελεύθερη αφήγηση έχει ωστόσο δύο εκδοχές, την πολιτικο-φιλοσοφική της και την οικονομική. Από πολιτικής και φιλοσοφικής πλευράς, ο φιλελευθερισμός, με αφετηρία την προσωκρατική θεώρηση της πραγματικότητας, δίνει αξία και ισχύ στην ελευθερία και στον ορθό λόγο. Λέει ότι για χιλιάδες χρόνια η ανθρωπότητα ζούσε κάτω από καταπιεστικά καθεστώτα, τα οποία παραχωρούσαν στους ανθρώπους ελάχιστα πολιτικά δικαιώματα, οικονομικές ευκαιρίες ή ατομικές ελευθερίες, και περιόριζαν αυστηρά την κίνηση των ατόμων, των ιδεών και των αγαθών.

Αλλά οι άνθρωποι αγωνίστηκαν για την ελευθερία τους και, βήμα το βήμα, η ελευθερία άρχισε να κερδίζει έδαφος. Δημοκρατικά καθεστώτα πήραν τη θέση βάναυσων δικτατοριών. Η ελεύθερη επιχειρηματικότητα σε συνδυασμό με την τεχνολογική καινοτομία και την επιστημονική ανάπτυξη οδήγησαν σ’ ένα μοναδικό σύστημα παραγωγής πλούτου, που είναι το βιομηχανικό.

Σήμερα λοιπόν, το σύστημα αυτό, αφού πέρασε μέσα από σημαντικές φάσεις των τρόπων παραγωγής πλούτου και συλλογικής ευμάρειας, διανύει μια περίοδο ριζικής του μετάλλαξης, η οποία είναι όντως επαναστατική. Και αυτό συμβαίνει γιατί με μεγάλη ταχύτητα μεταβάλλονται οι συντελεστές παραγωγής πλούτου, με τον τελευταίο για παράδειγμα να μην είναι μόνο το προϊόν πρώτων υλών που βρίσκονται στο υπέδαφος.

Όταν η μεγαλύτερη εταιρεία ταξί στον κόσμο δεν έχει ούτε ένα όχημα στη διάθεσή της, αυτό κάτι δεν λέει; Όταν ο μεγαλύτερος μεσίτης ακινήτων δεν έχει ούτε μια ιδιόκτητη κατοικία δεν προβληματίζει; Όταν νομίσματα που δεν υπάρχουν κάνουν πλούσιους κάποιους ανθρώπους μέσα σε δύο-τρεις ημέρες αυτό κάτι δεν σημαίνει ως προς τον ρόλο του χρήματος;

Στα μαθήματα για τον 21ο αιώνα (εκδόσεις Αλεξάνδρεια), ο Χαράρι γράφει τα ακόλουθα: «... Η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με πρωτοφανείς επαναστάσεις, όλες οι παλιές μας αφηγήσεις γκρεμίζονται και ως τώρα δεν έχει εμφανιστεί κάποια νέα για να τις αντικαταστήσει. Πώς μπορούμε να προετοιμάσουμε εμείς τα παιδιά μας για έναν κόσμο πρωτοφανών μετασχηματισμών και ριζικής αβεβαιότητας; Ένα μωρό που γεννιέται σήμερα θα είναι στα τριάντα του το 2050. Αν όλα πάνε καλά, το μωρό αυτό θα ζει ακόμα το 2100 και μπορεί να παραμένει ενεργός πολίτης του 22ου αιώνα. Τι πρέπει να διδάξουμε σε αυτό το παιδί, για να μπορέσει να ζήσει και να ευημερήσει στον κόσμο του 2050 και του 22ου αιώνα; Τι δεξιότητες θα χρειαστεί για να βρει δουλειά, να κατανοεί όσα συμβαίνουν γύρω του και να πορευτεί στον λαβύρινθο της ζωής;

