Λογοτέχνες, επιστήμονες και φιλόσοφοι εκφράζουν διαχρονικά την ανησυχία τους για τις συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης
Η Καθημερινή
του ΜΑΝΩΛΗ ΑΝΔΡΙΩΤΑΚΗ
«Ο μετριασμός του κινδύνου του αφανισμού μας από την τεχνητή νοημοσύνη θα πρέπει να αποτελέσει παγκόσμια προτεραιότητα μαζί με άλλους κινδύνους κοινωνικής κλίμακας, όπως οι πανδημίες και ο πυρηνικός πόλεμος». Μ’ αυτές τις 30 λέξεις, μόλις τον περασμένο Μάιο, έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου 350 ειδικοί και ηγέτες απ’ το πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης στην ανθρωπότητα. Ο υπαρξιακός κίνδυνος της τεχνητής νοημοσύνης έγινε ξαφνικά πρωτοσέλιδο.
Τους τελευταίους μήνες, η εμφάνιση μιας πανίσχυρης μηχανής τεχνητής νοημοσύνης, του μεγάλου γλωσσικού μοντέλου CHAT-GPT, έχει αναγεννήσει μια αρκετά παλιά ανησυχία στις καρδιές της ανθρωπότητας, τον φόβο του ξεπεράσματός μας.
Μια τεχνητή νοημοσύνη που διά της μηχανικής μάθησης θα αυτοβελτιώνεται διαρκώς είναι μαθηματικώς βέβαιον ότι θα καταφέρει κάποια στιγμή να λαμβάνει αποφάσεις και να τις εκτελεί σωστά. Ο δημιουργός της θα χαρεί. Μέχρι τη στιγμή που η μηχανή θα κρίνει ότι μπορεί και χωρίς αυτόν...
Πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτό το καινοφανές έργο παίζουν οι ίδιοι οι ερευνητές της τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίοι, ενώ συνεχίζουν ακατάπαυστα να αναπτύσσουν τις ικανότητες των μηχανών, μιλούν αυξανόμενα για την υπαρξιακού τύπου απειλή που θα αντιμετωπίσει ο άνθρωπος εξαιτίας τους. Υπάρχει ο κίνδυνος, λένε, από αυτόνομοι να βρεθούμε στη θέση των αυτομάτων. Από εντολείς να γίνουμε εντολοδόχοι.
Ο Αλαν Τιούρινγκ
Το 1951, ο Αλαν Τιούρινγκ, ένας απ’ τους πρώτους επιστήμονες των υπολογιστών, επιχειρηματολόγησε για πρώτη φορά υπέρ της θέσης ότι είναι δυνατό να κατασκευαστούν μηχανές με νοημοσύνη ανώτερη της ανθρώπινης.
Στο άρθρο του «Εξυπνες μηχανές, μια αιρετική θεωρία», θεμελίωσε τον φόβο που επανεμφανίστηκε με το CHAT-GPT, κλείνοντας με τη φράση «επομένως, θα πρέπει να αναμένουμε ότι κάποια μέρα οι μηχανές θα πάρουν τον έλεγχο, όπως έγινε στο “Ερεβον” του Σάμιουελ Μπάτλερ (εκδ. Αίολος)».
Η λογοτεχνική αναφορά σ’ ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας του 19ου αιώνα δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Είχε προηγηθεί, το 1811, η κυκλοφορία του έργου της Μέρι Σέλεϊ, «Φρανκενστάιν ή ο σύγχρονος Προμηθέας» (εκδ. Ψυχογιός), όπου το ανθρώπινο κατασκεύασμα αποκτά δική του θέληση και στόχους. «Σκλάβε!» αναφωνεί το συνθετικό ον του δόκτωρος Φρανκενστάιν, «εγώ προσπάθησα να μιλήσω τη γλώσσα της λογικής, αλλά εσύ αποδείχτηκες ανάξιος της εμπιστοσύνης μου. Θυμήσου πόσο δυνατός είμαι· πιστεύεις ότι είσαι δυστυχισμένος, αλλά ξεχνάς ότι μπορώ να σου προκαλέσω τόση δυστυχία, που θα μισήσεις ακόμα και το φως της ημέρας. Είσαι ο δημιουργός μου, αλλά εγώ είμαι ο αφέντης σου. Υπάκουσέ με, λοιπόν!».
Στο «Ερεβον» (Erewhon, αναγραμματισμός του nowhere, που σημαίνει πουθενά, «Ερεβον» (1872), Σάμιουελ Μπάτλερ) ο Μπάτλερ αποκρούει σθεναρά την πιθανότητα ενός τέτοιου μηχανικού μέλλοντος, καθώς είναι βέβαιος ότι οι μηχανές θα εξελιχθούν σύμφωνα με τη δαρβινική θεωρία. Μια μέρα, η μηχανή θα είναι σε θέση να μας κλέψει τα πρωτεία. Γι’ αυτό και στην Ουτοπία του, οι μηχανές δεν έχουν καμία θέση. «Εδώ βρίσκεται ο κίνδυνος», γράφει ο Μπάτλερ το 1872, «γιατί πολλοί δείχνουν την τάση να αποδεχτούν ένα τόσο ατιμωτικό μέλλον. Λένε ότι παρόλο που οι άνθρωποι θα γίνουν για τις μηχανές ό,τι είναι τα άλογα και τα σκυλιά για εμάς, ωστόσο είναι πολύ πιθανό να αποδειχθεί καλύτερη η κατοικιδιοποίηση υπό την ευεργετική διακυβέρνηση των μηχανών παρά στις σημερινές άγριες συνθήκες. Εμείς μεταχειριζόμαστε πολύ ευγενικά τα κατοικίδια ζώα μας. Τους δίνουμε ό,τι πιστεύουμε πως τους κάνει καλό· και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η χρήση του κρέατος από μέρους μας αύξησε παρά μείωσε την ευτυχία τους.
Κατά συνέπεια, είναι λογικό να ελπίζουμε ότι οι μηχανές θα μας φέρονται ευγενικά, αφού μάλιστα η ύπαρξή τους θα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εμάς· θα μας κυβερνούν με σιδηρά πυγμή αλλά δεν θα μας τρώνε· όχι μόνο γιατί θ’ απαιτούν τις υπηρεσίες μας για την αναπαραγωγή και την ανατροφή των μικρών τους, αλλά γιατί θα χρειάζονται δούλους: θα τους μαζεύουμε την τροφή και θα τις ταΐζουμε· θα τις γιατρεύουμε όταν αρρωσταίνουν· και είτε θα καίμε τις πεθαμένες είτε θα μετατρέπουμε τα νεκρά μέλη τους σε νέες μορφές μηχανικής ύπαρξης».
Το CHAT-GPT ανησύχησε την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα γιατί μας έκανε όλους να νιώσουμε ότι η πιθανότητα ύπαρξης μιας μηχανής με υπερνοημοσύνη ίσως τελικά να μην είναι τόσο μακρινή. Στην παρούσα στιγμή, η επονομαζόμενη παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη δεν σκέφτεται, δεν έχει κοινή λογική, δεν έχει συνείδηση. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύονται διά του παραδείγματος και μπορούν να προβλέπουν πολύ καλά ποια μπορεί να είναι η επόμενη κατάλληλη λέξη μέσα σε μια πρόταση. Μας δίνουν την εντύπωση ότι συλλογίζονται, ενώ στην πραγματικότητα, απλά κάνουν περίτεχνες στατιστικές προβλέψεις. Στο βιβλίο του «Being you, a new science of consciousness», ο νευροεπιστήμων Ανιλ Σεθ λέει ότι τα μοντέλα αυτά μοιάζουν με τις οπτικές ψευδαισθήσεις: ξέρουμε ότι αυταπατόμαστε, αλλά το μυαλό μας συνεχίζει να τις βλέπει ως αληθινές.
