09 February 2016

Η ιστορικός Μαρία Ευθυμίου για το παρόν και το μέλλον της Ελλάδας

της Πέπης Αλευρά, eleftheria.online.gr, 7/2/2016

Οι περισσότεροι συμφωνούν πως η ιστορικός Μαρία Ευθυμίου είναι ένας άνθρωπος εξαιρετικός: τόσο ζωντανή παρουσία και ταυτόχρονα τόσο οικεία, τόσο χαμογελαστή και προσιτή σε όλους... που μιλώντας της κινδυνεύει κανείς να ξεχαστεί και να «ξεχάσει» τον όγκο των ακαδημαϊκών προσόντων της, την ευρυμάθεια, την τεράστια γλωσσομάθεια και την πολυεπίπεδη σκέψη της συνομιλήτριάς του. Βέβαια, εδώ ακριβώς συνοψίζεται η επιτυχία της. Γιατί με πνεύμα ανοιχτό, χιούμορ και πάθος, υπερεπάρκεια γνώσεων, μεταδοτικότητα και βαθιά ευγένεια, η Μαρία Ευθυμίου διδάσκει πρώτα απ' όλα πώς πρέπει να είναι ένας δάσκαλος - και πώς όλος ο κόσμος θα μπορούσε να αγαπά την Ιστορία. 

Αν υπήρχαν πολλοί τέτοιοι δάσκαλοι, αλλά και περισσότεροι πολίτες πρόθυμοι ν' αγκαλιάσουν την αλήθεια, ίσως να τη γλυτώναμε αυτή την κάθοδο. Και ν' αποφεύγαμε, κυρίως, τα χειρότερα... τα οποία προβλέπει εκείνη, παρόλο που τα απεύχεται.


- Η Ιστορία, αντί για ένα συναρπαστικό μάθημα, για τον περισσότερο κόσμο είναι συνώνυμη της πλήξης. Τι φταίει - και τι μπορεί ν’ αλλάξει;

«Η Ιστορία είναι η ζωή των ανθρώπων. Επομένως, είναι ό,τι πιο ελκυστικό μπορείς να διδάξεις και να διδαχθείς. Αν σ’ ενδιαφέρει η ζωή και η πορεία της, τότε μπορείς να διδάξεις την Ιστορία με τρόπο συναρπαστικό. Οπως και η ζωή, όμως, θέλει ψυχή και πάθος. Αλλιώς, είναι ένας πληκτικός μονόλογος».

- Εσείς κινείστε στον αντίποδα του «ακαδημαϊσμού», προσεγγίζοντας και ένα ευρύτερο κοινό σε όλη την Ελλάδα. Ποια νιώθετε πως είναι η «αποστολή» σας;

«Είναι μία ευλογία. Θεωρώ τον εαυτό μου εξαιρετικά τυχερό που έρχομαι σε επαφή με τόσους ανθρώπους. Μαθαίνω πολλά από αυτούς και πλουτίζω η ίδια σαν άνθρωπος. 

Ταυτόχρονα, αισθάνομαι χαρά που μπορώ να προσφέρω κάτι χρήσιμο στην κοινωνία μου, σε δύσκολες ώρες της Ιστορίας της». 

- Στα μαθήματά σας γκρεμίζετε κάποιους μύθους, με αποφασιστικότητα αλλά και σεβασμό στο ακροατήριο. Συναντάτε ποτέ αντιδράσεις; 

«Παραδόξως, δεν συναντώ, παρά σπανιότατα, αντιδράσεις. Αντίθετα, το ελληνικό ακροατήριο αποδεικνύεται βαθυστόχαστο, ευρυμαθές, υγιώς κριτικό, πολιτισμένο, υπομονετικό, γενναιόδωρο».

- Ο πατριωτισμός και η αλήθεια είναι φίλοι ή αντίπαλοι;

«Όταν κανείς αντιμετωπίζει τα θέματα με ψυχραιμία, μέτρο και εντιμότητα, ο πατριωτισμός και η αλήθεια συνταιριάζονται γόνιμα και ευεργετικά». 

- Οι Έλληνες επικαλούμαστε συχνά το ένδοξο παρελθόν μας. Το θεωρείτε φυσικό ή πρόκειται για κάποιου είδους σύνδρομο;

«Είναι σύνδρομο ανασφάλειας και λειψής αυτοεκτίμησης. Καθώς δεν εκτιμούμε τους εαυτούς μας και τον πολιτισμό που έχουμε παραγάγει στους νεότερους χρόνους, χρησιμοποιούμε το ένδοξο παρελθόν μας όχι σαν πηγή γνώσης παρά σαν δεκανίκι - για να στηριχθούμε κάπου. Στην ουσία, είναι δείγμα ήττας».   

- Πόσο καλά, πόσο ουσιαστικά γνωρίζουμε όμως την Ιστορία του τόπου μας και της ευρύτερης περιοχής;

«Φοβάμαι, καθόλου. Αρκούμαστε στα γενικά, στα έτοιμα, στα ψεύτικα, στα πεποιημένα, στα εύκολα, στα διαστρεβλωμένα. Μας βλάπτει πολύ αυτό. Και μας φτωχαίνει».

- Πέρα από τους απλούς ανθρώπους: Η πολιτική και η οικονομική ελίτ της χώρας γνωρίζουν στοιχειωδώς Ιστορία; Δρουν σύμφωνα με τα διδάγματά της;

«Η αίσθησή μου είναι πως, σε γενικές γραμμές, ελάχιστοι είναι εκείνοι που έχουν σκύψει με σοβαρότητα και μέθοδο στην Ιστορία, προκειμένου να δημιουργήσουν την απαραίτητη βάση γνώσεων για να χαράξουν τη δράση τους».

- Στη δύσκολη σχέση μας με τη Δύση, παρατηρεί κανείς μια γενική ασυνεννοησία. Υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης;

«Η ελληνική κοινωνία απομακρύνεται όλο και πιο σταθερά -και συνειδητά, πια- από τη Δύση. Δεν έχει ακόμα επιλέξει με σαφήνεια τον δρόμο προς τον οποίο θέλει να κινηθεί. Ισως, καθώς ζούμε σε εποχή μεταβατική, τα ίδια τα γεγονότα θα της επιβάλουν τον κόσμο στον οποίο θα ενταχθεί - και από τον οποίο φοβάμαι ότι θα απορροφηθεί. Και αυτός, κατά την γνώμη μου, δεν θα είναι η Δύση». 

- Με τους γείτονες Τούρκους και Αλβανούς έχουμε επίσης μια δύσκολη σχέση, απ' όπου λείπει η ψυχραιμία και περισσεύουν τα στερεότυπα. Πού θα μπορούσε να στηριχτεί μια μεγαλύτερη αλληλοκατανόηση;

«Δεν πιστεύω ότι θα υπάρξει κάτι τέτοιο στο προσεχές μέλλον. Αντίθετα, οι σχέσεις μας με τις δύο αυτές χώρες θα γίνονται, κατά την εκτίμησή μου, όλο και πιο δύσκολες και πιο επικίνδυνες - για την Ελλάδα».

- Γνωρίζετε 7 ξένες γλώσσες... Πόσο μας βοηθά μια γλώσσα να καταλάβουμε έναν λαό;

«Πολύ. Μέσα από τη γλώσσα, μπαίνουμε στην πυρήνα της σκέψης και της ψυχοσύνθεσης ενός λαού. Ταξιδεύουμε στην ψυχή του και οσφραινόμαστε το άρωμά του».

