H μνήμη αλλοιώνει το παρελθόν

Οι μαρτυρίες δεν έχουν και σπουδαία βαρύτητα

in.gr. 6/2/2014

Κανείς δεν μπορεί να είναι βέβαιος ότι οι αναμνήσεις του είναι ακριβείς: Η μνήμη μας είναι μια τρελή χρονομηχανή που ξαναγράφει το παρελθόν χρησιμοποιώντας εμπειρίες από το τώρα, δείχνει μια ακόμα μελέτη, η οποία μάλιστα εντοπίζει την περιοχή του εγκεφάλου που αναλαμβάνει αυτό το μοντάζ.

Προηγούμενες μελέτες σε πειραματόζωα έχουν δείξει ότι οι αναμνήσεις μας γίνονται «εύπλαστες» τη στιγμή που τις ανακαλούμε και μπορούν να έτσι να αποκτούν νέα χαρακτηριστικά. Τα ευρήματα αξιοποιούνται ήδη πειραματικά για την εξασθένηση επώδυνων αναμνήσεων σε ασθενείς με μετατραυματική διαταραχή.

Η νέα μελέτη επιβεβαιώνει ότι η ανθρώπινη μνήμη δεν λειτουργεί σαν βιντεοκάμερα. Σύμφωνα με τους ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Northwestern στo Σικάγο ΗΠΑ, ακόμα και ο έρωτας με την πρώτη ματιά μπορεί να είναι ένα τρικ της μνήμης αντί για μια πραγματική εμπειρία.

«Όταν θυμόσαστε την εποχή που γνωρίσατε τον σημερινό σας σύντροφο δεν αποκλείεται να ανακαλείτε ένα συναίσθημα αγάπης και ευφορίας» αναφέρει η Ντόνα Τζο Μπριτζ, πρώτη συγγραφέας της μελέτης. «Στην πραγματικότητα όμως μπορεί να προβάλλετε τα σημερινά σας συναισθήματα πίσω στην αρχική σας συνάντηση με αυτό το άτομο» επισημαίνει.

Όσον αφορά τη χρησιμότητα αυτού του χρονικού μοντάζ, οι ερευνητές λένε ότι πρόκειται για ένα τρικ του εγκεφάλου στην προσπάθειά του να παράξει μια ιστορία που «ταιριάζει στο σήμερα».

Τώρα, κάποτε

Η μελέτη, η οποία θα δημοσιευτεί αργότερα την Τετάρτη στο έγκριτο Journal of Neuroscience, εξέτασε την αλλοίωση των αναμνήσεων σε 17 εθελοντές. Το δείγμα είναι μάλλον μικρό, τα αποτελέσματα όμως δεν προκαλούν έκπληξη: οι εθελοντές έκαναν πάντα λάθος στην προσπάθειά τους να θυμηθούν τη θέση ενός αντικειμένου.

Στην πρώτη φάση του πειράματος, οι εθελοντές κλήθηκαν να κοιτάξουν ένα αντικείμενο που εμφανιζόταν σε μια συγκεκριμένη θέση στην οθόνη με φόντο μια συγκεκριμένη εικόνα. Στη συνέχεια, κλήθηκαν να τοποθετήσουν το αντικείμενο στη σωστή του θέση στην οθόνη όταν το φόντο είχε αλλάξει. Όλοι οι εθελοντές μπερδεύονταν από την αλλαγή φόντου και τοποθετούσαν το αντικείμενο σε λανθασμένη θέση.

Στην τελική φάση του πειράματος, η οθόνη έδειχνε το αντικείμενο σε τρεις διαφορετικές θέσεις και οι εθελοντές κλήθηκαν να επιλέξουν τη σωστή θέση, αυτή που είχαν δει στην πρώτη φάση. Η μία από τις τρεις θέσεις ήταν η αρχική, η δεύτερη ήταν η θέση που είχαν επιλέξει οι εθελοντές στη δεύτερη φάση και η τρίτη ήταν μια νέα, άσχετη θέση.

Το βασικό εύρημα της μελέτης ήταν ότι όλοι οι εθελοντές επέλεξαν τη λανθασμένη θέση που είχαν επιλέξει στη δεύτερη φάση.