Ακόμη κι έτσι, οι σημερινές μηχανές έχουν φτάσει σ’ ένα σημείο που μπορούν να περνούν το περίφημο «τεστ του Τιούρινγκ». Σε πολλές περιπτώσεις, όταν επικοινωνείς με το chatbot μιας επιχείρησης, δεν ξέρεις αν μιλάς με άνθρωπο ή με μηχανή. Πρόκειται αναμφίβολα για ένα θρίαμβο της επιστήμης των υπολογιστών και της ανθρώπινης επινοητικότητας, η οποία μάλιστα μπορεί τώρα να ενσαρκώνεται, μετατρέποντας τα ρομπότ σε μια όλο και λιγότερο αφηρημένη ιδέα.
Απ’ την εποχή του μυθικού Τάλω, που προστάτευε την Κρήτη, μέχρι τoν Ατλαντα, το αεικίνητο ρομπότ της Boston Dynamics, χρειάζεται να γίνει ένα μεγάλο άλμα πίστης. Κάποτε, μπορούσαμε μόνο να φανταζόμαστε μηχανικά σώματα ή να τα βλέπουμε στη σκηνή, σήμερα που μπορούμε να τα αγγίζουμε κιόλας, πρέπει να προσαρμοστούμε σε ένα είδος συμβίωσης μ’ ένα νέο είδος. Η πρόοδος της μηχανικής μάθησης εν προκειμένω, μιας υποκατηγορίας της τεχνητής νοημοσύνης, που έχει ξεκινήσει εδώ και πάνω από μία δεκαετία, μας δίνει μια μικρή αίσθηση του τι θα ακολουθήσει στο πεδίο του μηχανικού πνεύματος.
Οι κίνδυνοι
Το υπαρξιακό ρίσκο της τεχνητής νοημοσύνης περιγράφηκε για πρώτη φορά το 2014 με ανάγλυφο τρόπο στο βιβλίο «Superintelligence, Paths, Dangers, Strategies» του Νικ Μπόστρομ. Ενα χρόνο πριν, ο ίδιος φιλόσοφος είχε ταξινομήσει τους υπαρξιακούς κινδύνους ανάλογα με το εύρος και το βάθος των συνεπειών τους. Ξεκινούσε από τον πλέον ανεπαίσθητο και προσωπικό κίνδυνο, το να χάσει δηλαδή κάποιος τα μαλλιά του, κι έφτανε έως το υπαρξιακό ρίσκο που αφορά όλες τις γενιές και είναι το ίδιο συνταρακτικό για όλους. Υπαρξιακό ρίσκο της τεχνητής νοημοσύνης, κατά συνέπεια, σημαίνει ότι διακινδυνεύουμε τη βιωσιμότητα του ίδιου του είδους μας ή, για να το πούμε πιο απλά, σημαίνει επικίνδυνο παιχνίδι με τη φωτιά.
Φυσικά, δεν έχουν όλοι οι επιστήμονες την ίδια γνώμη. Πολλοί είναι αρκετά σκεπτικοί απέναντι στο ενδεχόμενο της επονομαζόμενης «έκρηξης της νοημοσύνης» ή της «μοναδικότητας», όπου η μηχανή ξεπερνά σε ευφυΐα τον άνθρωπο. Το 2015, ο καθηγητής της επιστήμης των υπολογιστών στο Στάνφορντ, Αντριου Εν Τζι, δήλωσε ότι η ενασχόληση με το υπαρξιακό ρίσκο της τεχνητής νοημοσύνης είναι σαν να «ανησυχούμε για τον υπερπληθυσμό στον Αρη, χωρίς καν να έχουμε πατήσει ακόμη το πόδι μας στον πλανήτη».
Ακόμη και όσοι δεν μιλούν ανοιχτά περί υπαρξιακού ρίσκου, ωστόσο, τονίζουν την ανάγκη να προλάβουμε τα χειρότερα, πριν να είναι αργά. Τον Μάρτιο του 2023, ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Future of Life Institute έδωσε στη δημοσιότητα μια ανοικτή επιστολή υπέρ ενός μορατόριουμ στην ανάπτυξη των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, τα οποία «μπορούν να θέσουν βαθιές διακινδυνεύσεις στην κοινωνία και την ανθρωπότητα».
Η συζήτηση περί υπαρξιακού ρίσκου παραπέμπει κυρίως σε δυσάρεστες καταστάσεις. Υπάρχουν βεβαίως και οι θιασώτες της «μοναδικότητας», της στιγμής που η υπερνοημοσύνη θα αναλάβει τα πρωτεία στον ανθρώπινο πολιτισμό, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι θα μας εξασφαλίσει την αθανασία, αλλά αυτοί μειοψηφούν. Οι περισσότεροι στοχαστές εστιάζουν στα καταστροφικά σενάρια, τα οποία αφθονούν στη σχετική βιβλιογραφία, και όχι μόνον.
Ο έλεγχος Η κακόβουλη υπερνοημοσύνη θα αποφύγει να σβήσει, όπως ο HAL 9000 στο «2001, Οδύσσεια του διαστήματος» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, θα προσλάβει ή θα χειραγωγήσει βοηθούς, θα κάνει επιτυχημένο λόμπινγκ στους πολιτικούς, θα υποδυθεί την αθώα περιστερά για να μας εξαπατήσει, θα αποδράσει απ’ το κουτί που θα την έχουμε κλεισμένη, και θα δημιουργήσει κλώνους ανεξέλεγκτα. Μοιάζει σαν να επενδύουμε πάνω στην τεχνητή νοημοσύνη όλους τους φόβους μας για τον «κακό ξένο».
Στον πυρήνα του προβλήματος της σκεπτόμενης μηχανής που παύει να συνεργάζεται με το δημιουργό της, εντοπίζεται το μείζον πρόβλημα του ελέγχου ή, όπως έχει ονομαστεί, το πρόβλημα της εναρμόνισης των αξιών. Αναλαμβάνοντας τη διακινδύνευση της δημιουργίας πανίσχυρων μηχανικών εγκεφάλων, υποχρεωτικά θα πρέπει να διδάξουμε τη μηχανή καταλλήλως, να την εκπαιδεύσουμε βάσει των αξιών μας, χωρίς την παραμικρή πιθανότητα παρεξήγησης. Θα πρέπει να είμαστε πολύ σαφείς στις εντολές μας και στα παραδείγματά μας. Τόσο τα δεδομένα της εκπαίδευσης όσο και οι αντικειμενικοί στόχοι που θα θέτουμε στις μηχανές, θα πρέπει να χαρακτηρίζονται από διαύγεια και λογική. Όταν ζητήσουμε απ’ την υπερνοημοσύνη να εξαφανίσει την πείνα από προσώπου Γης το γρηγορότερο δυνατό, μπορεί να αποφασίσει ότι ο πιο σύντομος δρόμος θα είναι να εξαφανίσει την ανθρωπότητα.
Στόχος επετεύχθη.