- Εχετε ταξιδέψει πολύ, και είστε μάλλον από τους λίγους περιηγητές που γνωρίζουν τόσο πολλά για τους τόπους που επισκέπτονται. Τι είναι εκείνο που κυρίως αναζητάτε στα ταξίδια σας; 

«Ταξιδεύω πολύ με τα πόδια. Έχω διασχίσει χώρες μόνη μου, αλλά και με συντροφιά. Ταξιδεύοντας συνομιλώ με την Ιστορία του κάθε τόπου και, έτσι, το ταξίδι γίνεται διπλό. Μαγικό. Σχεδόν μεταφυσικό».

- Αυτό το διάστημα έχουμε την τιμή να επισκέπτεστε και τα μέρη μας. Ποια είναι η γνώμη και η προτροπή σας για την Καλαμάτα και τη Μεσσηνία;

«Πράγματι, χάρις στον Σύνδεσμο Φιλολόγων, έχω τη χαρά να διδάσκω αυτόν τον καιρό στην Καλαμάτα. Το ακροατήριο δεν είναι μεγάλο, ωστόσο οι ευάριθμοι άνθρωποι που παρακολουθούν τα μαθήματα είναι φιλομαθείς, ουσιαστικοί, θερμοί, καλλιεργημένοι και ευγενείς». 

- Γνωρίζοντας τόσο καλά τους νόμους της Ιστορίας και τη διαδρομή του κόσμου ώς το σήμερα, πώς βλέπετε το παρόν και το μέλλον της Ελλάδας;

«Είμαι απαισιόδοξη, ελπίζοντας με όλη μου την ψυχή να διαψευστώ. Φοβάμαι πως η ηθική και πολιτισμική καταστροφή που επέφερε η γενιά μου -η μετεμφυλιακή γενιά- στη χώρα μας είναι ανήκεστη και μοιραία. Και το χειρότερο, πως δεν επιθυμούμε καν να βελτιωθούμε και να ανακάμψουμε. Είμαστε μία αυτοκτονική κοινωνία σε ηδονική κάθοδο συντριβής».




H Μαρία (Μαρώ) Ευθυμίου gεννήθηκε στη Λάρισα και σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ). Ολοκλήρωσε τους κύκλους των μεταπτυχιακών της σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης, στο Παρίσι. Από το 1981 ανήκει στο Διδακτικό και Ερευνητικό Προσωπικό του ΕΚΠΑ. Στην τρέχουσα περίοδο κατέχει τον τίτλο της αναπληρώτριας καθηγήτριας.  

Εχει διδαχθεί 7 ξένες γλώσσες: Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Ιταλικά, Ισπανικά, Αλβανικά, Τουρκικά. Xρημάτισε διευθύντρια του Τομέα Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και έχει εκπροσωπήσει την Ελλάδα σε Επιτροπές Ιστορίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Επίσης, έχει παρουσιάσει επιστημονικές ανακοινώσεις σε πολυάριθμα διεθνή συνέδρια Ιστορίας. Επιπλέον έχει μετάσχει σε δεκάδες ατομικές και ομαδικές εκπαιδευτικές δράσεις, σε επίπεδο δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Κατά την τελευταία 10ετία διδάσκει δωρεάν στο ευρύ κοινό, σχεδόν καθημερινά σε εσπερινή βάση, σε ολόκληρη την Αττική  και την Ελλάδα, κύκλους Παγκόσμιας και Ελληνικής Ιστορίας. Μέχρι στιγμής έχουν παρακολουθήσει τα μαθήματα αυτά περί τα 35.000 άτομα. 

Από τις 20  Ιανουαρίου και για 5 τριήμερα διδάσκει «Μαθήματα Παγκόσμιας Ιστορίας» και στην Καλαμάτα, στο 1ο Γυμνάσιο. Το 2013 τιμήθηκε με το «Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστημιακής Διδασκαλίας εις μνήμην Β. Ξανθόπουλου - Στ. Πνευματικού». Εχουν εκδοθεί 3 βιβλία της κι έχουν δημοσιευθεί περισσότερα από 50 άρθρα της σε περιοδικά Ιστορίας, σε ένθετα και σε Πρακτικά Συνεδρίων. Ακόμη, έχουν δημοσιευθεί παρεμβάσεις και τοποθετήσεις της -περί τα πανεπιστημιακά και κοινωνικά- στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. 

Οπως αναφέρει η ίδια η Μαρία Ευθυμίου μιλώντας για την οικογένεια, τα πρότυπα αλλά και τους φίλους της, είναι μητέρα δύο ξεχωριστών νεαρών ανδρών, του Γιωργή και του Ρήγα Χατζηλάκου, έχει δύο υπέροχες νύφες, την Claudia Marota και την Isaure Maiza, κι είναι γιαγιά της Μάγιας και της Ελενας. Είχε την ευλογία να είναι θυγατέρα δύο ακέραιων ανθρώπων, της Χριστίνας και του Δημήτρη Ευθυμίου, αδελφή ενός αγαπημένου αδελφού, του Πέτρου, και μαθήτρια ενός σπουδαίου πανεπιστημιακού δασκάλου και χαλκέντερου ιστορικού, του Βασ. Βλ. Σφυρόερα. Τέλος, έχει την τιμή να συγκαταλέγεται στον κύκλο των φίλων δεκάδων ζεστών, ουσιαστικών, αυθεντικών, ταλαντούχων, δοτικών και φωτεινών ανθρώπων - φίλων, συγγενών, συνορειβατών, συγκωπηλατών, συγχορευτών, συντραγουδιστών, συνοραματιστών, συνσυζητητών, συναδέλφων.

07 February 2016

Ο μισογυνισμός της Ορθοδοξίας

Ένα παλιό άρθρο της εφημερίδα ΒΗΜΑ, 20/8/2000, που παραμένει πάντα επίκαιρο.

του καθηγητή Βιολογίας Χρήστου Γεωργίου

Οι διακρίσεις σε βάρος των γυναικών έχουν τις ρίζες τους στην ίδια την Αγία Γραφή ενώ ακόμη και σήμερα η Εκκλησία δεν αναγνωρίζει σ' αυτές την απαιτούμενη ηθική υπόσταση να ιερουργούν ούτε να εισέρχονται στο Ιερό του ναού ή στο Αγιον Ορος