«Αυτό δείχνει ότι η αρχική ανάμνηση της θέσης άλλαξε ώστε να ανακλά τη θέση την οποία ανακαλούσαν οι εθελοντές στο νέο φόντο» εξηγεί η Μπριτζ. «Η μνήμη τους ενημέρωσε τις αποθηκευμένες πληροφορίες εισάγοντάς τις νέες πληροφορίες στην παλιά ανάμνηση».

Την ώρα του τεστ οι ερευνητές παρακολουθούσαν με ειδικές κάμερες τα μάτια των εθελοντών και κατέγραφαν την εγκεφαλική τους δραστηριότητα με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI). Οι μετρήσεις έδειξαν ότι το μοντάζ των αναμνήσεων συμβαίνει στον ιππόκαμπο, μια περιοχή που είναι γνωστό ότι συμμετέχει στη μεταφορά των αναμνήσεων από τη βραχυπρόθεσμη στη μακροπρόθεσμη μνήμη.

«Η μνήμη μας δεν λειτουργεί σαν βιντεοκάμερα» καταλήγει η Μπριτζ. «Η μνήμη μας βάζει νέα πλαίσια και επεξεργάζεται τα γεγονότα ώστε να παράγει μια ιστορία που ταιριάζει στο σημερινό κόσμο. Είναι φτιαγμένη να αφορά το παρόν» αναφέρει.

Και, όπως επισημαίνει, τα αποτελέσματα έχουν σημασία ως προς την υποτιθέμενη αξιοπιστία των αυτοπτών μαρτύρων στα δικαστήρια: «Η μνήμη μας είναι φτιαγμένη να αλλάζει, όχι να μηρυκάζει γεγονότα, οπότε δεν είμαστε πολύ καλοί μάρτυρες».

Δώρα με αυστηρές υποχρεώσεις

Πρώτο Θέμα, 4/2/2014

Για «εκτεταμένες παραχωρήσεις» του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε στην Ελλάδα κάνει λόγο δημοσίευμα εκ Γερμανίας, όμως στην Αθήνα δεν ανοίγουν σαμπάνιες, γιατί όλα δείχνουν ότι η κυβέρνηση θα υποχρεωθεί, προκειμένου να λάβει ένα μικρό ευρωπαϊκό δάνειο, να υπογράψει ένα νέο μνημόνιο και μάλιστα την ώρα που θα μπαίνει στην τελική ευθεία για τις εκλογές του Μαΐου.

Μέχρι τώρα, η επικρατέστερη εκτίμηση στους κυβερνητικούς κύκλους, με βάση και τις συνεννοήσεις που έχουν γίνει σε υψηλό επίπεδο, προεξοφλούσε μια εντυπωσιακή κίνηση των Γερμανών για τη διευθέτηση του χρέους, με επιμήκυνση ακόμη και για 50 χρόνια και νέα μείωση των ήδη χαμηλών επιτοκίων. Αυτή η κίνηση αναμενόταν να γίνει από την Α. Μέρκελ μέσα στον Απρίλιο, ώστε να αποτελέσει σημαντική ενίσχυση των κυβερνητικών εταίρων ενόψει των εκλογών.

Όμως, στη σημερινή του έκδοση το περιοδικό “Spiegel” αποκαλύπτει έγγραφο του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών για την Ελλάδα, το οποίο «προσγειώνει» απότομα τις προσδοκίες για μεγάλα γερμανικά δώρα, προϊδεάζοντας για μετρημένες «προεκλογικές παροχές» του Β. Σόιμπλε στην κυβέρνηση Σαμαρά, οι οποίες θα είναι συνδεδεμένες με βαριές δεσμεύσεις για εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων που ήδη είναι καταγεγραμμένες στο μνημόνιο, χωρίς η Ελλάδα να τις εφαρμόζει.

Το γερμανικό έγγραφο περιγράφει και πάλι το ελληνικό κράτος με τα πιο μελανά χρώματα, οριοθετώντας έτσι και τα πεδία, όπου θα πρέπει να γίνουν μεταρρυθμίσεις: βασικά προβλήματα της δημόσιας διοίκησης δεν έχουν ξεπεραστεί, τονίζεται στο έγγραφο, οι φορολογικές αρχές λειτουργούν αναξιόπιστα, η κατάρτιση ενός κτηματολογίου παραμένει στάσιμη, οι ιδιωτικοποιήσεις δεν προχωρούν και η αγορά εργασίας δεν είναι τόσο ευέλικτη όσο θα έπρεπε.