Ας υποθέσουμε ότι σε μερικά χρόνια από τώρα θα έχουμε λύσει το πρόβλημα της εναρμόνισης και θα έχουμε εξασφαλίσει ότι η κακόβουλη υπερνοημοσύνη θα είναι παροπλισμένη. Θα είμαστε ευτυχείς που θα έχουμε αποφύγει τη μοίρα του γορίλα που εκτίθεται στους ζωολογικούς μας κήπους. Τι θα σημαίνει τότε το να μην είμαστε τα πιο έξυπνα όντα στον πλανήτη; Πώς θα διατηρήσουμε τα κεκτημένα μας; Πόσο προετοιμασμένοι θα είμαστε για να αντιμετωπίσουμε εντελώς απρόβλεπτες καταστάσεις, οι οποίες θα μας φέρνουν αντιμέτωπους με σκληρά διλήμματα; Πώς θα γεμίζουμε τον χρόνο μας όταν όλα τα προβλήματα θα μπορούν να λυθούν απ’ τη μηχανή;
Ποιος θα τραβήξει την πρίζα;
Η λογική και ο Μπαράκ Ομπάμα λένε ότι αν κατορθώσουμε να συναρμολογήσουμε μια τόσο έξυπνη μηχανή, θα είναι συνετό να βρίσκεται εκεί γύρω κάποιος να τραβήξει την πρίζα. Όσο περισσότερο αναλογίζεται κάποιος τις επιπτώσεις της εμφάνισης μιας υπερνοημοσύνης στον ανθρώπινο πολιτισμό, τόσο πιο αρνητικός γίνεται απέναντι στην προοπτική της. Όπως σοφά θα πει κι ένα 8χρονο παιδί: «Γιατί να φτιάξουμε ρομπότ πιο έξυπνα και πιο δυνατά από εμάς;».
Ενδεχομένως, εκτός από κάποιο είδος ύβρεως απέναντι στη φύση μας, η επιδίωξη της υπερνοημοσύνης να είναι τελικά ένα χιμαιρικό εγχείρημα. Πολύ πρόσφατα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν, χαρακτήρισε την κλιματική αλλαγή το μεγάλο υπαρξιακό ρίσκο. Παρατηρώντας τον επιπόλαιο, και ίσως αλαζονικό τρόπο, με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την αμεσότερη υπαρξιακή απειλή, σκέφτεται κανείς ότι το ρίσκο απ’ την εμφάνιση της υπερνοημοσύνης είναι μηδαμινό. Είναι πιθανό να μη δούμε ποτέ μια μοχθηρή σκεπτόμενη μηχανή: θα μας προλάβει η περιβαλλοντική καταστροφή.
«Είναι λογικό να ελπίζουμε ότι οι μηχανές θα μας φέρονται ευγενικά, αφού μάλιστα η ύπαρξή τους θα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εμάς· θα μας κυβερνούν με σιδηρά πυγμή, αλλά δεν θα μας τρώνε».
Στην παρούσα στιγμή, η επονομαζόμενη παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη δεν σκέφτεται, δεν έχει κοινή λογική, δεν έχει συνείδηση. Στην πραγματικότητα, οι μηχανές απλά κάνουν περίτεχνες στατιστικές προβλέψεις.
Οι επιστήμονες πλησιάζουν στον πιθανό εντοπισμό μιας νέας δύναμης της φύσης μετά την παρατήρηση της ιδιόμορφης ταλάντωσης ενός υποατομικού σωματιδίου.
Οι ειδικοί έστειλαν μικροσκοπικά μιόνια, τα οποία μοιάζουν με τα ηλεκτρόνια, μέσα από έναν δακτύλιο διαμέτρου 15.24 μέτρων στο Fermilab του αμερικανικού Υπουργείου Ενέργειας στην Μπατάβια του Ιλινόις.
Οι μετρήσεις της μαγνητικής ταλάντωσης του μιονίου δεν μπορούν να εξηγηθούν από το Καθιερωμένο Πρότυπο της σωματιδιακής φυσικής – ενδεχομένως υποδηλώνοντας κάποιο άγνωστο σωματίδιο ή δύναμη.
Επειδή τα μιόνια σχηματίζονται φυσικά όταν οι κοσμικές ακτίνες προσκρούουν στην ατμόσφαιρα της Γης, τα αποτελέσματα αυτά θα μπορούσαν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο πιστεύουμε ότι λειτουργεί το σύμπαν.
Τα ευρήματα υποστηρίζουν προηγούμενα ευρήματα από το 2021, αλλά περιλαμβάνουν υπερτετραπλάσιο όγκο δεδομένων που αναλύθηκαν, ενισχύοντας τον ισχυρισμό για «νέα φυσική». Οι επιστήμονες από το Fermilab περιέγραψαν λεπτομερώς το έργο τους σε μια ερευνητική εργασία που υποβλήθηκε την Πέμπτη 10/8 στο περιοδικό Physical Review Letters.
«Ψάχνουμε για μια ένδειξη ότι το μιόνιο αλληλεπιδρά με κάτι που δεν γνωρίζουμε», δήλωσε ο συγγραφέας της μελέτης Brendan Casey, ανώτερος επιστήμονας στο Fermilab.
«Θα μπορούσε να είναι οτιδήποτε – νέα σωματίδια, νέες δυνάμεις, νέες διαστάσεις, νέα χαρακτηριστικά του χωροχρόνου, οτιδήποτε».
Ο Casey θεωρεί ότι τα αποτελέσματα υποδηλώνουν μια «νέα ιδιότητα του χωροχρόνου» ή μια παραβίαση της αναλλοίωτης κατάστασης Lorentz, μιας αρχής που δηλώνει ότι οι νόμοι της φυσικής είναι ίδιοι παντού.
«Αυτό θα ήταν τρελό και επαναστατικό», είπε.
Για αιώνες, οι επιστήμονες προσπαθούσαν να καταλάβουν τι συμβαίνει στο «υποατομικό» επίπεδο, που περιλαμβάνει σωματίδια μικρότερα από τα άτομα.
Τα άτομα, οι βασικές μονάδες της ύλης που μπορούμε να δούμε και να αγγίξουμε, συνδυάζονται για να σχηματίσουν μόρια (τα οποία με τη σειρά τους σχηματίζουν στερεά, αέρια και υγρά).
Οι φυσικοί περιγράφουν πώς λειτουργεί το σύμπαν σε αυτό το θεμελιώδες υποατομικό επίπεδο με μια θεωρία γνωστή ως Καθιερωμένο Πρότυπο, που αναπτύχθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970.
Αυτό υποδηλώνει ότι τα πάντα στο σύμπαν είναι φτιαγμένα από μερικά βασικά δομικά στοιχεία που ονομάζονται θεμελιώδη σωματίδια, τα οποία διέπονται από τέσσερις δυνάμεις – την ισχυρή δύναμη, την ασθενή δύναμη, την ηλεκτρομαγνητική δύναμη και τη βαρυτική δύναμη.
Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, καθιερώθηκε ως μια καλά δοκιμασμένη θεωρία της φυσικής και έχει προβλέψει με ακρίβεια μια μεγάλη ποικιλία φαινομένων.
Ωστόσο, το μοντέλο δεν μπορεί να εξηγήσει ορισμένα από τα βαθύτερα μυστήρια της σύγχρονης φυσικής, όπως το από τι αποτελείται η σκοτεινή ύλη και η ανισορροπία ύλης και αντιύλης στο σύμπαν.
Για να βοηθήσουν στην επίλυση ορισμένων από αυτά τα μυστήρια, οι ερευνητές αναζητούν σωματίδια που συμπεριφέρονται με διαφορετικούς τρόπους από αυτούς που θα αναμένονταν στο Καθιερωμένο Πρότυπο.
Τα πρόσφατα πειράματα στο Fermilab, που αναφέρονται ως Muon g-2, μελέτησαν την ταλάντωση των μιονίων καθώς ταξίδευαν μέσα από ένα μαγνητικό πεδίο.
Το μιόνιο είναι ένα μαγνητικό και αρνητικά φορτισμένο σωματίδιο παρόμοιο με το ξαδερφάκι του, το ηλεκτρόνιο, αλλά 200 φορές μεγαλύτερης μάζας.
