(Καθημερινή, 9/1/2011)
Ιδού το πρόβλημα: όπου κι αν κοιτάξουμε στη Γη, υπάρχει ζωή. Μικρόβια πολλαπλασιάζονται και στα πιο μακρινά σύννεφα· βακτηρίδια επιβιώνουν στη σκόνη από την έρημο της Σαχάρας καθώς τη σπρώχνει ο άνεμος πάνω από τον Aτλαντικό· εκατομμύρια ιογενή σωματίδια χορεύουν μέσα σε μια σταγόνα νερό. Μικρόβια ευδοκιμούν μέσα στον πάγο, σε υπερθερμασμένο νερό, σε οξέα, σε αλκαλικά διαλύματα, ακόμα και σε δεξαμενές πυρηνικών αποβλήτων.
Βαθιά στον πυθμένα των ωκεανών υπάρχουν αποικίες μικροσκοπικών πλασμάτων που εκμεταλλεύονται μια οικονομία υδρογόνου: μετατρέπουν το νερό και το διοξείδιο του άνθρακα σε μεθάνιο και ζουν από το υποπροϊόν, το υδρογόνο. Αυτοί οι αόρατοι οργανισμοί είναι το υπόστρωμα της ζωής, η απαρχή του παντός. Από τέτοια ταπεινά ξεκινήματα αναπτύχθηκαν οι αλογόμυγες και οι κριτικοί, οι ελέφαντες και οι αστροφυσικοί. Στον πλανήτη Γη, η ζωή είναι μια επείγουσα, ακατάσχετη δύναμη που κατακλύζει τα πάντα.
Βαθιά στον πυθμένα των ωκεανών υπάρχουν αποικίες μικροσκοπικών πλασμάτων που εκμεταλλεύονται μια οικονομία υδρογόνου: μετατρέπουν το νερό και το διοξείδιο του άνθρακα σε μεθάνιο και ζουν από το υποπροϊόν, το υδρογόνο. Αυτοί οι αόρατοι οργανισμοί είναι το υπόστρωμα της ζωής, η απαρχή του παντός. Από τέτοια ταπεινά ξεκινήματα αναπτύχθηκαν οι αλογόμυγες και οι κριτικοί, οι ελέφαντες και οι αστροφυσικοί. Στον πλανήτη Γη, η ζωή είναι μια επείγουσα, ακατάσχετη δύναμη που κατακλύζει τα πάντα.
Ιδού και η άλλη όψη του προβλήματος: πέρα από τη Γη, υπάρχει παντού σιωπή. Αν η ζωή εξελίχθηκε αυθόρμητα και η ευφυΐα αναπτύχθηκε, έστω και ατελώς, σε τούτο τον πλανήτη, τι συμβαίνει με τους άλλους πλανήτες; Ο γήινος πολιτισμός εκπέμπει μικροκυματικά μηνύματα στο Διάστημα επί πενήντα χρόνια. Από τον Απρίλιο του 1960 ο αστρονόμος Φρανκ Ντρέικ και οι συνάδελφοί του στο Seti (Search for Extraterrestrial Intelligence - Αναζήτηση Εξωγήινης Eυφυΐας) περιμένουν μηνύματα από εκείνους τους άλλους, μακρινούς και έως τώρα αόρατους πλανήτες, που σίγουρα πρέπει να περιστρέφονται γύρω από τα άστρα που είναι διάσπαρτα στο Διάστημα σε απόσταση μέχρι και 100.000 ετών φωτός.
Ήχοι
Και τι έχουν ακούσει; Συριγμούς και τριξίματα και ξαφνικούς θορύβους από τα πάλσαρ και τα κουάζαρ, από θερμά αέρια και κρύα σκόνη και αστέρια που εκρήγνυνται – και τίποτε άλλο. Ο ήχος της εξωγήινης ζωής είναι ο ήχος της σιωπής.