Δυστυχώς, αφού κανείς δεν ξέρει πώς θα είναι ο κόσμος το 2050 -πόσο μάλλον το 2100-, δεν γνωρίζουμε την απάντηση στις ερωτήσεις αυτές. Φυσικά, οι άνθρωποι ποτέ δεν μπορούσαν να προβλέπουν με ακρίβεια το μέλλον. Σήμερα όμως, αυτό είναι πιο δύσκολο από ποτέ άλλοτε, γιατί όταν η τεχνολογία θα μας επιτρέπει να σχεδιάζουμε και να τροποποιούμε το σώμα, τον εγκέφαλο και το νου, κανείς δεν θα μπορεί πια να είναι βέβαιος για τίποτα -ούτε καν για πράγματα που ως τώρα έμοιαζαν σταθερά και αιώνια...».

Παραφράζοντας τον Κέινς λοιπόν, ας πάψουμε να είμαστε αιχμάλωτοι κάποιων στοχαστών του χθες... Λίγος διαλογισμός για το σήμερα ίσως να ήταν πιο χρήσιμος. Αν όχι τόσο για εμάς, σίγουρα για αυτούς που τώρα βλέπουν το φως.

Περί γήρατος σήμερα

 του Αρίστου Δοξιάδη, Καθημερινή, 7/11/21

Το 44 π.Χ. ο Κικέρων, 62 ετών τότε, έγραψε το De Senectute (Περί γήρατος), όπου βάζει τον Κάτωνα τον πρεσβύτερο, 84 ετών, να συνομιλεί με δύο νεότερους άνδρες για τα γηρατειά. Απολαυστικό κείμενο, έχει εκδοθεί στα ελληνικά με τίτλο «Το δώρο της ωριμότητας» (εκδ. Διόπτρα). Υπάρχουν τέσσερις λόγοι, λέει, που πολλοί θεωρούν τη μεγάλη ηλικία μίζερη. Πρώτον, μας απομακρύνει από τη δραστηριότητα, δεύτερον, εξασθενεί το σώμα, τρίτον, μας στερεί σχεδόν κάθε ηδονή, τέταρτον, είναι κοντά στον θάνατο. Ο Κάτων εξετάζει τα στοιχεία αυτά ένα ένα και αποφαίνεται ότι δεν είναι ανάγκη να ισχύουν, και όσα ισχύουν δεν είναι αιτία δυστυχίας.

Σήμερα κλείνω τα 70, και με αυτή την ευκαιρία το διάβασα. Οι διάφοροι αλγόριθμοι για το προσδόκιμο μού δίνουν μέση διάρκεια ζωής 15 μέχρι 22 χρόνια ακόμη. Επειδή ασχολούμαι με την καινοτομία και με την κοινωνική συμπεριφορά, αναρωτήθηκα τι μπορούμε να προσθέσουμε σήμερα στα στοιχεία του Κικέρωνα για τα καλά της μεγάλης ηλικίας, και τι επιπλέον έρχεται στα χρόνια που κατά τους αλγορίθμους μάλλον θα είμαι ζωντανός.

Η τεχνολογία έχει δώσει πολύ περισσότερες δυνατότητες για δραστηριότητα στους ηλικιωμένους. Από το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο μέχρι το Διαδίκτυο και τις βιντεο-συναντήσεις, μπορούν να ενημερώνονται και να επικοινωνούν για πολλά θέματα, με πολλούς ανθρώπους, και χωρίς τις δυσκολίες της μετακίνησης και της μειωμένης όρασης ή ακοής. Η πανδημία έδειξε ότι εύκολα χρησιμοποιούν νέα εργαλεία για να ακούσουν διαλέξεις ή για να δουν τα εγγόνια τους, όταν δεν μπορούν με τον παλιό τρόπο. Οι σύγχρονες κοινωνίες, όμως, αποθαρρύνουν συχνά την επαγγελματική δραστηριότητα σε μεγάλη ηλικία. Για πολλούς η συνταξιοδότηση είναι υποχρεωτική, ενώ για άλλους υπάρχουν αντικίνητρα για εργασία όταν μπορούν να έχουν και σύνταξη. Πολύ πρόσφατα άρχισε να αλλάζει αυτό στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, υπό την πίεση του δημογραφικού. Είναι σημαντικό να αλλάξουν και οι κοινωνικές νόρμες.