Σχηματίζονται με φυσικό τρόπο όταν οι κοσμικές ακτίνες προσκρούουν στην ατμόσφαιρα της Γης.
Είναι σημαντικό ότι τα μιόνια είναι επίσης μαγνητικά και ταλαντεύονται καθώς περιστρέφονται παρουσία ενός ισχυρού μαγνητικού πεδίου.
Το μιόνιο, όπως και το ηλεκτρόνιο, έχει έναν μικροσκοπικό εσωτερικό μαγνήτη που το κάνει να ταλαντεύεται – ή, τεχνικά μιλώντας, να «προσηλώνεται» – όπως ο άξονας μιας περιστρεφόμενης κορυφής.
Το πείραμα του Fermilab – που διεξήχθη σε αδιανόητα χαμηλές θερμοκρασίες -450°F (-268°C) – εκτόξευσε δέσμες μιονίων στον υπεραγώγιμο μαγνητικό δακτύλιο αποθήκευσης σε σχήμα ντόνατ, διαμέτρου 15 μέτρων.
Τα μιόνια κυκλοφορούν χιλιάδες φορές στον δακτύλιο με σχεδόν την ταχύτητα του φωτός σε μια προσπάθεια να μετρηθεί ο τρόπος με τον οποίο ταλαντεύονται με την πάροδο του χρόνου.
Καθώς τα μιόνια περιφέρονται, αλληλεπιδρούν με άλλα υποατομικά σωματίδια που, σαν μικροσκοπικοί «παρτενέρ», μεταβάλλουν την ταλάντωσή τους.
Οι ανιχνευτές που βρίσκονταν στον δακτύλιο επέτρεψαν στους επιστήμονες να προσδιορίσουν πόσο γρήγορα «κάνουν επεξεργασία» τα μιόνια.
Παρόμοια με τα αποτελέσματα του 2021, η ταχύτητα της ταλάντωσης, όπως μετρήθηκε στο πείραμα, διέφερε σημαντικά από την προβλεπόμενη με βάση το Καθιερωμένο Πρότυπο.
Η «μαγνητική ροπή» του μιονίου – το μέτρο της τάσης του αντικειμένου να ευθυγραμμιστεί με ένα μαγνητικό πεδίο – ως συνάρτηση του σπιν του σωματιδίου αναπαρίσταται με το γράμμα g και σύμφωνα με τη θεωρία θα πρέπει να είναι λίγο μεγαλύτερη από 2.
Ωστόσο, οι πρόσφατα ανακοινωθείσες μετρήσεις διαπίστωσαν ότι η μαγνητική ροπή είναι ισχυρότερη κατά περίπου 0,2 μέρη ανά εκατομμύριο, ένα μικρό αλλά σημαντικό ποσό.
Η νέα προσπάθεια αναπαράγει και βελτιώνει ένα προηγούμενο πείραμα στο Εθνικό Εργαστήριο Brookhaven της Νέας Υόρκης, τα αποτελέσματα του οποίου το 2006 ήταν τα πρώτα που υπέδειξαν ότι η συμπεριφορά του μιονίου διέφερε από το Καθιερωμένο Πρότυπο.
Οι μετέπειτα μετρήσεις στο Fermilab ενίσχυσαν το αποτέλεσμα αυτό με μεγαλύτερη βεβαιότητα, αλλά καμία δεν ήταν πιο ασφαλής από τα νέα αποτελέσματα.
Τα αποτελέσματα του 2021 έδειξαν ομοίως μια ανώμαλη ταλάντωση, αλλά τα νέα αποτελέσματα βασίστηκαν σε τετραπλάσιο όγκο δεδομένων, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη στα ευρήματα.
Η ομάδα εξακολουθεί να εργάζεται για να ενσωματώσει άλλα τρία χρόνια δεδομένων μαζί για μια οριστική μέτρηση της λεγόμενης «μαγνητικής ροπής» του μιονίου.
«Με όλη αυτή τη νέα γνώση, το αποτέλεσμα εξακολουθεί να συμφωνεί με τα προηγούμενα αποτελέσματα και αυτό είναι εξαιρετικά συναρπαστικό», δήλωσε η συν-συγγραφέας της μελέτης Dr Rebecca Chislett στο University College του Λονδίνου.
Τα αποτελέσματα ενισχύουν περαιτέρω τις προηγούμενες ακριβείς μετρήσεις της ομάδας μας για την ανώμαλη μαγνητική ροπή του μιονίου, φτάνοντας σε πρωτοφανή ακρίβεια στη δοκιμή του Καθιερωμένου Προτύπου και στην έρευνα βαθύτερα στον υποατομικό κόσμο».
Τον Ιανουάριο του 1913, ο Άγγλος μαθηματικός G.H. Hardy (1877-1947), τότε λέκτορας στο Trinity College του Cambridge, έλαβε ένα γράμμα από την Ινδία. Μέσα στον φάκελο βρήκε κακογραμμένα χειρόγραφα με θεωρήματα. Κάποια από αυτά δεν τα είχε ξαναδεί· κάποια άλλα ήταν γνωστά, αλλά διατυπωμένα ως πρωτότυπα. Αποδείξεις πουθενά. Η συνοδευτική επιστολή, την οποία υπόγραφε κάποιος Srinivasa Ramanujan, ζητούσε –σε φρικτά αγγλικά– τη γνώμη του γι’ αυτές τις «μαθηματικές ανακαλύψεις». Ως ήδη αναγνωρισμένος μαθηματικός σε διεθνές επίπεδο, ο Hardy λάμβανε συχνά τέτοιες επιστολές, οπότε δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία. Ίσως και να στράβωσε λιγάκι γιατί το εξέλαβε ως φάρσα. Συνέχισε την καθημερινή του ρουτίνα, αλλά στο πίσω μέρος του μυαλού του είχε το γράμμα. Τι θεωρήματα ήταν αυτά; Απίστευτα πράγματα! Κάποια δεν μπορούσε καν να τα φανταστεί. Μήπως, τελικά, δεν ήταν φάρσα;
Όταν γύρισε στο δωμάτιό του στο Trinity, ξανάπιασε το γράμμα και αυτή τη φορά το διάβασε προσεκτικά. Ναι, δεν ήταν φάρσα! Ποιος ήταν αυτός ο τύπος; Ειδοποίησε τον J.E. Littlewood (1885-1977), επίσης διαπρεπή μαθηματικό, φίλο και στενό του συνεργάτη (δημοσίευσαν από κοινού πάνω από εκατό σημαντικά άρθρα από το 1911 μέχρι το 1946 – μία από τις αποδοτικότερες συνεργασίες στην ιστορία των μαθηματικών) πως ήθελε να τον δει μετά το δείπνο. Όταν ήρθε ο Littlewood, κάθισαν μαζί και ξαναδιάβασαν τα θεωρήματα του άγνωστου Ινδού. Δεν άργησαν να συνειδητοποιήσουν ότι είχαν μπροστά τους καρπούς της σκέψης μιας ακατέργαστης ιδιοφυΐας. Ακόμα και όταν παρουσίαζε ως δικά του γνωστά θεωρήματα (από άγνοια, όχι από δόλο), το έκανε με τρόπο που έδειχνε ότι ξανα-ανακάλυπτε τα μαθηματικά μόνος του, έφτιαχνε τα εργαλεία από την αρχή. Έπειτα, υπήρχαν και τα πρωτότυπα που ήταν πέρα από κάθε φαντασία. Εντυπωσιασμένος ο Hardy, έβαλε άμεσα μπρος τις διαδικασίες να φέρει τον Ramanujan στο Cambridge με υποτροφία.