Με αφορμή τις έντονες αντιδράσεις της Ιεραρχίας για την κατάργηση της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες από την κυβέρνηση, πολλά γράφτηκαν και ειπώθηκαν για τη σχέση της Εκκλησίας με το Κράτος, αλλά ελάχιστα για τη σχέση της με τους πολίτες. Νομιμοποιείται ηθικά η Εκκλησία να παρουσιάζεται ως υπέρμαχος του δικαιώματος της ελευθερίας επιλογής των πολιτών, της προστασίας της ιδιωτικής ζωής τους και εν γένει της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων; Από τη γέννησή μας κατηχούμεθα να πιστεύουμε ότι η Ορθοδοξία είναι υπέρμαχος της ισότητας των ανθρώπων ανεξαρτήτως φύλου, κοινωνικής θέσης, εθνότητας, θρησκευτικών πεποιθήσεων κτλ. Είναι έτσι τα πράγματα; Τα ερωτήματα αυτά τίθενται λόγω της γενικότερης στάσης της Εκκλησίας σε μια σειρά ζητημάτων, όπως στην αμφισβήτηση του δικαιώματος της ανεξιθρησκίας και της ελευθεροτυπίας για θρησκευτικά θέματα (π.χ., βιβλίο Μ. Ανδρουλάκη Μν) κ.ά., αλλά διότι σχετίζεται και με ένα επιμελώς αποσιωπούμενο κεφαλαιώδες ζήτημα, που αφορά το ήμισυ των συμπολιτών μας: τις θρησκευτικές διακρίσεις εναντίον της γυναίκας.
Οι μισογυνικές αντιλήψεις της Ορθοδοξίας έχουν τις ρίζες τους στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη και διατηρούνται ακόμη και σήμερα. Πώς θα ένιωθαν, αλήθεια, οι Ελληνίδες αν συνειδητοποιούσαν ότι η θρησκεία τους τους προσφέρει έναν Θεό που τις προόρισε να υποτάσσονται στους άνδρες;
Ο Απόστολος Παύλος
Όχι ευχάριστα, αν έτσι έχουν τα πράγματα! Στην Αγία Γραφή βρίσκουμε την πρώτη διάκριση του Θεού εναντίον της γυναίκας, όταν δημιούργησε πρώτον τον άνδρα. Τη γυναίκα τη δημιούργησε ως βοηθό του άνδρα μόνο όταν διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε κάποιο κατάλληλο ζώο γι' αυτή τη δουλειά ανάμεσα στα «θηρία του αγρού και όλα τα πτηνά του ουρανού». Διάκριση έκανε, επίσης, ως προς τον τρόπο δημιουργίας της και την προέλευση του ονόματός της. Τον άνδρα τον έφτιαξε εκ του μηδενός ενώ τη γυναίκα από τη μία πλευρά του. Την ονόμασε δε «γυνή (ανδρίς), διότι έγινεν από τον άνδρα αυτής». Ακόμη και για το προπατορικό αμάρτημα την τιμώρησε, εκτός άλλων, με πλήρη υποταγή στον Αδάμ: «...θα εξαρτάσαι δε πάντοτε από τον άνδρα σου και αυτός θα είναι ο κύριός σου».
Στις Προς Εφεσίους και Κορινθίους Επιστολές ο Απόστολος Παύλος είναι αποκαλυπτικός για τις μισογυνικές αντιλήψεις του: «... να υποτάσσεσθε εις τους ιδίους σας άνδρας, σαν να κάνετε την υποταγήν σας αυτήν προς τον Κύριον, ο οποίος παραγγέλλει και ζητεί να υποτάσσονται αι γυναίκες εις τους άνδρας των» και σε άλλο εδάφιο «... ο μεν άνδρας... επλάσθη εξ αρχής ως ο κύριος εκπρόσωπος της κυριαρχίας του Θεού επί της Γης και είναι διά τούτο περισσότερον από την γυναίκα εικών και δόξα του Θεού. Η γυναίκα δε ως το εξαιρετικότερον από τα άλλα κτίσματα, που έχει υπό την εξουσίαν ο άνδρας, είναι δόξα του ανδρός. Πράγματι δε ο άνδρας είναι υπεροχότερος από την γυναίκα, διότι δεν έγινε ο άνδρας από την γυναίκα, αλλ' η γυναίκα έγινεν από τον άνδρα. Και επί πλέον δεν εκτίσθη ο άνδρας διά να βοηθή την γυναίκα, αλλ' η γυναίκα επλάσθη προς χάριν και βοήθειαν του ανδρός».
Ακόμη και σήμερα η Εκκλησία εφαρμόζει διακρίσεις εναντίον των γυναικών. Δεν τους αναγνωρίζει την απαιτούμενη ηθική υπόσταση να ιερουργούν, ούτε να εισέρχονται στο Ιερό του ναού ή στο Άγιον Όρος. Δεν επιτρέπει στους αρχιερείς να παντρεύονται, για να μην σκανδαλίζονται από... γυναικείες επιρροές. Στον ναό, τους άνδρες τους τοποθετεί στα δεξιά και τις γυναίκες στα αριστερά (δηλαδή οι... κακοί εξ ευωνύμων;). Ακόμη και το κοριτσάκι-βρέφος το θεωρεί δυνητικά ανήθικο εκ γενετής, μια που ο παπάς το ευλογεί έξω από το Ιερό όταν σαραντίζει, ενώ το αγοράκι μέσα. Εγκλωβισμένες οι γυναίκες σε ένα θρησκευτικό δόγμα ανδροκρατικού δεσποτισμού, ελεγχόμενο από αντιδημοκρατικά εκλεγόμενους Ιεράρχες, υποτάσσονται στην Εκκλησία διότι, παρ' ότι αμφισβητεί κατάφωρα την ισοτιμία τους προς τον άνδρα, τις δελεάζει να προσμένουν μια θέση στον Παράδεισο, πάντα, όμως, υπό την απειλή ότι η απόφαση του Θεού θα είναι αμετάκλητη αν καταλήξουν στην Κόλαση. Μήπως, εν τέλει, είναι πιο δίκαιοι και πιο επιεικείς οι ανθρώπινοι νόμοι;
Η θρησκευτική ελευθερία
Οι δογματικές διακρίσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας δεν περιορίζονται μόνο στις γυναίκες όπως δείχνουν μερικά ενδεικτικά παραδείγματα: Στην ουσία έχει καταργήσει το δικαίωμα ελεύθερης επιλογής θρησκεύματος με την επιβολή του νηπιοβαπτισμού και της υποχρεωτικής κατήχησης ανήλικων (π.χ. διδασκαλία θρησκευτικών στα σχολεία), παρ' ότι ο Χριστός δεχόταν την βάπτιση και την κατήχηση μόνο ενηλίκων. Σημειωτέον, ο νηπιοβαπτισμός επιβλήθηκε από την Εκκλησία μετά το 300 μ.Χ., επί αυτοκράτοροςΙουστινιανού. Η σύνδεση της Εκκλησίας με κρατικές υπηρεσίες για την παρακολούθηση άλλων θρησκειών και η εν γένει διείσδυσή της σε κάθε πολιτικό, κοινωνικό και κρατικό θεσμό, με αποκορύφωμα την εμμονή της να αναγράφεται το θρήσκευμα στις ταυτότητες, έχει καταστήσει την Ελλάδα θρησκευτικό κράτος και την Εκκλησία «Εκκλησία ταυτοτήτων, Εκκλησία δηλώσεων». Πολλοί μη ορθόδοξοι έλληνες πολίτες αντιμετωπίζουν πολλαπλά προβλήματα διακρίσεων λόγω της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες, παρ' ότι η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης ρητώς προστατεύεται από το Σύνταγμα. Με βάση νόμους του Μεταξά «περίπου 2.000 μη ορθόδοξοι έλληνες πολίτες συνελήφθησαν... και υπήρξαν 400 καταδίκες» για «αντιορθόδοξες» θρησκευτικές δραστηριότητες κατά την οκταετία 1984-92. Αλλόθρησκες μειονότητες δεν μπορούν να κτίσουν δικούς τους ναούς χωρίς την έγκρισή της. Οι πρακτικές διακρίσεων των αυτοχριζόμενων εκπρόσωπων του Χριστού βρίσκονται σε πλήρη διάσταση με τα λόγια του: «Δεν υπάρχουν πλέον διαφοραί εθνικότητος και κοινωνικής τάξεως και φύλου. Δεν υπάρχει πλέον διαφορά Ιουδαίου και Ελληνος, ... δεν υπάρχει άρσεν και θήλυ».
Η Εκκλησία αναγορεύεται ως ψυχή του Ελληνισμού για να διασφαλίσει την ιδεολογική επιβίωσή της (ίδρυση εκκλησιαστικού πανεπιστημίου) και την πολιτική επιρροή της (κατά κανόνα αντιδραστική, όπως αποδεικνύει η ταύτισή της με τον δικτάτορα Μεταξά, τη χούντα κτλ. Ταυτίζεται με τον Ελληνισμό ενώ ακόμη και την εξέγερση του 1821 την πολέμησε και κατασυκοφάντησε τους αγωνιστές της. Είναι τουλάχιστον αστείο να βλέπει κανείς τη... φιλειρηνική Εκκλησία να... ευλογεί τα στρατιωτικά όπλα.
Οι εγκόσμιες εξουσίες
Να ορκίζει κυβερνήσεις και εν γένει να διαπλέκεται με κοσμικούς θεσμούς και εξουσίες, κατ' αντίθεση με τον Χριστό που δεν τις αναγνώριζε. Η διαπλοκή της, βέβαια, με το κράτος της προσφέρει τεράστια οικονομικά οφέλη (π.χ. μισθοί κληρικών από χρήματα ορθόδοξων αλλά και αλλόθρησκων φορολογούμενων, διεκδίκηση 126 δισ. ­ και 60 δισ. για το Αγιον Ορος ­ από το Γ' Πλαίσιο Στήριξης), που μεγεθύνουν την ήδη αμύθητη περιουσία της, την οποία, από... αγνά χριστιανικά κίνητρα, δεν λέει με τίποτε να αποχωριστεί.
Πολύ λίγα φαίνεται ότι άλλαξαν στην Εκκλησία από τότε που αφορίστηκαν ο Γληνός και οΛασκαράτος και καταδιώχθηκε αγρίως ο Καζαντζάκης. Ανέκαθεν οι χριστιανικές θρησκείες αντιμετώπιζαν με εχθρότητα κάθε απελευθερωτική πνευματική ανέλιξη του ανθρώπου, όταν μάλιστα μπορούσε να δημιουργήσει ρήγματα στον ανορθολογισμό και στην κοινωνική υποταγή.
Οι αρχιερείς τους δημιούργησαν έναν χριστιανισμό στα μέτρα του... Αποστόλου Παύλου («οι δούλοι να υπακούετε εις τους κατά σάρκαν κυρίους με φόβον και τρόμον... σαν να υπακούετε εις τον Χριστόν», διότι ο Χριστός τούς παραήταν επαναστάτης («Μη νομίσητε ότι ήλθον βαλείν ειρήνην επί την Γην, ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην, αλλά μάχαιραν». Οι σημερινοί «αντιπρόσωποι του Χριστού» μπορούν να κοιμούνται ήσυχοι και να ονειρεύονται εγκόσμιες εξουσίες. Αν ζούσαν στην εποχή του Χριστού, σίγουρα θα έβλεπαν εφιάλτες... ώσπου να σταυρωθεί!