Επιπλέον, τονίζεται ότι η κυβέρνηση δεν έχει καλύψει με νέα μέτρα το δημοσιονομικό κενό των 2 δισ. ευρώ, που έχει υπολογίσει η τρόικα για το 2014. Αυτό, σε συνδυασμό με τη στασιμότητα σε πολλά μέτωπα του μνημονίου οδηγεί τους Ευρωπαίους υπουργούς Οικονομικών να παρακρατούν τις δύο δόσεις των 8,3 δισ. ευρώ, οι οποίες θα πρέπει πάση θυσία να έχουν εκταμιευτεί ως τον Μάιο, ώστε η χώρα να καλύψει τις πληρωμές ομολόγων που λήγουν.

Το γερμανικό υπουργείο Οικονομικών φαίνεται να επιδιώκει να παραταθεί η διαπραγμάτευση με την τρόικα ως τον Απρίλιο, χωρίς να εγκριθούν οι δόσεις, ώστε στη συνεδρίαση του Eurogroup του ίδιου μήνα να «ανάψει πράσινο» για τις δόσεις, αλλά ταυτόχρονα να συζητηθεί και το πρόβλημα του χρηματοδοτικού κενού της διετίας 2014-2015.

Για αυτό το κενό, η γερμανική πλευρά θα προτείνει να καλυφθεί με ένα νέο «πακέτο» από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας. Το «πακέτο» προσδιορίζεται από το υπουργείο Οικονομικών σε 10-20 δισ. ευρώ. Το έγγραφο του υπουργείου Οικονομικών αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο να αντλήσει κάποια μικρά ποσά η Ελλάδα από την αγορά ομολόγων με υψηλό κόστος δανεισμού, αλλά και το ενδεχόμενο να υπάρξει ένα «κούρεμα» χρέους.

Σε ό,τι αφορά το «κούρεμα», εκπρόσωπος του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών διέψευσε ότι υπάρχει τέτοιο ενδεχόμενο, παραπέμποντας σε σχετικές δηλώσεις του Β. Σόιμπλε. Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και αν υπάρξουν κάποιες παρεμβάσεις για το χρέος, αυτές δεν αναμένεται να ξεφύγουν από τα όρια μιας επιμήκυνσης των λήξεων, σε συνδυασμό με μείωση επιτοκίων. Τέτοιου τύπου λύσεις, όμως, δεν μπορούν να απελευθερώσουν την Ελλάδα από τα βάρη, εκτός εάν υπάρξει μια επιμήκυνση των λήξεων κατά πολλές δεκαετίες.

Το μεγάλο πολιτικό πρόβλημα για την κυβέρνηση είναι ότι το «πακέτο» Σόιμπλε έχει έναν πολιτικά «τοξικό» όρο, ότι συνδυάζονται με εφαρμογή μνημονιακών μέτρων για άλλα δύο χρόνια (2014 - 2015), σε καθεστώς αυστηρής επιτήρησης, που δεν είναι σαφές ακόμη αν θα ασκηθεί από τη σημερινή τρόικα, ή από μια ευρωπαϊκή εκδοχή της τρόικας. Σε κάθε περίπτωση, ο πολιτικός κίνδυνος για την κυβέρνηση Σαμαρά ενόψει δύο πολύ σκληρών εκλογικών αναμετρήσεων με το ΣΥΡΙΖΑ είναι να ακυρωθεί η αφήγησή της για τα θέματα της οικονομίας, σύμφωνα με την οποία το μνημόνιο τελειώνει και απαλλασσόμαστε από την τρόικα.

Οι Γερμανοί, πάντως, φαίνεται ότι δεν θέλουν να μας αφήσουν... αβοήθητους. Σύμφωνα με το Spiegel, σε ένδειξη καλής θέλησης, επιδιώκουν όλα τα υπουργεία να καταρτίσουν σχέδια συνεργασίας με την Ελλάδα, με στόχο την ανάπτυξη. Ήδη το υπουργείο Εργασίας κατέθεσε πρόταση για την αναμόρφωση της επαγγελματικής μας εκπαίδευσης και το υπ. Οικονομικών προτάσεις συνεργασίας για την αναβάθμιση της λειτουργίας των φορολογικών αρχών...