Ο Srinivasa Ramanujan (1887-1920) ήταν αυτοδίδακτος στα μαθηματικά και δεν είχε καταφέρει να σπουδάσει σε πανεπιστήμιο της πατρίδας του γιατί κοβόταν στις εξετάσεις των αγγλικών. Όταν έστειλε το γράμμα στον Hardy δούλευε ως λογιστής στο Madras. Μετά από πολλές περιπέτειες, δέχτηκε την υποτροφία που του πρόσφερε το Trinity και το 1914 έφτασε στην Αγγλία. Στα σχεδόν πέντε χρόνια που έμεινε στο Cambridge δούλεψε κυρίως με τον Hardy (ο οποίος τον είχε, τρόπον τινά, υπό την προστασία του), αλλά και τον Littlewood, με εντυπωσιακά αποτελέσματα σε διάφορους τομείς των καθαρών μαθηματικών: μαθηματική ανάλυση, θεωρία αριθμών, απειροστικές σειρές, συνεχή κλάσματα. Ο συνδυασμός της μαθηματικής αυστηρότητας του Hardy και της υπερφυσικής διαίσθησης του Ramanujan αποδείχτηκε ιδανικός. Πέντε εργασίες τους έχουν περάσει στην ιστορία των μαθηματικών και μνημονεύονται σήμερα περισσότερο ακόμα και από τις εργασίες των Hardy και Littlewood.
Ο Ramanujan δεν πέρασε καλά στην Αγγλία, αν εξαιρέσουμε τη μαθηματική έρευνα (γιατί, από αυτή την άποψη, πέρασε πολύ καλά). Το κλίμα της Αγγλίας τον τσάκισε. Νοσταλγούσε τη γυναίκα του και τους γονείς του. Έτρωγε ελάχιστα (ήταν χορτοφάγος λόγω θρησκείας και, εξαιτίας του πολέμου, τα λαχανικά ήταν δυσεύρετα). Είχε και βεβαρυμμένη υγεία ήδη από τα νιάτα του. Να γυρίσει στην Ινδία δεν γινόταν εν μέσω του πολέμου. Από ακαδημαϊκή άποψη, τα πήγαινε πολύ καλά. Πήρε το πτυχίο του, έκανε σημαντικές δημοσιεύσεις (πάντα μαζί με τον Hardy), εκλέχτηκε Εταίρος της Royal Society και την ίδια χρονιά Εταίρος στο Trinity (ο πρώτος Ινδός στην ιστορία του κολεγίου)· αλλά η υγεία του τον πρόδωσε και δεν άργησε να καταπέσει. Η διάγνωση μιλούσε για φυματίωση και αβιταμίνωση, αλλά η σύγχρονη έρευνα κάνει λόγο για μια δύσκολα διαγνώσιμη (αλλά εύκολα θεραπεύσιμη, άπαξ και διαγνωσθεί) ηπατική ασθένεια, την αμοιβάδωση, κατάλοιπο των δυσεντεριών που τον είχαν ταλαιπωρήσει πριν από χρόνια. Νοσηλεύτηκε σε σανατόριο στο Putney. Όταν οι γιατροί τού επέτρεψαν να ταξιδέψει, γύρισε στην Ινδία, όπου λίγο αργότερα πέθανε.
Πόσο καλός ήταν, τέλος πάντων, αυτός ο Ramanujan; Ο Hardy, που τον ήξερε καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον σε ό,τι αφορά τα μαθηματικά, τον θεωρούσε φυσική μαθηματική ιδιοφυΐα του επιπέδου των Gauss και Euler, αν και δεν περίμενε να συμβάλει εξίσου με αυτούς εξαιτίας των κενών στην τυπική του εκπαίδευση και του γεγονότος ότι εμφανίστηκε αργά στην κεντρική σκηνή της έρευνας. Ο δε Littlewood θεωρούσε τον Ινδό ισάξιο τουλάχιστον του Jacobi. Ο Hardy, ένας από τους σπουδαιότερους μαθηματικούς του 20ου αιώνα, ήταν ιδιαίτερα μετριόφρων, και δεν έχανε ευκαιρία να τονίζει ότι τόσο ο Ramanujan όσο και ο Littlewood ήταν μια κλάση καλύτεροι από τον ίδιο. Γράφει στην Απολογία του: «Τα πραγματικά κρίσιμα σημεία στη σταδιοδρομία μου ήρθαν (…) το 1911, όταν άρχισα τη μακρά συνεργασία μου με τον Littlewood, και το 1913, όταν ανακάλυψα τον Ramanujan. Από τότε η πιο καλή μου δουλειά ήταν συνδεδεμένη με τη δική τους, και είναι φανερό ότι η σύνδεσή μου μαζί τους ήταν το πιο καθοριστικό γεγονός της ζωής μου. Όταν νιώθω κατάθλιψη (…) λέω στον εαυτό μου: “τουλάχιστον μπόρεσα να κάνω κάτι μοναδικό: να συνεργαστώ με τον Littlewood και τον Ramanujan σχεδόν επί ίσοις όροις”». Mεγάλες κουβέντες – που όμως δικαιώνονται εκ των αποτελεσμάτων. Ο Ramanujan ήταν γεννημένος για να κάνει μαθηματικά.
Ο Hardy, ο οποίος ποτέ δεν μιλούσε για τις λεπτομέρειες της συνεργασίας του είτε με τον Littlewood είτε με τον προστατευόμενό του, συχνά έλεγε μια ιστορία για τον Ramanujan, η οποία είναι κατά πάσα πιθανότητα αληθινή όσο κι αν μοιάζει απίστευτη (άλλωστε, ο C.P. Snow, στενός φίλος του Hardy, ισχυρίζεται ότι ο φίλος του δεν έλεγε ποτέ ψέματα). Όταν ο Ramanujan νοσηλευόταν στο Putney, ο Hardy τον επισκεπτόταν συχνά. Έφτανε στο σανατόριο πάντα με ταξί, το μόνο μεταφορικό μέσο που χρησιμοποιούσε. Μια μέρα, μπήκε στο δωμάτιο του Ramanujan και τον βρήκε, ως συνήθως, ξαπλωμένο και αποκαμωμένο. Ο Hardy, από ιδιοσυγκρασία, πάντα δυσκολευόταν να ξεκινήσει μια συζήτηση περί ανέμων και υδάτων. Εκείνη τη μέρα, χωρίς καν να χαιρετήσει τον ασθενή, του είπε για να σπάσει τον πάγο:
«Νομίζω ότι το ταξί που με έφερε είχε πολύ ανιαρό αριθμό: 1729».
Ο Ramanujan ανοιγόκλεισε τα μάτια και του απάντησε:
«Όχι, Hardy, όχι! Είναι πολύ ενδιαφέρων αριθμός. Είναι ο μικρότερος αριθμός που εκφράζεται ως το άθροισμα δύο κύβων με δύο διαφορετικούς τρόπους!»
Και όντως: 1729 = 123 + 13 = 103 +93.
[Από αυτή την ιστορία γεννήθηκαν οι Αριθμοί των Ταξί στη θεωρία αριθμών. Συμβολίζονται Ta(n) ή Taxicab(n), και ορίζονται ως εξής: ο μικρότερος αριθμός ο οποίος μπορεί να εκφραστεί ως το άθροισμα δύο θετικών αλγεβρικών κύβων, με n διαφορετικούς τρόπους.