05 February 2016

Η βιομηχανική επανάσταση των αρχαίων Ελλήνων

Μία εξέλιξη που δυστυχώς δεν συνέβη


ΤΟ ΒΗΜΑ, 4/2/2016

Οι επιστήμονες, μηχανικοί και εφευρέτες της Ελληνιστικής εποχής έφθασαν μια ανάσα πριν την αφετηρία της σύγχρονης Βιομηχανικής Επανάστασης: τη δημιουργία της ατμοκίνητης εμβολοφόρου υδραντλίας. Αυτό ανέφεραν ο καθηγητής του ΕΜΠ Θεοδόσης Τάσιος και ο ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσ/νίκης Μιχάλης Τιβέριος σε εκδήλωση στο Μέγαρο Μουσικής με τίτλο «Άραγε είχαν ατμοκίνητη υδραντλία οι Πτολεμαίοι;».
Τι γνώριζαν;
Όπως είπε ο κ.Τάσιος, τον καιρό των Πτολεμαίων, οι μηχανικοί είχαν εφεύρει διαδοχικά όλα τα αναγκαία μηχανολογικά εξαρτήματα (ιμάντες, σωλήνες, γρανάζια, στρόβιλοι κ.α.), που τους επέτρεπαν να αξιοποιούν την ενέργεια του αέρα και του νερού για τη δημιουργία αντλιών, εκμεταλλευόμενοι έτσι τόσο την αιολική, όσο και την υδροδυναμική ενέργεια. Επιπλέον, είχαν κάνει το αρχικό βήμα για την ατμοκίνηση με την μετατροπή της θερμικής ενέργειας σε κινητική, επιτυγχάνοντας την περιστροφική κίνηση μέσω ατμού.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του κ.Τάσιου, οι αρχαίοι Έλληνες μηχανικοί απείχαν ελάχιστα -από δέκα έως το πολύ 100 χρόνια- από το να εφεύρουν μια κανονική ατμοκίνητη υδραντλία, οπότε θα είχαν εκείνοι ξεκινήσει τη βιομηχανική επανάσταση πολύ πριν την ώρα της. Τελικά, αυτό συνέβη το 1776, όταν ο σκωτσέζος μηχανικός Τζέημς Βατ εφηύρε μια τέτοια ατμοκίνητη αντλία.
Αν και ο κ.Τιβέριος επεσήμανε πως από το αρχαία ιστορικά κείμενα έχει διασωθεί μόνο το 2,5% περίπου, συνεπώς δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι ίσως το τελικό βήμα της ατμοκίνησης είχε γίνει, έστω κι αν κατασκευάσθηκε μία μόνο πρωτότυπη αντλία ως παιγνίδι και μετά η σχετική τεχνολογία ξεχάσθηκε, όμως -μέχρι στιγμής τουλάχιστον- δεν υπάρχουν οι σχετικές μαρτυρίες και τα αποδεικτικά στοιχεία.
Πόσο κοντά ήμασταν;
Ο κ.Τάσιος -που είναι και πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας- εκτίμησε ότι οι πρόγονοί μας έφθασαν πολύ κοντά στην «πηγή», χάρη στις εντυπωσιακές επιστημονικές και τεχνολογικές προόδους τους, όμως δεν είχαν τελικά προχωρήσει στην αξιοποίηση του ατμού για την κίνηση μιας αντλίας και τελικά μιας μηχανής.
Οι κ.κ. Τάσιος και Τιβέριος αναφέρθηκαν στο σημαντικό τεχνολογικό έργο του Κτησίβιου (3ος αι. π.Χ., ιδρυτής της Σχολής Μηχανικών και Μαθηματικών στην Αλεξάνδρεια), του Φίλωνα από το Βυζάντιο (μαθητή του Κτησίβιου) και του Ήρωνα (μάλλον 1ος αι. μ.Χ), οι οποίοι με τις εφευρέσεις τους έδειξαν πόσο προχωρημένη ήταν η ελληνική εφαρμοσμένη επιστήμη και τεχνολογία. Πολλά έργα των Ελλήνων μηχανικών, όπως επεσήμανε ο κ.Τιβέριος, διασώθηκαν σε αραβικές μεταφράσεις.

Ο κ.Τάσιος τόνισε το πάθος των αρχαίων Ελλήνων για την τεχνολογία και επεσήμανε ότι, ήδη στα έπη του Ομήρου, γίνεται αναφορά σε αυτόματα και πλοία-ρομπότ. Αργότερα, ο συνδυασμός του κοσμοπολιτισμού (ιδίως στην Αλεξάνδρεια), της ανερχόμενης μεσαίας τάξης και του ενδιαφέροντος των Πτολεμαίων οδήγησε σε σημαντικές εφευρέσεις, όπως δείχνει και ο μηχανισμός των Αντικυθήρων. Αν και παραμένει ερώτημα κατά πόσο αυτές οι τεχνολογίες γνώρισαν ευρύτερη εφαρμογή ή παρέμειναν προνόμιο μιας μικρής ομάδας ανθρώπων.