Τις ασθένειες της ηλικίας τις έχουν περιορίσει η ιατρική επιστήμη και οι υπηρεσίες υγείας. Αλλά δεν έχουμε βρει αντίδοτο στη γεροντική άνοια, ενώ γνωρίζουμε ότι συχνά έχει οργανικές αιτίες. Δεν ισχύει η άποψη του Κικέρωνα πως η ξεχασιά οφείλεται μόνο σε διανοητική οκνηρία, ούτε ότι «κανένας γέροντας δεν ξεχνάει πού έχει κρύψει τα χρήματά του!». Αλλά και σε αυτό το θέμα υπάρχει ελπίδα. Οι ασθένειες του νευρικού συστήματος, παραμελημένες μέχρι πρόσφατα στην έρευνα και στη φαρμακοβιομηχανία, τώρα έχουν αποκτήσει προτεραιότητα, και η τεράστια πρόοδος της βιολογίας θα φέρει θεραπείες.

Για τις ηδονές, ο Κικέρων αναφέρει δύο που αρμόζουν σε ηλικιωμένους: Αφενός, την απόλαυση φαγητού και κρασιού με παρέα, με έμφαση στη συζήτηση και όχι στη χόρταση. Καλύτερος όρος είναι, λέει, το λατινικό convivium (συν-ζωή), από το ελληνικό συμπόσιο ή συντροφιά. Αφετέρου, την καλλιέργεια κήπων. Ισχύουν και σήμερα αυτά, για πολλούς. Το convivium είναι προσιτό σε όλους εκτός από τους πολύ φτωχούς. Κήπους δεν έχουμε στις μεγάλες πόλεις, αλλά οι Βρετανοί έχουν δώσει λύση με τα allotments, και ίσως αξίζει να τα έχουμε κι εδώ.

Τον θάνατο δεν τον αποφεύγουμε. Ο Κικέρων προτείνει να σκεφτόμαστε το έργο που θα αφήσουμε στις επόμενες γενιές. Ισχύει σήμερα ακόμη περισσότερο, ιδίως σχετικά με το περιβάλλον.

Η διάρκεια ζωής ωστόσο μπορεί να μεγαλώσει ασύλληπτα. Αυτό τουλάχιστον πιστεύουν οι θεωρητικοί του singularity: σε μερικά χρόνια η πρόοδος της ιατρικής και της τεχνολογίας θα μας χαρίζει κάθε έτος περισσότερο από ένα έτος αυξημένου προσδόκιμου. Αν συμβεί αυτό, σε μερικές δεκαετίες θα πεθαίνουμε μόνο από ατύχημα. Λέτε;

Το 43 π.Χ. ο Κικέρων πέθανε, 63 χρόνων. Οχι από γηρατειά ή από αρρώστια. Ηταν πολύ δραστήριος. Τον σκότωσαν οι πολιτικοί του αντίπαλοι. Σε αυτό το ζήτημα, φοβάμαι ότι η ανθρωπότητα δεν έχει προοδεύσει.

Τι ξέχασε να μας πει ο Γιώργος Παπανδρέου

του Γιάννη Μιχελάκη, 05 Νοεμβρίου 2021

Η συνέντευξη του Γιώργου Παπανδρέου στον ΑΝΤ1, στην εκπομπή του Νίκου Χατζηνικολάου, μου θύμισε τη φράση του Όσκαρ Ουάιλντ ότι "στον έρωτα, αρχίζουμε απατώντας τον εαυτό μας. Μόνο αργότερα απατούμε τους άλλους", (τη λέξη "έρωτα" αντικαταστήστε την με τη λέξη "πολιτική").

Ο κ. Παπανδρέου, αφού "εξαπάτησε" τον ίδιο του τον εαυτό -με θύμα όμως μια ολόκληρη χώρα- με την συνέντευξη του αυτή, προσπάθησε -για μια ακόμα φορά- να εξαπατήσει τον λαό..! Όμως, τελικά «το να λες ψέματα είναι ένα υπέροχο πράγμα επειδή σε οδηγεί στην αλήθεια» όπως έλεγε ο Ντοστογιέφσκι.