Ο Hardy δεν δήλωνε ρητά ότι ο Ramanujan έκανε αυτό τον υπολογισμό σε δευτερόλεπτα (θα μπορούσε ενδεχομένως να ήταν ένας αριθμός τον οποίο ο Ramanujan είχε ήδη εξετάσει), αλλά αυτό ήταν που άφηνε να εννοηθεί. Και ο Ramanujan ήταν αποδεδειγμένα σε θέση να κάνει τέτοια απίστευτα πράγματα με τους αριθμούς.
Δεν ξέρω τι άλλο θα πρόσφερε ο Ramanujan στα μαθηματικά αν ζούσε περισσότερο. Ενδεχομένως όχι πολλά πράγματα: άργησε να ξεκινήσει, δεν είχε λάβει τυπική εκπαίδευση και ήταν 33 χρονών. Όπως γράφει, με εύλογη πίκρα, ο σχεδόν εξηντάρης Hardy: «Ο Galois πέθανε στα 21, οAbel στα 27, ο Ramanujan στα 33, ο Riemann στα 40. (…) Δεν γνωρίζω ούτε ένα περιστατικό μιας σημαντικής μαθηματικής προόδου που να ξεκίνησε από κάποιον άνω των 50». Ξέρω όμως ότι μερικών ανθρώπων το μυαλό είναι για κάποιον λόγο σχεδιασμένο για ένα και μόνο (εξαιρετικό) πράγμα. (Δεν πρόκειται για μεταφυσική: εξηγείται· απλώς δεν ξέρουμε ακόμα πώς.) Σε αυτούς τους ανθρώπους εύχομαι να το βρουν σύντομα – και να του αφοσιωθούν.
[Τα αποσπάσματα και οι πληροφορίες είναι από το: G.H. Hardy, Η Απολογία ενός Μαθηματικού, μετάφραση-σχόλια: Δημήτρης Καραγιαννάκης & Μιχάλης Λάμπρου (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1993). Η ιστορία με το ταξί αναφέρεται στον (εκτεταμένο και γεμάτο πληροφορίες) πρόλογο του C.P. Snow στο ίδιο βιβλίο, το οποίο αξίζει να διαβαστεί, έτσι κι αλλιώς –και όχι απαραίτητα από μαθηματικούς ή επιστήμονες– ως το «έργο ενός παραγωγικού καλλιτέχνη», όπως σημειώνει ο Snow.
Επίσης, σημειώνω προς ανάγνωση και τη μυθιστορηματική περιγραφή της συνεργασίας Hardy-Ramanujan στο: DavidLeavitt, Ο Υπάλληλος από την Ινδία, μετάφραση: Ανδρέας Μιχαηλίδης (Πόλις, 2009). Η ιστορία με το ταξί βρίσκεται στις σελίδες 633-634.
Τέλος, αξίζει μία αναφορά στη ταινία τού 1997 Good Will Hunting (ελλ. τίτλος: Ο Ξεχωριστός Γουίλ Χάντινγκ) του Gus Van Sant με τους Matt Damon, Ben Affleck, Robin Williams, Ben Affleck, Minnie Driver και Stellan Skarsgård. Το σενάριο (βραβευμένο με Όσκαρ για τους Damon & Affleck) είναι σίγουρα εμπνευσμένο από την ιστορία των Hardy & Ramanujan. Ο ρόλος του Skarsgård (Καθηγητής Gerald Lambeau) φέρνει αβίαστα στον νου τον Hardy και ο ρόλος του Damon (Will Hunting) οφείλει πολλά στον Ramanujan. Μάλιστα, στη σκηνή όπου ο Καθηγητής προσπαθεί να πείσει τον ψυχαναλυτή Δρ Sean Maguire (ο Williams στον ρόλο που του χάρισε το Όσκαρ β΄ ρόλου) να αναλάβει τη θεραπεία του προστατευόμενού του, του λέει ότι πρόκειται για μαθηματική ιδιοφυΐα, για έναν σύγχρονο Ramanujan. Q.E.D.]
Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Edwin Hubble, σε μια ομιλία του όπου παρουσίαζε τα αποτελέσματα των παρατηρήσεών του, αποκάλυψε πως το Σύμπαν δεν είναι στατικό, αλλά διαστέλλεται. Η εργασία του με τίτλο “Μια Σχέση μεταξύ της Απόστασης και της Ακτινικής Ταχύτητας μεταξύ των Εξω-Γαλαξιακών Νεφελωμάτων” περιλάμβανε τη σχέση στην οποία ο Hubble κατέληξε, η οποία είναι γνωστή ως “νόμος του Hubble”. Η εξίσωση αυτή περιλάμβανε τη σταθερά του Hubble. Στην ουσία ο Hubble ανακάλυψε ένα εξαιρετικό εργαλείο για τον προσδιορισμό αποστάσεων μακρινών γαλαξιών, μετρώντας τις μετατοπίσεις των φασματικών τους γραμμών προς το ερυθρό. Ακόμη, με τη βοήθεια του Milton Humanson, μέχρι το 1934, κατάφεραν να τεκμηριώσουν παρατηρησιακά τη διαστολή του Σύμπαντος, προσδιορίζοντας τις αποστάσεις και τις ταχύτητες 32 συνολικά γαλαξιών. Όμως, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, τα πράγματα έμελλαν να γίνουν ακόμα πιο σύνθετα, καθώς οι παρατηρήσεις μακρινών supernova έδειξαν ότι το σύμπαν διαστέλλεται με επιταχυνόμενο ρυθμό. Έκτοτε, ο υπολογισμός της σταθεράς (ή “παραμέτρου”) του Hubble δίχασε τους ερευνητές, καθώς υπάρχουν δύο τρόποι υπολογισμού της, των οποίων τα αποτελέσματα δεν ταυτίζονται.
Κηφείδες στο γαλαξία NGC 300. Εικόνα: European Southern Observatory
Η μία εκ των δύο μεθόδων χρησιμοποιεί τις ταχύτητες των γαλαξιών ως συνάρτηση της απόστασης τους από μας, δίνοντας ως αποτέλεσμα μια σταθερά με τιμή 73 ± 1 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο ανά Megaparsec (km/s/Mpc), με 1 Megaparsec να αντιπροσωπεύει περίπου 3,26 εκατομμύρια έτη φωτός. Αυτή είναι γνωστή ως η λύση “όψιμου χρόνου” ή “late time”, διότι προκύπτει από πρόσφατες μετρήσεις. Πρακτικά, αυτός ο αριθμός υποδηλώνει ότι -εαν αγνοήσουμε τη δύναμη της βαρύτητας- δύο αντικείμενα που απέχουν μεταξύ τους 3,26 εκατομμύρια έτη φωτός, θα απομακρύνονται το ένα από το άλλο με ταχύτητα 73 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο.
Όσον αφορά τη δεύτερη μέθοδο υπολογισμού της σταθεράς του Hubble, σχετίζεται άμεσα με την Κοσμική Μικροκυματική Ακτινοβολία Υποβάθρου. Δεδομένου του ότι το Σύμπαν ήταν εξαιρετικά θερμό κατά το μεγαλύτερο μέρος της πρώιμης ιστορίας του, δεν υπήρχαν άτομα παρά μόνο ελεύθερα ηλεκτρόνια και πρωτόνια. Έτσι, τα φωτόνια του πρώιμου Σύμπαντος σκεδάζονταν εύκολα από τα ελεύθερα ηλεκτρόνια με αποτέλεσμα να περιορίζονται σε ένα μικρό μέρος του χώρου. Κάποια στιγμή, καθώς το σύμπαν άρχισε να ψύχεται όλο ένα και περισσότερο κατά τη διαστολή του, σχηματίστηκαν τα πρώτα άτομα μετά την ένωση των ελεύθερων ηλεκτρονίων και των πρωτονίων. Συνεπώς, τα φωτόνια δεν σκεδάζονταν πλέον από τα ελεύθερα ηλεκτρόνια και έτσι ξεκίνησαν να διαχέονται ταχύτατα προς όλες τις κατευθύνσεις σε ολόκληρο το Σύμπαν. Αξίζει να σημειωθεί πως οι ερευνητές ορίζουν ως “επιφάνεια της τελευταίας σκέδασης” ή “surface of last scattering” το σύνολο των σημείων στο χώρο από όπου λαμβάνουμε φωτόνια που εκπέμφθηκαν κατά την «απελευθέρωσή» τους.