25 January 2016

Το τέλος της παλαιάς τάξης

Η κατάρρευση του ρωμαϊκού κράτους

Απόδοση στα ελληνικά κειμένου του Alexander Demandt, καθηγητή αρχαίας ιστορίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, από την FAZ, 22.01.2016 

Την άνοιξη του 376 μ.Χ. εμφανίστηκε στην αυτοκρατορική αυλή στη συριακή Αντιόχεια μία αποστολή Βησιγότθων από την επαρχία της Μοισίας, στις εκβολές του Δούναβη.   Οι Γότθοι ανακοίνωσαν ότι από το εσωτερικό της Ασίας καταφθάνει μια άγρια φυλή ιππέων, οι Ούννοι. Αυτοί νίκησαν τους Οστρογότθους βόρεια της Μαύρης Θάλασσας και απειλούν τους Βησιγότθους με ίδια αποτελέσματα. Οι συμπατριώτες τους Βησιγότθοι δραπέτευσαν ομαδικά από τις περιοχές που ήταν εγκαταστημένοι και μετακινήθηκαν στη βόρεια όχθη του Δούναβη, απ' όπου παρακαλούν τώρα να γίνουν δεκτοί στην αυτοκρατορία ως ειρηνικοί πρόσφυγες.

Στο Συμβούλιο του Στέμματος που συγκλήθηκε τότε, ακούστηκαν αμφιβολίες για τη σκοπιμότητα αποδοχής του αιτήματος, αλλά οι υποστηρικτές της ιδέας για έγκριση της εισόδου στο κράτος είχαν πιο πειστικά επιχειρήματα. Το ρωμαϊκό κράτος μπορούσε να αξιοποιήσει μετανάστες ως εποίκους, φοροδότες και μισθοφόρους και, επιπλέον, ο αυτοκράτωρ έχει την υποχρέωση να φροντίσει στο πνεύμα της χριστιανικής αγάπης, όχι μόνο για το καλό των Ρωμαίων πολιτών, αλλά και όλων των αναξιοπαθούντων συνανθρώπων... Έτσι, η άδεια για είσοδο δόθηκε, τα σύνορα άνοιξαν και οι Γότθοι πέρασαν στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας. Ο Ρωμαίος διοικητής που επέβλεπε τις διαδικασίες ζήτησε να καταμετρηθούν οι εισερχόμενοι μετανάστες, αλλά το εγχείρημα ξέφυγε σύντομα από κάθε έλεγχο. Κάθε μέρα πηγαινοέρχονταν τα ποταμόπλοια στο Δούναβη και ο ιστορικός της εποχής, Αμμιανός Μαρκελλίνος, γράφει: «Αμέτρητοι, όπως οι σπίθες της Αίτνας». 

Σύντομα προέκυψαν προβλήματα επισιτισμού. Ρωμαίοι έμποροι απαιτούσαν πολύ υψηλές τιμές για τρόφιμα, ζητούσαν, γράφει ο Αμμιανός, για έναν ψόφιο σκύλο την αμοιβή ενός πρίγκιπα. Οι αγανακτισμένοι Γότθοι κατέφυγαν σε λεηλασίες και ακολούθησαν αψιμαχίες με τις δυνάμεις της τάξης. Για τους αγανακτισμένους προέκυψαν ως σύμμαχοι οι συμπατριώτες τους (Germanen, γερμανικό φύλο, όχι σημερινοί Γερμανοί) που δούλευαν από καιρού ως σκλάβοι στα ρωμαϊκά μεταλλεία. Γότθοι και Γερμανοί ενώθηκαν και δημιούργησαν μία ενιαία δύναμη. 

Ακολούθησαν μάχες, οι δυνάμεις φύλαξης των συνόρων ηττήθηκαν και ο αυτοκράτορας στην Κων/πολη κλήθηκε να στείλει στρατεύματα ανάσχεσης των εισβολέων. O Ουάλης (ή Βάλης, Flavius Iulius Valens) εξεστράτευσε τότε με το στρατό της ανατολικής αυτοκρατορίας, στην οποία είχε την αρχιστρατηγία. Στις 9 Αυγούστου 378 συγκρούστηκαν στην Αδριανούπολη οι δύο αντίπαλες δυνάμεις, ο ρωμαϊκός στρατός συνετρίβη και ο Ουάλης σκοτώθηκε. 

Ο διάδοχός του Θεοδόσιος (Flavius Theodosius Augustus) διέθεσε το έτος 382 εκτάσεις στους εισβολείς, οι οποίοι ζούσαν πλέον εντός της αυτοκρατορίας με αυτονομία. Αλλά το σύνορο του Δούναβη έμεινε έκτοτε αφύλακτο και από εκεί συνέρρεαν στο ρωμαϊκό κράτος διαρκώς νέες ορδές. Το έτος 406 δεν ήταν δυνατόν πλέον να κρατηθεί ούτε το σύνορο του Ρήνου στα δυτικά. Η «Μετανάστευση των λαών» βρισκόταν σε εξέλιξη. Η κατάληψη εδαφών ολοκληρώθηκε με την εισβολή το έτος 568 των Λομβαρδών (γερμανικό φύλο, επίσης γνωστοί ως Λογγοβάρδοι) στην Ιταλία.

Οι Ρωμαίοι δεν διέθεταν εθνικό κράτος.

Η αποδοχή εισόδου των Γότθων προσφύγων το έτος 376 δεν ήταν κάτι καινούργιο στην πολιτική της αυτοκρατορίας, η Ρώμη ήταν πάντα φιλική προς τους ξένους. Σύμφωνα δε με την παράδοση, ο Αινείας, ο πρόγονος των Ρωμαίων, ήταν ο ίδιος πρόσφυγας από την Τροία. Όταν ο Ρωμύλος ίδρυσε την πόλη, δημιούργησε στο Παλατίνο (Collis Palatium) ένα άσυλο, στο οποίο εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από διάφορες περιοχές, οι οποίοι έγιναν Ρωμαίοι. Στα επόμενα, ιστορικά χρόνια ήταν θεμελιώδης κανόνας ρωμαϊκής πολιτικής να αποδέχονται στο κράτος κάθε εργατικό άνθρωπο. Τέτοιο ήταν, μεταξύ άλλων, το σπουδαίο και διάσημο γένος πατρικίων των Κλαύδιων (gens Claudia), από το οποίο προήλθαν αργότερα τέσσερις αυτοκράτορες. Ένας εξ αυτών, ο Κλαύδιος (Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus) έδωσε πλήρη δικαιώματα Ρωμαίου πολίτη στους Γαλάτες, παραπέμποντας στην προέλευση του γένους του.

Λόγω της γεωγραφικής έκτασης της αυτοκρατορίας ήταν φυσικό να μην ήταν οι Ρωμαίοι εθνικά ενιαίοι αλλά να αποτελούν μία νομική ενότητα, συνδεδεμένοι μέσω του αυτοκράτορα, του στρατού και της διοίκησης του κράτους, όπως επίσης με τη λατινική γλώσσα και τον πολιτισμό που είχε αναπτυχθεί.