Ας δούμε, λοιπόν, τι «ξέχασε» ή τι απέφυγε να μας πει ο κ. Παπανδρέου!

Παραπονέθηκε, ο πρώην πρωθυπουργός, ότι τα κόμματα δεν στήριξαν την μνημονιακή πολιτική του. Δεν μας είπε όμως, γιατί ο ίδιος, δεν ανταποκρίθηκε θετικά στην έκκληση του Κώστα Καραμανλή το 2009 να στηρίξει ένα πρόγραμμα εξυγίανσης της ελληνικής οικονομίας, ώστε να μην οδηγηθούμε στα μνημόνια.

Και όχι μόνο δεν ανταποκρίθηκε στην πατριωτική αυτή έκκληση, αλλά φρόντισε, με τα διαβόητο πια, «λεφτά υπάρχουν», να ξεγελάσει τον λαό για να υφαρπάξει την ψήφο του.

Μίλησε για την προσπάθειά του να κάνει μεταρρυθμίσεις. Δεν μας είπε όμως γιατί όταν έγινε το 2008 προσπάθεια να εξυγιανθεί το ασφαλιστικό, την ημέρα της συζήτησης του σχετικού Ν/Σ, αποχώρησε από τη Βουλή, ενώθηκε με τους διαδηλωτές, που ήταν συγκεντρωμένοι έξω από το κοινοβούλιο και ταυτίστηκε με τις πιο ακραίες λαϊκιστικές θέσεις.

Απέφυγε να απαντήσει γιατί -εφόσον τα είχε όλα καλά καμωμένα- το κόμμα του, παρά το γεγονός ότι η κυβέρνησή του πήρε ψήφο εμπιστοσύνης στη Βουλή, αυτόν τον απέπεμψε από πρωθυπουργό.

Κατηγόρησε τον Σαρκοζί και τη Μέρκελ ότι δεν τον στήριξαν στις Κάννες, αλλά «ξέχασε» να μας πει ότι οι ευρωπαίοι έγιναν έξαλλοι μαζί του, γιατί με τις ανεκδιήγητες απειλές του για δημοψήφισμα, έθεσε υπό αμφισβήτηση μια ευρωπαϊκή συμφωνία, που είχε κάνει ο ίδιος, για την οποία, μάλιστα είχε πανηγυρίσει προηγουμένως!

«Ξέχασε» να μας πει, ότι ο Κώστας Καραμανλής, κουβαλώντας το βάρος των χρεών των προηγούμενων κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ, υποχρεώθηκε στην πενταετία του, να αυξήσει το Δημόσιο Χρέος κατά 70 δισ. ευρώ περίπου για την καταβολή τόκων δανείων που είχε πάρει η διακυβέρνηση Σημίτη, την αποπληρωμή των σπάταλων Ολυμπιακών έργων, την αποπληρωμή παλαιών χρεών για εξοπλισμούς, κλπ.

Και βέβαια κουβέντα δεν είπε, για το γεγονός, ότι στην σύντομη πρωθυπουργική του θητεία αύξησε το Δημόσιο Χρέος κατά 54 δισ. ευρώ, ενώ η κυβέρνησή του δεν ήταν σε θέση να διαχειριστεί την κρίση, ενόψει και των προεκλογικών επαγγελιών του «λεφτά υπάρχουν».

Ούτε, βέβαια, θυμήθηκε να μας πει, ότι πριν εκλεγεί πρωθυπουργός με το σύνθημα «λεφτά υπάρχουν», γνώριζε την κατάσταση της οικονομίας. Μάλιστα, όταν μοίραζε λεφτά τους πρώτους μήνες της θητείας του και απέφευγε να δανειστεί οδηγώντας τη χώρα στον γκρεμό, είχε έρθει σε επαφή με τον Στρος Καν για να του ζητήσει την εμπλοκή του ΔΝΤ στην «διάσωση» της Ελλάδος.