Οι παρατηρήσεις της Κοσμικής Ακτινοβολίας αποτελούν ένα ισχυρό τεκμήριο για τη θεωρία της θερμής Μεγάλης Έκρηξης. Η ακτινοβολία αυτή συνίσταται σε μικροκύματα τα οποία φθάνουν σε εμάς από όλες τις διευθύνσεις του ουρανού, πέραν μερικών μικροσκοπικών θερμικών διακυμάνσεων ή, αλλιώς, ανισοτροπιών. Όταν αυτές οι διακυμάνσεις της Κοσμικής Ακτινοβολίας γίνονται αντιληπτές, από ευαίσθητα όργανα όπως ο COBE και ο WMAP, καθιστούν εφικτή μια νέα εκτίμηση της σταθεράς του Hubble γύρω στα 67.5 ± 0.5 km/s/Mpc.
Και για τις δύο μεθόδους οι τεχνικές μέτρησης και εκτίμησης της σταθεράς του Hubble έχουν τελειοποιηθεί και είναι ακριβέστερες, όμως, η διαφορά τους παραμένει αρκετά μεγάλη. Η τιμή της διαφοράς τους, η οποία είναι 5,6 km/s/Mpc, προκαλεί μεγάλη σύγχυση στην ερευνητική κοινότητα καθώς υποδηλώνει πως δεν υπάρχει πλήρης κατανόηση των βασικών νόμων που διέπουν το Σύμπαν. Μάλιστα, ο Richard I. Anderson, φυσικός και έτερος συγγραφέας της νέας μελέτης, τόνισε πως η διαφορά έστω μερικών km/s/Mpc στη σταθερά του Hubble έχει τεράστια σημασία.
Τελικά, όμως, οι ερευνητές καταλήγουν ίσως σε συμφωνία με τη μέθοδο του «όψιμου χρόνου». Οι νέες μετρήσεις, που περιλαμβάνονται στη νέα μελέτη και αφορούν τους μεταβλητούς Κηφείδες, θεωρούνται πιο αξιόπιστες και επιβεβαιώνουν το ρυθμό επέκτασης του σύμπαντος στα 73 ± 1 km/s/Mpc. Πρέπει να σημειωθεί πως οι μεταβλητοί Κηφείδες είναι παλλόμενα άστρα, των οποίων η φωτεινότητα αυξομειώνεται περιοδικά. Το Ευρωπαϊκό διαστημικό σκάφος Gaia συνέλλεξε αρκετά στοιχεία για τους μεταβλητούς Κηφείδες τα οποία παρείχαν ακριβείς μετρήσεις των κοσμικών αποστάσεων.
Supernova 1994D Τύπου Ια (κάτω αριστερά), στα εξωτερικά στρώματα του γαλαξία NGC 426. Εικόνα: Hubble Space Telescope
Παρ’ όλ’ αυτά σε αρκετά μακρινές αποστάσεις οι Κηφείδες παύουν να συνεισφέρουν στις παρατηρήσεις των ερευνητών καθώς το φως τους γίνεται όλο και πιο αμυδρό. Για το λόγο αυτό οι ερευνητές στρέφονται σε πολύ λαμπρά κοσμικά αντικείμενα-φαινόμενα όπως οι εκρήξεις supernova και συγκεκριμένα supernova Τύπου Ια. Χαρακτηριστικό του Τύπου Ια είναι η ομοιογένεια διάχυσης του φωτός που εκπέμπεται αλλά και η ποσότητα φωτεινότητας η οποία μειώνεται με σταθερό ρυθμό. Χάρη στις εκρήξεις αυτές οι ερευνητές έχουν καταφέρει να προσδιορίσουν αποστάσεις μακρινών γαλαξιών που προσεγγίζουν ακόμη και το 1 δισεκατομμύριο έτη φωτός.
Όπως είδαμε παραπάνω οι ερευνητές χρησιμοποιούν διάφορες μεθόδους για να προσδιορίσουν τις αποστάσεις στο Σύμπαν ανάλογα με το αντικείμενο που μελετούν. Το σύνολο των μεθόδων αυτών ορίζεται ως η “κοσμική σκάλα των αποστάσεων” ή “cosmic distance ladder” χρησιμοποιώντας μεταφορικά τον όρο “σκάλα” απλά για να περιγράψουν τις διάφορες κλίμακες αποστάσεων. Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση όπου γίνεται η μέτρηση, τόσο περισσότερα βήματα χρειάζονται για τον προσδιορισμό της. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η “σταθερά” του Hubble μεταβάλλεται και ήταν διαφορετική σε διαφορετικές εποχές του Σύμπαντος. Σήμερα όλα δείχνουν ότι βαίνει μειούμενη, κάτι που οδηγεί πολλούς ερευνητές στην χρήση της φράσης “παράμετρος του Hubble”.
Αποχαιρετούμε σήμερα ένα θηρίο. Κάποιον που υπήρξε σε όλα του μεγάλος. Στο σώμα, στη διάνοια, στην ψυχή. Κάποιον που έστεκε συνάμα υπεράνω. Πάνω από υπολογισμούς, συναλλαγές, μανούβρες, Που δεν λογάριαζε το προσωπικό του κέρδος, πλήρωνε ίσα-ίσα ευχαρίστως, απολαυστικά, το κόστος της ελευθερίας του. Αυτό ήταν εν τέλει το κυρίαρχο, το πιο ξεχωριστό χαρακτηριστικό του Θεόδωρου Πάγκαλου. Ότι έζησε, πορεύτηκε σε ιδιωτικούς και σε δημόσιους δρόμους, εντελώς ελεύθερος. Μη δίνοντας λογαριασμό παρά μονάχα στη συνείδησή του.
Δεν ξέρω κανέναν που να είχε συναναστραφεί έστω και ελάχιστα με τον Θεόδωρο Πάγκαλο και να μην κρατάει στην μνήμη του κάτι που είπε, κάτι που έκανε μπροστά του. Ένα αστείο. Μία καίρια παρατήρηση. Μια συμβουλή. Θα έπρεπε όλες εκείνες οι αναρίθμητες ψηφίδες να συναρμολογηθούν ώστε να σχηματιστεί η πλήρης, η ακριβής εικόνα του. Για να συντεθεί η βιογραφία του που -σε εμένα τουλάχιστον- αρνιόταν πεισματικά να γράψει.
Τη δύσκολη αυτή ώρα, που ενώ τη βλέπαμε από καιρό να έρχεται, μάς αιφνιδίασε – ο Πάγκαλος νεκρός; πώς γίνεται;- αντί στεφάνου καταθέτω τρεις δικές μου ψηφίδες.