Εκπαίδευση με τίποτα αλλά με υψηλούς στόχους

Ένας μαγαζάτορας στο Δελχί της Ινδίας οργανώνει από προσωπικό ενδιαφέρον μαθήματα για παιδιά της γειτονιάς του που δεν έχουν καμία προοπτική να εκπαιδευτούν ποτέ και σε οτιδήποτε. Κάποιοι ανώνυμοι στέλνουν μερικά τετράδια και βιβλία, ή μπισκότα και νερό για τα παιδιά...

Τόπος: O ελεύθερος χώρος κάτω από μια γέφυρα λεωφόρου ταχείας κυκλοφορίας. 

Υλικά: Ό,τι βρεθεί πεταμένο στα σκουπίδια και στα παλιατζίδικα!

Δεν θα έπρεπε να κάνουν επιτέλους αυτά τα παιδιά και ο δάσκαλος μια πορεία και να ζητήσουν "κονδύλια για την εκπαίδευση"; Καιρός είναι...

Θεός φυλάξοι!

του Νίκου Μαραντζίδη, Καθημερινή, 2/1/2014

Τις προηγούμενες μέρες υπήρξαμε μάρτυρες μιας αντιπαράθεσης για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ, Αλ. Τσίπρα. Είναι άθεος ή όχι; Εχει άραγε αυτό πολιτική σημασία ή αποτελεί προσωπικό του θέμα;

Θέλω ευθύς εξαρχής να ξεκαθαρίσω, για να είμαι απολύτως έντιμος με όσους με διαβάζουν, πως δεν διαθέτω θρησκευτική συνείδηση οποιασδήποτε μορφής. Δεν έχω μεταφυσικές ανησυχίες και με θλίψη διαχειρίζομαι την πεποίθησή μου πως το τέλος αυτής της ζωής είναι και το τέλος κάθε μορφής ζωής. Κοινώς, μετά θάνατον ζωή δεν προσδοκώ. Παρά ταύτα, με ενδιαφέρει να γνωρίζω αν οι πολιτικές ηγεσίες της χώρας μου διαθέτουν ή όχι θρησκευτικές πεποιθήσεις και την ένταση αυτών.

Αντίθετα από αυτό που αρκετοί ισχυρίζονται, η θρησκευτική ταυτότητα δεν είναι μια απλή προσωπική υπόθεση, ένα εσωτερικό βίωμα· είναι μια κοινωνική ταυτότητα. Οι θρησκείες είναι οργανωμένα και ιεραρχημένα σύνολα πεποιθήσεων και κοσμοαντιλήψεων. Συμβάλλουν στη διαμόρφωση καθημερινών πρακτικών και επηρεάζουν τις απόψεις μας για τον χαρακτήρα της κοινωνικής οργάνωσης, για τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Σημαντικοί κοινωνικοί θεσμοί έχουν οικοδομηθεί πάνω σε θρησκευτικά υποδείγματα.

Η πρόσφατη και παλιότερη ευρωπαϊκή πολιτική ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα, που δείχνουν πως οι θρησκευτικές αξίες έχουν άμεση επίπτωση στη νομοθετική διαδικασία. Η μεγάλη διαμάχη για το θέμα του διαχωρισμού κράτους-Εκκλησίας, η διαίρεση για τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων, το διαζύγιο ή τον υποχρεωτικό πολιτικό γάμο στη χώρα μας δείχνουν ακριβώς τη σχέση ανάμεσα στην πίστη και την πολιτική. Η σημερινή αντιπαράθεση γύρω από τη δυνατότητα θέσπισης του γάμου των ομοφυλοφίλων δεν στερείται θρησκευτικού υπόβαθρου· κάθε άλλο.

Θα μου πείτε, χρειάζεται να είσαι άθεος για να αντιληφθείς πως η φορολογία για την Εκκλησία πρέπει να είναι σε εθελοντική βάση; Αναμφίβολα όχι! Χρειάζεται απλώς κοινή λογική για να αποδεχτείς ότι για τις εθελοντικές οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, είτε μιλάμε για την Εκκλησία, είτε για τα κόμματα, είτε για τις αθλητικές ομάδες, πρέπει να πληρώνουν αυτοί που θέλουν, άρα να φορολογούμαστε σε εθελοντική βάση. Αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση.