Η οικονομία βρισκόταν σε άνθηση και η ευημερία των πολιτών ήταν πασιφανής. Αυτό προκάλεσε, φυσικά, το ενδιαφέρον των βαρβαρικών λαών πέρα από τα σύνορα, κυρίως των γερμανικών φύλων στο βορρά. Οι ίδιοι ήταν φτωχοί, ανοργάνωτοι, πολύτεκνοι, πολεμοχαρείς· μετακινούνταν με ευχαρίστηση περπατώντας μεγάλες αποστάσεις  και ήθελαν να εισέλθουν στο ρωμαϊκό κράτος, όπου αποτελούσαν πρόκληση τα εύφορα εδάφη και τα υλικά αγαθά. Αυτό άρχισε περί το έτος 100 μ.Χ. με τους Κίμβρους (Kimbern, Cimbri) και τους Τεύτονες (Teutonen, Teutons), οι οποίοι ξεκίνησαν με φυλές, φατρίες και οικοσκευές από τη Βόρεια Θάλασσα και προχώρησαν νότια. Από κάποια εποχή και μετά δεν ήταν εύκολο να αντιμετωπιστούν στα όρια του ρωμαϊκού κράτους.

Από την εποχή του Καίσαρα ταλαντευόταν η ρωμαϊκή πολιτική μεταξύ απώθησης και αποδοχής· η εθνική πίεση από το βορρά ήταν μόνιμο ζήτημα προβληματισμού στη Ρώμη. Ο Καίσαρ (Gaius Iulius Caesar) απώθησε το στρατό των Σουαβών που είχαν εισχωρήσει στη Γαλατία υπό τον βασιλιά τους Ariovist, αξιοποίησε όμως γι' αυτό το σκοπό Γότθους ιππότες ως βοηθητικό στράτευμα. Υπό τον Αύγουστο (Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus) έγιναν αποδεκτοί στο κράτος ολόκληρες φυλές, όπως οι Ούβιοι (Ubier, Ubii) που τους εγκατέστησε στην περιοχή της σημερινής Κολωνίας. Οι αυτοκράτορες διατηρούσαν, μέχρι τα χρόνια του Νέρωνα, μια «γερμανική φρουρά». Ακολούθησαν νεότερες εγκαταστάσεις στο ρωμαϊκό κράτος,  επί Τιβέριου κάπου 40 χιλιάδες, επί Νέρωνα λέγεται μέχρι 100 χιλιάδες. 

Αυτό συνεχίστηκε συστηματικά, οι καινούργιοι έποικοι έπαιρναν καλλιεργήσιμη γη και απασχολούνταν ως αγρότες. Ασκώντας εμπόριο με τις πόλεις και λόγω της θητείας στο στρατό μάθαιναν τα λατινικά, αναμίχθηκαν με τους παλαιούς αγρότες, υιοθέτησαν τους ίδιους θεούς και είχαν ενσωματωθεί σε περίπου δύο γενιές. Με την κυβερνητική πράξη Constitutio Antoniniana 212 πήραν όλοι οι έποικοι την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη.

Πόλεμοι μεταξύ Γότθων.

Η πολιτογράφηση των Γότθων μείωσε την πληθυσμιακή πίεση στα σύνορα, δεν την απέτρεψε όμως. Από τον Οκταβιανό Αύγουστο μέχρι τον Δομιτιανό προέκυπταν διαρκώς επιδρομές. Το σχέδιο των Ρωμαίων να υποτάξουν τη χώρα των γερμανικών φύλων μέχρι τον Έλβα, καταποντίστηκε στο Δάσος των Τευτόνων (Teutoburger Wald). Ο Δομιτιανός αναγκάστηκε να κατασκευάσει περί το 80 μ.Χ. το Limes (Όριο), ένα συνοριακό τείχος ενάντια στους επιδρομείς. Τελείως δεν τα κατάφερε! Από την εποχή του Μάρκου Αυρήλιου ξεκίνησαν πάλι οι λεηλασίας σε ρωμαϊκά εδάφη, οι οποίες έγιναν πολύ απειλητικές τον 3ο αιώνα, όταν ενοποιήθηκαν Αλαμανοί, Φράγκοι και Σάξονες και έσπασαν το τείχος. Από εκεί επέδραμαν στη Γαλατία και την Ιταλία, ενώ στην Ανατολή προκάλεσαν καταστροφές και το έτος 251 κατανίκησαν τον αυτοκράτορα Δέκιο. Από πλευράς πολεμικής τεχνικής ήταν οι Ρωμαίοι πάντα ανώτεροι, αλλά οι γερμανικοί λαοί είχαν αναβαθμιστεί λόγω της μισθοφορικής στρατιωτικής υπηρεσίας και της χρήσης των ρωμαϊκών όπλων. Κατά κάποιο τρόπο εκσυγχρονίστηκε η πολεμική τεχνική τους με ρωμαϊκή αναπτυξιακή βοήθεια.

Οι Ρωμαίοι προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα με Ομοιοπαθητική, βάζοντας με κατάλληλες παρεμβάσεις να πολεμούν μεταξύ τους το ένα γερμανικό φύλλο εναντίον του άλλου. Αυτό δεν ήταν και πολύ δύσκολο, αφού οι διαφορές μεταξύ των φύλων ήταν διαδεδομένες και πάντα πολεμούσαν μεταξύ τους. Πέρα απ' αυτά, η αξιοποίηση Γότθων μισθοφόρων στον τακτικό στρατό είχε οικονομικά πλεονεκτήματα για τους Ρωμαίους: Οι αγρότες που δεν ενδιαφέρονταν για τον στρατό, μπορούσαν να αφοσιωθούν στην παραγωγή· και οι Γότθοι που έχυναν κατά προτίμηση το αίμα τους παρά τον ιδρώτα τους, υπηρετούσαν και εισέπρατταν στο στρατό.

Αφού μεγάλωνε το σώμα των μισθοφόρων στο ρωμαϊκό στρατό, δεν ήταν δυνατόν να αποφευχθεί ότι ικανοί στρατιωτικοί από τα γερμανικά φύλα αναδεικνύονταν σε επιτελικές θέσεις. Την εποχή του Κων/νου Α', μη ρωμαϊκής καταγωγής ο ίδιος, εμφανίζονται οι πρώτοι Γερμανοί στρατηγοί. Στην ηγετική ομάδα του στρατεύματος είχαν δημιουργηθεί συγγένειες και συμπεθεριά, που έφταναν ακόμα και μέχρι την αυτοκρατορική αυλή. Έτσι προέκυψε μια γερμανο-ρωμαϊκή στρατιωτική αριστοκρατία, ένα γενεαλογικό δίκτυο με διασυνδέσεις, μέσω των οποίων κατά κάποιο τρόπο όλοι που βρίσκονταν σε θέσεις αποφάσεων ήταν συγγενείς. Κατά τον τελευταίο αιώνα του ενιαίου κράτους είχαν αποφασιστικό ρόλο στη πολιτική διοίκηση Γερμανοί όπως οι Φράγκοι Merobaudes και Bauto, ο Βάνδαλος Stilicho, ο Σουαβός Ricimer ή Rikimer,  ο Βουργουνδός Gundobad κ.ά. Οι αυτοκράτορες βρίσκονταν στα θερμαινόμενα παλάτια τους στη Ρώμη, τη Ραβένα και την Κων/πολη, χάνοντας όλο και περισσότερο την επαφή με το στράτευμα και κατά συνέπεια με την εξουσία. Το έτος 476 ο φύλαρχος Οδόακρος, πιθανόν Θουρίγγιος, ίσως και Έρουλος στην καταγωγή και με ανατροφή στην αυλή του Αττίλα των Ούννων, πέταξε  με την ιδιότητα του Ρωμαίου στρατηγού τον τελευταίο αυτοκράτορα του δυτικού ρωμαϊκού κράτους εκτός εξουσίας και ανακήρυξε τον εαυτό του Ρωμαίο βασιλιά.