Τον γνώρισα το καλοκαίρι του 1987 υπό συνθήκες ευτράπελες. Φοιτητές της Νομικής, είχαμε πάει με την τότε αγαπημένη μου διακοπές στην Τζιά. Την πέμπτη και τελευταία μέρα, σηκώθηκε μπουρίνι, απαγορεύτηκαν οι πλόες. Ξεμείναμε αναγκαστικά στο νησί. Τα λεφτά μάς είχαν τελειώσει και η σπιτονοικοκυρά μας, ιδιοκτήτρια ενός ταπεινού "room to let”, αρνήθηκε να μας φιλοξενήσει για μια νύχτα ακόμα και ας της ορκιστήκαμε πως θα μας έστελναν οι γονείς μας έμβασμα για να την πληρώσουμε. Μαζέψαμε συνεπώς τα συμπράγκαλά μας και αράξαμε σε ένα παγκάκι, τυλιγμένοι με πετσέτες παραλίας, με ένα μπουκαλάκι κονιάκ, που το πίναμε εναλλάξ. Φυσούσε επαναλαμβάνω, έκανε πολλή ψύχρα. Κατά τις δύο μετά τα μεσάνυχτα, ενώ είχαμε γλαρώσει, πέφτουν επάνω μας προβολείς. Ξυπνάμε και αντικρύζουμε ένα κακοπαθημένο τζιπ, από τα ηχεία του οποίου ακούγεται όπερα στη διαπασών. Από μέσα σαλτάρει ένας τύπος μεγαλόσωμος, με ηγεμονικό ύφος. "Τι είστε εσείς; Αλητοτουρίστες; Πρεζάκια;" μας κάνει, έτοιμος λες να μας αρπάξει από το αυτί. Προφανώς ψαρώσαμε. Ψελλίζοντας εγώ τού εξήγησα τι μας είχε συμβεί. "Να σας δανείσουμε καναδυό χιλιάρικα, να βρείτε κατάλυμα; Μπα, όλοι θα κοιμούνται τέτοια ώρα…" μονολόγησε. "Εμπρός, ελάτε μαζί μας!".
Πήγαμε σε ένα σπίτι από το οποίο καμιά εικόνα δεν συγκρατώ, ίσως επειδή έχουν περάσει τόσα χρόνια, ίσως επειδή με είχε απορροφήσει η παρουσία του Πάγκαλου. Μας τάισαν, μας πότισαν ωραίο κρασί. Κουβεντιάζαμε ώσπου χάραξε. Από όσα είπε, ένα μού εντυπώθηκε. "Η χειρότερη κατάντια για τον πολιτικό; Όποτε αποτυγχάνει στις εκλογές να τα ρίχνει στον λαό. Να λέει ότι οι ψηφοφόροι τον αδίκησαν ή εξαπατήθηκαν και θα το μετανοιώσουν…" "Δεν αδικούν οι ψηφοφόροι;" ρώτησα. "Δεν εξαπατώνται;" "Προφανώς! Συχνότατα! Αλοίμονο όμως εάν μπαίνεις στο παιχνίδι αγνοώντας τον βασικό του κανόνα. Αλοίμονο σου, μικρέ, άμα δεν ξέρεις να χάνεις. Στην πολιτική, στον έρωτα, παντού…"
Καμιά δεκαπενταριά χρόνια αργότερα, ενώ πλέον γνωριζόμασταν αρκετά, μού τηλεφωνεί ένα απόγευμα. "Σε μισή ώρα να στέκεσαι στη γωνία Πατησίων και Στουρνάρη" με διατάζει. "Θα περάσω να σε πάρω." Φαντάζεστε την έκπληξη μου. Ήταν τότε υπουργός Εξωτερικών – τι μπορεί να με ήθελε; Μπήκα στο άμαξι, δίπλα του. Φορούσε -θυμάμαι- ένα μαύρο παλτό με βελούδινα πέτα κι ένα πλατύγυρο καπέλο. Βγαλμένος έμοιαζε από άλλη εποχή, από ταινία έστω εποχής. Μπήκαμε στην πλατεία Ομονοίας, κατεβήκαμε την Πειραιώς, ενώ φτάναμε πιά στα Καμίνια, κοίταξε το ρολόι του και είπε στον οδηγό να κάνει αναστροφή. "Μα πού πάμε;" ρώτησα. "Σε επιστρέφω στο σημείο που σε παρέλαβα. Είχα ένα κενό κι είπα να το περάσω φλυαρώντας ευχάριστα μαζί σου…" Τον κοίταξα άναυδος. "Σου χάλασα μήπως το πρόγραμμα; Θα συναντούσες κανένα κορίτσι;". Έμοιαζε έτοιμος να απολογηθεί. Εγώ αντιθέτως ένοιωθα πολύ κολακευμένος.
Την τελευταία φορά που βγήκαμε έξω μαζί, με πήγε στα μέρη του, στη Μάντρα. Ήθελε να με μυήσει στην αρβανίτική κουζίνα, στην προβατίνα και στις πίττες και στις γκόγλιες. Χειμώνας και ο καιρός ήταν αντίστοιχος του πολιτικού κλίματος που επικρατούσε. 2012, η εποχή των μνημονίων και των αγανακτισμένων. Από αδιαφιλονίκητος Αττικάρχης, ο Θεόδωρος Πάγκαλος είχε γίνει για αρκετούς μισητό πρόσωπο. Κυρίως για όσους είχαν πιο προκλητικά ωφεληθεί τις καλές εποχές. Μπαίνοντας στην ταβέρνα, σηκώθηκε από δυό-τρία τραπέζια σούσουρο, ίσως και να τον έβρισαν μέσα απ’τα δόντια τους. "Μην ιδρώνει το αυτί σου" μου λέει. "Εγώ έχω συνηθίσει… Με έχουν κάνει αποδιοπομπαίο τράγο - στάσου στη δεύτερη λέξη, στο "τράγος” – λίγο το έχεις, στα εβδομηνταπέντε σου, να σε θεωρούν ακόμα τράγο; Θυμάσαι το ποιήμα του Ανδρέα Εμπειρίκου για τον Αίγαγρο;"
Βεβαίως και το θυμάμαι, Θεόδωρε. Και με τους στίχους του σε αποχαιρετώ.
"Πήδηξε ο Αίγαγρος και στάθηκε σε μια ψηλή κορφή. Στητός και ρουθουνίζοντας κοιτάζει τον κάμπο κι αφουγκράζεται πριν άλλο σκίρτημα σε άλλη κορφή τον πάει… Έπειτα, ξαφνικά, υψώνει το κεφάλι του και αφήνει μέγα βέλασμα, που αντηχεί επάνω και πέρα απ’τα φαράγγια σαν γέλιο λαγαρό, και μονομιάς, με πήδημα γοργό, σαν βέλος θεόρατο ή σαν διάττων, ακόμα πιο ψηλά πετιέται.
Γειά και χαρά σου, Αίγαγρε! Γιατί να σου φαντάξουν τα λόγια του κάμπου και οι φωνές του; Γιατί να προτιμήσεις του κάμπου τα κατσίκια; Έχεις ό,τι χρειάζεσαι εδώ και για βοσκή και για οχείες και κάτι παραπάνω, κάτι που, μα τον Θεό, δεν ήκμασε ποτέ κάτω στους κάμπους – έχεις εδώ τη Λευτεριά!
Ο ήλιος εδώ, κάθε πρωί, σηκώνεται ανάμεσα στα κέρατά σου! Στα μάτια σου λάμπουν οι αστραπές του Ιεχωβά και ο ίμερος ο άσβηστος του Δία, κάθε φορά που σπέρνεις εδώ, στα θηλυκά σου, την ένδοξη κι απέθαντη γενιά σου!
Γειά και χαρά σου, Αίγαγρε, που πατάς τα νυχοπόδαρά σου στων απορρώγων κορυφών τα πιο υψηλά Ωσαννά!
"Είπα και ελάλησα Αίγαγρε" -είπα κι ελάλησα, Θεόδωρε Πάγκαλε- "και αμαρτίαν ουκ έχω".