Το πρόβλημα, λοιπόν, στη χώρα μας δεν βρίσκεται στο γεγονός πως υπάρχουν άθεοι πολιτικοί και άλλοι που είναι θρησκευόμενοι. Το πρόβλημα είναι πως οι περισσότεροι Ελληνες πολιτικοί συμπεριφέρονται σαν ο μόνος θεός που πιστεύουν να είναι η κάλπη και οι μόνοι άγιοι που πραγματικά σέβονται να είναι οι ψήφοι. Προσοχή! Εννοώ πως σέβονται τις ψήφους, όχι τους ψηφοφόρους τους. Στην ουσία λοιπόν, οι πολιτικοί μας ακολουθούν μια μακιαβελική λογική στη σχέση τους με τα Θεία. Ο Μακιαβέλι, στις συμβουλές του προς τον ηγεμόνα, φρόντιζε να τονίζει πως του είναι αδιάφορο αν ο ηγεμόνας πιστεύει ή όχι στον Θεό αρκεί, αν αυτός ηγεμονεύει σε θεοσεβούμενη χώρα, να προσποιείται τον θεοσεβούμενο, για να μην προκαλεί τα θρησκευτικά πιστεύω των υπηκόων του. Με αυτόν τον τρόπο θα διατηρηθεί ευκολότερα στην εξουσία. Ακριβώς από εδώ, από την υποκρισία και τον κυνισμό, πηγάζουν τα δεινά της ελληνικής πολιτικής.

Επειδή, λοιπόν, οι πολιτικές ηγεσίες, ιδιαίτερα εκείνες που διεκδικούν την εξουσία, προτιμούν να προβάλλουν όχι τις πεποιθήσεις τους, αλλά μόνο εκείνες που είναι δημοφιλείς, η ελληνική πολιτική σκηνή έχει καταντήσει μια απέραντη θάλασσα ρηχότητας, λαϊκισμού και οπορτουνισμού. Γι’ αυτό και οι κραυγές και τα μεγάλα λόγια υποκαθιστούν την αντιπαράθεση επί πραγματικών θέσεων. Γιατί, απλούστατα, για τις πραγματικές θέσεις δεν δίνουν δεκάρα οι περισσότεροι.

Οι Ελληνες πολιτικοί και τα πολιτικά κόμματα κρύβουν ή αλλάζουν τις απόψεις τους όταν φοβούνται πως αυτές μπορεί να τους στερήσουν ψήφους. Αρνούνται να τοποθετηθούν ενάντια στο ρεύμα. Δεν θέλουν να γίνονται δυσάρεστοι στο ακροατήριο, παρά μόνον όταν δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. Είμαι, λοιπόν, πολύ περίεργος να μάθω αν ο ΣΥΡΙΖΑ επιμένει ακόμη πως θα προχωρήσει άμεσα στην καθιέρωση της υποχρεωτικότητας του πολιτικού γάμου και στον διαχωρισμό μεταξύ Εκκλησίας και κράτους. Ή μήπως τώρα που πήγαν οι «πασόκοι» εκεί, όλα αυτά θα ξεχαστούν;

Η συζήτηση περί της αθεΐας του Αλέξη Τσίπρα έγινε γρήγορα ρηχή και χωρίς σημασία. Από τη μία, ο ίδιος δεν επιθυμεί να τοποθετηθεί με ειλικρίνεια και σοβαρότητα σε κάτι που φοβάται πως θα αποτελέσει εμπόδιο στον δρόμο του προς την εξουσία και, από την άλλη, ο χειρισμός του θέματος από τη Νέα Δημοκρατία κινούνταν προς την ίδια ψηφοθηρική κατεύθυνση, έστω και από την αντίθετη όχθη του ποταμού.

Αυτές είναι οι αρχές μου, αλλά αν δεν σας αρέσουν έχω και άλλες, έλεγε ο Αμερικανός κωμικός Γκράουτσο Μαρξ. Αυτό νομίζω πως χαρακτηρίζει την ελληνική πολιτική ζωή.