Το κρατικό μονοπώλιο εξοπλισμών κατέρρευσε.

Θα έπρεπε να θεωρήσουμε ότι η πολιτογράφηση των ξένων στο ρωμαϊκό κράτος θα οδηγούσε σε κοινωνική και πολιτισμική ενσωμάτωση. Όμως, όσο περισσότερες ομάδες από τα γερμανικά φύλα εισέρχονταν και όσο υψηλότερες θέσεις στη διοίκηση καταλάμβαναν, τόσο δυσκολότερη γινόταν η ενσωμάτωση. Ζηλοφθονίες και προλήψεις εκδηλώνονταν με κάθε ευκαιρία. Οι γενειοφόροι Γότθοι με τα μακριά παντελόνια και τις γούνες δεν ήταν δυνατόν να απαλλαγούν από τη φήμη του βάρβαρου. Η εμφάνισή τους τούς περιθωριοποιούσε και η διαφορετική θρησκεία (Αρειανισμός ή εθνική θρησκεία) θεωρείτο αίρεση. 

Νόμοι ενάντια σε μεικτούς γάμους, ξενικές ενδυμασίες, άγνωστες θρησκείες κ.λπ. δείχνουν την ατμόσφαιρα της εποχής. Ταυτόχρονα κυκλοφορούσαν κείμενα κατά των ξένων, μεθοδεύονταν μαζικές σφαγές και μεμονωμένες δολοφονίες εναντίων Γότθων, τους οποίους δεν μπορούσαν να ξεφορτωθούν, αλλά και δεν μπορούσαν χωρίς αυτούς, αφού αποτελούσαν τα καλύτερα στρατιωτικά τμήματα. Η κυβέρνηση έχασε σταδιακά τον έλεγχο των επαρχιών, το κρατικό μονοπώλιο διαχείρισης των όπλων δεν μπορούσε πια να διατηρηθεί. Πάνω στον πανικό των εξελίξεων εκδίδονταν απανωτές εγκύκλιοι αλλά δεν ήταν πια δυνατόν να εφαρμοστούν, η εκτελεστική εξουσία παράπαιε, η περίπλοκη γραφειοκρατία κατέρρευσε.

Οι Σάξονες κατέλαβαν τη Βρετανία, οι Φράγκοι τη Γαλατία, οι Αλαμανοί κατέλαβαν την Germania superior (σημερινή νότια Γερμανία και μέρος της σημερινής Ελβετίας). Η Ιταλία καταλήφθηκε από τους Οστρογότθους, η Ισπανία από τους Βισιγότθους και η βόρεια Αφρική από τους Βανδάλους, οι οποίοι πέρασαν στη συνέχεια με πλοία στη νότια Ιταλία και στην Ελλάδα. 

Στο βαλκανικό χώρο επικρατούσε ανακατωσούρα και στην ανατολική αυτοκρατορία επικρατούσε έκρυθμη κατάσταση λόγω θρησκευτικών συγκρούσεων. Οι αγρότες ήταν παντού αριθμητικά σε υπεροχή, αλλά πολιτικά ήταν αμήχανοι, όντας συνηθισμένοι σε μακρές περιόδους ειρήνης και βέβαιοι ότι θα προστατεύονται και θα κυβερνώνται διά παντός. 

Τώρα με την κρίση προείχε βέβαια η σωτηρία της ψυχής. Η εκκλησία υποκατέστησε το κράτος, τα μοναστήρια ανέλαβαν την εκπαίδευση. Οι πόλεις, στις οποίες κατοικούσαν οι τσιφλικάδες φτώχυναν. Οι κοινωνικές ομάδες των μορφωμένων εξαφανίστηκαν  –οι Γότθοι ενδιαφέρονταν μάλλον για όπλα παρά για βιβλία–, το εκπαιδευτικό σύστημα δεν ενδιέφερε τους εισβολείς. Οι οδικές και θαλάσσιες μετακινήσεις δεν ήταν πια ασφαλείς, το ελεύθερο εμπόριο με μακρινές χώρες που ήταν απαραίτητο για την ευμάρεια του κράτους έγινε επισφαλές. Παντού διαδόθηκε η ανταλλακτική οικονομία. Τα υδραγωγεία κατέρρεαν, για τα λουτρά δεν υπήρχε ζεστό νερό, δρόμοι και γέφυρες δεν συντηρούνταν πια, στο Ρήνο κυκλοφορούσαν μόνο βάρκες για μεταφορά ανθρώπων και ζώων στην απέναντι πλευρά. Τότε περίπου ξεκίνησε η εποχή που ονομάζουμε σήμερα Μεσαίωνα!

Πάντα τίθεται το ερώτημα, γιατί ο πλούσιος και αναπτυγμένος πολιτισμός των Ρωμαίων υπέκυψε στην πίεση των φτωχών Βαρβάρων από τις γύρω περιοχές. Δίνονται διάφορες εξηγήσεις για παρακμή, για μια κοινωνία που εθίστηκε στην ευμάρεια, που αναζητούσε τη γλυκιά ζωή σε ατομικό επίπεδο και η οποία ταυτόχρονα δεν είχε κάτι να αντιπαραθέσει στα γερμανικά φύλα, όταν αυτά επέπεσαν στο κράτος ωθούμενα από τις ανάγκες επιβίωσης. Μικρός αριθμός μεταναστών ήταν δυνατόν να ενσωματωθεί· όταν αυτοί υπερέβησαν όμως ένα κρίσιμο πλήθος και οργανώθηκαν ως αυτοτελής ομάδα που μπορούσε να διαπραγματευτεί αυτοδύναμα, μετακινήθηκε το κέντρο βάρους της εξουσίας: η παλαιά τάξη διαλύθηκε.-

Αν γίνονται αντιληπτές κάποιες ομοιότητες -των αναλογιών τηρουμένων- με σημερινές εξελίξεις στην Ευρώπη, σημαίνει ότι βρισκόμαστε ήδη στην αρχική φάση μιας νέας ανατροπής που θα κρατήσει τις επόμενες δεκαετίες και γενεές.

19 January 2016

Το εκκρεμές του διηγήματος κάνει μεγάλες ταλαντώσεις

Βιβλία, βιβλία

Σκέψεις για το νεοελληνικό διήγημα, με αφορμή τη μεγάλη ποικιλία από συλλογές διηγημάτων που κυκλοφόρησαν τη χρονιά που μας πέρασε. 



του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη, bookpress.gr, 17/1/2016


Η ιστορία του νεοελληνικού διηγήματος δείχνει ότι χάρη στη μικρή του φόρμα μπορεί να κινείται, ανάλογα με την εποχή και την ιδιοσυγκρασία του δημιουργού, ανάμεσα στο ατομικό και το κοινωνικό, ανάμεσα στην ενεργή αφήγηση και τη στάσιμη εξομολόγηση, ανάμεσα στη λιλιπούτεια έκταση και στα εκτενή διηγήματα-γίγαντες. Έτσι, ο αναγνώστης μπορεί να βρει σ’ αυτό, έστω κι αν θεωρείται ως είδος υποδεέστερο του μυθιστορήματος, τη συλλογή που θα ικανοποιήσει τις προσωπικές του ανάγκες και θα εστιάσει στον τρόπο με τον οποίο ο καθένας αντιλαμβάνεται τη λογοτεχνία και τον κόσμο.