Ο Πολ Ντέιβις είναι ένας κοσμολόγος που έχει στραφεί στο πρόβλημα της ζωής στο σύμπαν εδώ και τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια. Αυτό είναι, απ’ όσο ξέρω, το τέταρτο βιβλίο του πάνω στο θέμα. Είναι πρόεδρος της επιτροπής μετα-ανίχνευσης του Seti, μιας μικρής ομάδας ορθολογιστών έτοιμων να αντιμετωπίσουν μια από τις πιο μεθυστικές και τρομακτικές προκλήσεις όλων των εποχών: αν ακουστεί κάτι από τον ΕΤ και την παρέα του, ο Ντέιβις και οι συνάδελφοί του θα είναι οι πρώτοι που θα το μάθουν.
Η «Απόκοσμη σιωπή» ίσως δεν είναι το πιο συναρπαστικό του βιβλίο, σίγουρα όμως είναι το πιο στοχαστικό: δεν υπάρχει πλευρά του μεγάλου γρίφου του Seti που να μην την εξετάζει, με ξεκάθαρη, απλή, σχεδόν λακωνική γλώσσα. Η σιωπή οφείλεται στο ότι οι εξωγήινοι απλώς δεν υπάρχουν; Είναι οι συνθήκες για την εμφάνιση της ζωής τόσο εξαιρετικές, τόσο φοβερά απίθανες, που συνέβησαν μόνο μία φορά, σ’ έναν πλανήτη-δορυφόρο ενός άστρου σε έναν μόνο γαλαξία στη διάρκεια των 13,7 εκατομμυρίων χρόνων ζωής του σύμπαντος; Ή μήπως το σύμπαν βουίζει από ζωή, αλλά βουίζει τόσο ήσυχα που δεν μπορούμε να την ακούσουμε;
Η «Απόκοσμη σιωπή» ίσως δεν είναι το πιο συναρπαστικό του βιβλίο, σίγουρα όμως είναι το πιο στοχαστικό: δεν υπάρχει πλευρά του μεγάλου γρίφου του Seti που να μην την εξετάζει, με ξεκάθαρη, απλή, σχεδόν λακωνική γλώσσα. Η σιωπή οφείλεται στο ότι οι εξωγήινοι απλώς δεν υπάρχουν; Είναι οι συνθήκες για την εμφάνιση της ζωής τόσο εξαιρετικές, τόσο φοβερά απίθανες, που συνέβησαν μόνο μία φορά, σ’ έναν πλανήτη-δορυφόρο ενός άστρου σε έναν μόνο γαλαξία στη διάρκεια των 13,7 εκατομμυρίων χρόνων ζωής του σύμπαντος; Ή μήπως το σύμπαν βουίζει από ζωή, αλλά βουίζει τόσο ήσυχα που δεν μπορούμε να την ακούσουμε;
Μακριά
Αν αληθεύει η πρώτη υπόθεση, τότε η ανθρωπότητα έχει μια μοναχική ευθύνη: πρώτον, να μην αυτοκαταστραφεί σε έναν οικολογικό ή θερμοπυρηνικό όλεθρο και κατόπιν να επιβιώσει του γονιού της, του Ηλίου, και να μετοικήσει στον γαλαξία. Αν αληθεύει η δεύτερη υπόθεση, τότε πού βρίσκονται όλοι οι άλλοι;
Το πρώτο και ίσως μοιραίο πρόβλημα είναι η απόσταση. Εάν ο πλησιέστερος, τεχνολογικά προηγμένος, περίεργος γείτονας βρίσκεται 1.000 έτη φωτός μακριά, μπορεί ποτέ να μη συναντηθούμε, γιατί οι νόμοι της φυσικής καθιστούν την επικοινωνία δύσκολη και τη συνάντηση πρακτικά αδύνατη. Εάν, από το άλλο μέρος, μια ανώτερη ευφυΐα παρακολουθεί τον πλανήτη Γη με όργανα που βρίσκονται 1.000 έτη φωτός μακριά, τότε δεν μπορεί να ξέρει ότι γνωρίζουμε φυσική, ότι έχουμε εφεύρει το τηλεσκόπιο και εφαρμόζουμε τη ραδιοαστρονομία. Η πληροφορία αυτή θα κάνει άλλα 1.000 χρόνια να φτάσει, ενώ στον πλανήτη που ο ΕΤ παρατηρεί, Βυζαντινοί αυτοκράτορες κυβερνούν ακόμη την Κωνσταντινούπολη.