Νεκρώσιμες Υποκρισίες

Ένα παλιό κείμενο του Νίκου Δήμου που δυστυχώς παραμένει επίκαιρο

doncat, 21/8/2007

Πήγα στην κηδεία του Γιώργου Κουμάντου. Συνήθως δεν πηγαίνω σε κηδείες – όλη η διαδικασία με εκνευρίζει. Αλλά εδώ δεν μπορούσα να μην πάω. Έφυγα λέγοντας ότι δεν θα ξαναπατήσω – παρά μόνο στην δική μου.

Ήταν μία συσσώρευση υποκρισίας. Γύρω από την αξιοπρεπή και ευγενέστατη χήρα του, είχαν μαζευτεί οι φίλοι αλλά και δεκάδες «επώνυμοι» - πολιτικοί, καθηγητές, δημοσιογράφοι, μαϊντανοί – που ήταν σαφές ότι ήρθαν για να λάμψουν δια της παρουσίας τους. (Είναι και προεκλογική περίοδος). Μερικούς από αυτούς ο αποθανών τους απεχθανόταν τόσο πολύ, που δεν τους έλεγε καλημέρα. Θυμάμαι όταν κάποτε συναντήσαμε έναν σημερινό μεγαλοϋπουργό, απέστρεψε το κεφάλι και μουρμούρισε μέσα στα δόντια του: «Μεγάλη λέρα».

Η «μεγάλη λέρα» στεκόταν στην πρώτη σειρά.

Ήταν η πρώτη φορά που ο Γιώργος, ο καταναγκαστικά ακριβής στην ώρα του (πήγαινε πάντα δέκα λεπτά πριν), άργησε σε ραντεβού του. Η κηδεία ήταν ορισμένη για τις 11 αλλά άρχισε στις 11:15. Υποπτεύομαι ότι περίμεναν να έρθει ο Σημίτης. (Ναι, ήταν και αυτός εκεί, με την πρόεδρο της Βουλής και τον τέως πρόεδρο, καμιά δεκαπενταριά νυν και πρώην υπουργούς, κλπ).

Τραγικοί ήταν οι επικήδειοι. Στον τρίτο αγανάκτησα και έφυγα. Μία κυρία που δεν ήξερε ούτε να διαβάσει τα χαρτιά της, μιλούσε ήδη επί ένα τέταρτο λέγοντας κοινοτοπίες. Για τον Κουμάντο! Που ακόμα και στο τηλέφωνο διατύπωνε την άποψή του σε πέντε μεστές λέξεις και το έκλεινε σε δευτερόλεπτα. Ανυπεράσπιστος κείτονταν εκεί και (ευτυχώς) δεν άκουγε.

Αλλά η μεγαλύτερη υποκρισία ήταν η ίδια η νεκρώσιμη ακολουθία. Ο Γιώργος Κουμάντος ήταν διακηρυγμένος (και δημόσια) άθεος. Το ότι μπροστά στο σκήνωμά του έπρεπε να ακούγεται όλη η εκκλησιαστική προπαγάνδα περί μελλούσης ζωής, τόπων χλοερών και κόλπων Αβραάμ, όλη η επαναλαμβανόμενη ενοχοποίηση «ότι ου ζήσεται άνθρωπος και ουχ αμαρτήσει», ήταν αδιανόητο!

Όμως, αφού δεν υπάρχει η δυνατότητα μίας θεσπισμένης πολιτικής κηδείας, οι δικοί του δεν είχαν επιλογή. (Ακόμα και την καύση νεκρών, για την οποία είχε αγωνιστεί, ένα αόρατο χέρι δεν την αφήνει να εφαρμοστεί. Ενώ ψηφίστηκε και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ, πριν ένα χρόνο!)

Την εκκλησία βέβαια δεν την πονάει να κηδεύει άπιστους. Αν ήταν συνεπής, θα έπρεπε να το αρνείται. Αλλά απολαμβάνει έτσι ένα τελευταίο θρίαμβο μπροστά στο άψυχο σώμα.

Τι θα γίνει τελικά με όσους δεν πιστεύουν το μύθο της μέλλουσας ζωής, ούτε νιώθουν ρυπαροί και στιγματισμένοι από το προπατορικό και άλλα αμαρτήματα; Δεν θα υπάρξει γι αυτούς ένας αξιοπρεπής τρόπος αποχαιρετισμού;