Επιπλέον, αποκαλυπτική ήταν και η μαρτυρία του πρώην Υπουργού Οικονομίας της Γερμανίας, κ. Στάινμπρουκ ο οποίος αναφέρει, ότι σε συνάντηση που είχε με τον κ. Παπανδρέου, τον Ιανουάριο του 2009, του ανέφερε ότι δεδομένης της οικονομικής κατάστασης της χώρας: «δεν ήταν πλέον και τόσο σίγουρος ότι ήθελε να κερδίσει τις εκλογές». Βέβαια, αντίθετα, με ότι είχε πει στον Γερμανό συνομιλητή του, τους επόμενους μήνες, ο πρώην πρωθυπουργός, μεταχειρίστηκε τελικά κάθε λαϊκίστικο μέσο για να υπονομεύσει την τότε κυβέρνηση Καραμανλή και να αλώσει την εξουσία.

Και στο θέμα, όμως, του ύψους του χρέους και της διαβόητης, πια, καταγραφής που έκανε ο Ανδρέας Γεωργίου της ΕΛΣΤΑΤ δεν μας εξήγησε πως το διαχειρίσιμο έλλειμμα του 8% «μετατράπηκε» στο 15,6%. Πως ο κ. Γεωργίου, ΜΟΝΟΣ ΤΟΥ, για να στηρίξει το αφήγημα του κ. Παπανδρέου, έξω από κάθε κανονισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προσδιόρισε το έλλειμμα της χώρας, εντάσσοντας σ’ αυτό κάθε λογαριασμό, που μπορούσε να εντοπίσει, προκειμένου να τον καταστήσει Δημόσιο Χρέος! Δεν υπάρχει αμφισβήτηση, ότι το έλλειμμα του 15,6% οφείλεται σαφώς σε αναθεωρήσεις των στοιχείων και όχι στην «αποκάλυψη» δήθεν κρυφών ελλειμμάτων!

Αλλά, θα είχε ενδιαφέρον, σε κάποια επόμενη συνέντευξή του, ο κ. Παπανδρέου να μας πει για παράδειγμα για το «αμαρτωλό» Swap της Goldman Sachs του κ. Σημίτη, με το οποίο σε μία μόνο μέρα, η αμερικάνικη εταιρεία αποκόμισε το 12% των ετήσιων κερδών της σε βάρος της χώρας μας.

Να μας πει για την αποκάλυψη του πρώην υπουργού Εξωτερικών της Κύπρου, Νίκου Ρολάνδη, ο οποίος σε τηλεοπτική του συνέντευξη, πριν από περίπου τέσσερα χρόνια, είχε δηλώσει ότι το 2003 η Αθήνα ζήτησε από τη Λευκωσία να αλλάξει μια συμφωνία με την Αίγυπτο, η οποία εάν ολοκληρωνόταν, όπως προβλεπόταν αρχικά, το Κάιρο θα είχε αποδεχτεί πως το Καστελόριζο έχει ΑΟΖ.

Με απλά λόγια, σύμφωνα με τα λεγόμενα του πρώην υπουργού Εξωτερικών, η Κύπρος είχε προετοιμάσει το έδαφος για να πραγματοποιήσει η Ελλάδα μια κίνηση ματ έναντι της Τουρκίας σε σχέση με την ΑΟΖ, αλλά η τότε ηγεσία του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, με επικεφαλής τον Γιώργο Παπανδρέου δεν στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων.

Να μας εξηγήσει γιατί ακύρωσε τη συμφωνία του Καραμανλή με τον Πούτιν, για τη δημιουργία αγωγού φυσικού αερίου από το Μπουργκάζ της Βουλγαρίας στην Αλεξανδρούπολη. Επίσης αν θεωρεί τυχαία ότι μετά την κύρωση της συμφωνίας αυτής, από την Ελληνική Βουλή, τον Αύγουστο του 2008, ξέσπασε το «σκάνδαλο» του Βατοπαιδίου και τα «Δεκεμβριανά» στην Αθήνα.