Και ποιος μας λέει ότι οι εξωγήινοι χρησιμοποιούν γήινη τεχνολογία του 20ού αιώνα; Πιθανόν η ζωή να είναι συχνό φαινόμενο, αλλά η ευφυΐα να είναι εξαιρετικά σπάνια. Ή, ίσως, οι τεχνολογικά προηγμένοι, ανταγωνιστικοί πολιτισμοί να ανακαλύπτουν θερμοπυρηνικά όπλα και να αυτοκαταστρέφονται. Πιθανόν ο υπόλοιπος γαλαξίας να τηρεί όρκο σιωπής, αφήνοντάς μας είτε να αυτοκαταστραφούμε είτε να ωριμάσουμε αρκετά ώστε να συμμετάσχουμε στην ομοσπονδία.
Με ποια τεχνολογία;
Γιατί πρέπει να φανταζόμαστε τον ΕΤ έστω και ελάχιστα ανθρωποειδή; Θα μπορούσε κάποιος αυτοκρατορικός γαλαξιακός πολιτισμός να έχει ήδη εποικίσει τον γαλαξία, να τον έχει λεηλατήσει από τους πόρους του, να έχει αφήσει πίσω κάποιες μυστήριες δομές και να έχει φύγει για αλλού; Μήπως ο ΕΤ χρησιμοποιεί ανιχνευτές που δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε, επειδή η φαντασία μας είναι περιορισμένη από την τεχνολογία μας και την εμπειρία μας;
Τα ερευνητικά διαστημικά οχήματα Voyager και Pioneer κατευθύνονται έξω από το ηλιακό σύστημα μεταφέροντας τεχνολογία του 1970 –κομπιούτερ με μαγνητοταινίες και δίσκους LP– που σήμερα είναι τελείως ξεπερασμένη. Τι είδους τεχνολογία θα διέθετε ένας πολιτισμός που ξεκίνησε ένα εκατομμύριο χρόνια πριν από μας; Όπως επισημαίνει ο Ντέιβις, δεν γνωρίζουμε, και δεν μπορούμε ούτε να ξεκινήσουμε να μαντεύουμε, την τεχνολογία, τα κίνητρα ή τη φιλοσοφία μιας εξωγήινης ευφυΐας. Πρέπει να είμαστε έτοιμοι για όλα, ή και για το τίποτα.
Τα ερευνητικά διαστημικά οχήματα Voyager και Pioneer κατευθύνονται έξω από το ηλιακό σύστημα μεταφέροντας τεχνολογία του 1970 –κομπιούτερ με μαγνητοταινίες και δίσκους LP– που σήμερα είναι τελείως ξεπερασμένη. Τι είδους τεχνολογία θα διέθετε ένας πολιτισμός που ξεκίνησε ένα εκατομμύριο χρόνια πριν από μας; Όπως επισημαίνει ο Ντέιβις, δεν γνωρίζουμε, και δεν μπορούμε ούτε να ξεκινήσουμε να μαντεύουμε, την τεχνολογία, τα κίνητρα ή τη φιλοσοφία μιας εξωγήινης ευφυΐας. Πρέπει να είμαστε έτοιμοι για όλα, ή και για το τίποτα.
Οπως λέει ο Πολ Ντέιβις, ο επιστήμονας μέσα του τείνει να πιστεύει ότι οι άνθρωποι πιθανόν να είναι τα μόνα ευφυή όντα στο σύμπαν. Αλλά ο φιλόσοφος μέσα του απεχθάνεται αυτή την ιδέα. «Ειλικρινά, με κάνει να νιώθω άβολα. Αναρωτιέμαι γιατί να υπάρχουν όλα αυτά εκεί έξω, αν μόνο ο ταπεινός Homo Sapiens μπορεί να τα δει».