Λόγω της έκτασής του το διήγημα είναι η πεζογραφία της μιας ανάγνωσης και της μιας εντύπωσης. Το άμεσο χτύπημά του μπορεί να προκαλέσει είτε μια πρόσκαιρη αναπήδηση από την έξυπνη στροφή που θα πάρει η αφήγηση είτε έναν οξύ συναισθηματικό νυγμό που δεν θα επικεντρωθεί κατευθείαν στο ευαίσθητο υπογάστριο της αναγνωστικής πρόσληψης. Μια εντύπωση σημαίνει ενιαία ανάγνωση, ολιστική σύλληψη του έργου, συμπυκνωμένη σύλληψη μιας πραγματικότητας. Κι ακόμα καλύτερα είναι αν ολόκληρη η συλλογή δεν αποτελείται από ετερόκλητα κείμενα, αλλά από έργα με κοινές συντεταγμένες ώστε να απλωθεί ως αλυσίδα ιδεών, προσώπων ή συναισθημάτων.

Πρώτη ταλάντωση: διήγημα-γίγας vs. διήγημα-μπονζάι

Το 2015 αναδεικνύει, όχι μόνο σε ποσότητα αλλά κυρίως σε ποικιλία, συλλογές διηγημάτων που προσφέρονται είτε για εκτενείς αναγνώσεις σε ευρύχωρα διαστήματα είτε για αναγνώσεις σφηνάκια που καλύπτουν το μεσοδιάστημα μεταξύ των σταθμών του μετρό. Από τα διηγήματα-γίγαντες, τα οποία διακρίνονται για τη μυθιστορηματική τους πολυπλοκότητα, έως τα διηγήματα-μπονζάι, τα οποία είναι έργα μίας ανάσας, οι Έλληνες διηγηματογράφοι, με βαριά παράδοση, ξέρουν να χειρίζονται τη μικρή φόρμα και να τη ζυμώνουν σε όλες τις πιθανές και απίθανες μορφές της.

Τα πρώτα δεν αφήνονται στην «κορυφή του παγόβουνου» ούτε στην έξαρση της μιας εντύπωσης, αλλά πλάθουν μυθοπλαστικούς κόσμους που εκτείνονται σε μια πιο πολύπλοκη διάσταση της ζωής. Τέτοια κείμενα, που προσεγγίζουν την έκταση της νουβέλας, περιλαμβάνονται στη συλλογή της Δέσποινας Μπάτρη Ή όλοι ή κανείς (εκδ. Μεταίχμιο). Σ’ αυτά αρμόζονται γερά δίπολα, στα οποία ο ένας πόλος ριψοκινδυνεύει και ενίοτε θυσιάζεται για να σώσει τον άλλο πόλο και παράλληλα διασπείρονται σε ποικίλους χρονότοπους, ακριβώς για να δέσουν οι ιστορίες τους με τα κατάλληλα πολιτισμικά περιβάλλοντα. Σε όλα τίθεται το θέμα της θυσίας σε μια εποχή όπου ο ήρωας είτε είναι χολυγουντιανό υπερθέαμα, που τοποθετείται έξω από τα ανθρώπινα όρια, ή είναι παλιομοδίτικη περσόνα, η οποία φαίνεται άκαιρη στους αντιηρωικούς καιρούς μας. Οι ήρωες της Δέσποινας Μπάτρη γειώνονται με την καθημερινότητα και δεν γίνονται ουτοπικοί υπερήρωες, καθώς δεν απομακρύνονται από το έδαφος της αυτοθυσίας, της συνείδησης και της προσφοράς. Στις συνθήκες και στο δεδομένο περιβάλλον ριψοκινδυνεύουν τη ζωή τους -κάποιοι από αυτούς μάλιστα τη χάνουν τόσο συνειδητά, τόσο αποφασισμένα- και προκρίνουν με όλη τους την αυταπάρνηση έναν βαθιά ενσυνείδητο ανθρωπισμό.


Το ίδιο εκτενή είναι και τα διηγήματα του Κώστα Κατσουλάρη στο Νυχτερινό ρεύμα (εκδ. Πόλις), ο οποίος διαρθρώνει τα τέσσερα κείμενά του πάνω σε ένα ζεύγος βασικών ηρώων που βρίσκονται σε συμπληρωματική σχέση μεταξύ τους, ασχέτως αν πλαισιώνονται από πολλές άλλες μορφές. Τα τέσσερα διηγήματα συστήνουν ισάριθμους διαλόγους ανάμεσα σε ομάδες ανθρώπων που προσπαθούν να καταλάβουν η μία την άλλη κι έτσι αποδεικνύεται ότι η ζωή είναι ένας σιωπηλός πολλές φορές διάλογος μεταξύ ανθρώπων που νομίζουν ότι γνωρίζουν ο ένας τον άλλο, αλλά τελικά αποδεικνύεται ότι είναι -παρά τα χρόνια συναναστροφής τους- άγνωστοι.

Στο εντελώς αντίθετο άκρο κείνται μικρά κειμενάκια με αποκορύφωμα τα αφηγήματα μικρομυθοπλασίας του Θάνου Κάππα με τον εύγλωττο τίτλο Πικρούτσικα πικρούτσικα (εκδ. Εστία). Αυτά σχετίζεται άμεσα με μια βιωματικού τύπου γραφή, κοφτή σαν αστραπή και στατική σαν φωτογραφία, με έμφαση στην περιεκτικότητα και την ποιητικότητα της γλώσσας και με εστίαση σε ένα συγκεκριμένο επεισόδιο, που συχνά είναι μόνο η αφορμή για σκέψη ή αναπόληση.

Δεύτερη ταλάντωση: ποιήση vs. αφήγηση

Αν η πρώτη ταλάντωση διέπει την έκταση και την πυκνότητα των διηγημάτων, η δεύτερη ξεκινά από τη (στάσιμη) ποιητικότητα και εκτείνεται ώς το άλλο άκρο, την (ενεργή) αφήγηση.

Στην πρώτη κατηγορία καλά δείγματα είναι τα κείμενα του Ηλία Λ. Παπαμόσχου Η αλεπού της σκάλας και άλλες ιστορίες (εκδ. Κίχλη), ώριμο στάδιο συμπύκνωσης, που διυλίζει το βίωμα για να βγάλει το απόσταγμά του. Πρόκειται για μικρές ποιητικές φόρμες (πάλι μικροκείμενα), που συμπυκνώνουν το βίωμα, το αποστάζουν, το αναβαπτίζουν μέσω της γλώσσας (με ανεπαίσθητους λεκτικούς αιφνιδιασμούς, με υπαινιγμούς και σκόπιμες θολωμένες σκηνές) και το τυλίγουν με την ατμόσφαιρα της υπαίθρου. Όλη η κατασκευή αποσκοπεί ακριβώς σ’ αυτό, να αιχμαλωτίσει το πετούμενο συναίσθημα, να το απαθανατίσει όσο γίνεται μέσα στις λέξεις κι έτσι να το αφήσει να πετάξει ώς τον αναγνώστη.

Το ίδιο στηριγμένη στο συναίσθημα, έστω και αν η ιστορία δεν εκλείπει, είναι η Δώρα Κασκάλη στο Μαύρο κουτί της μνήμης τους (εκδ. Οκτώ). Η ποιητικότητα της γραφής μεταφέρει το βλέμμα απ’ έξω προς τα μέσα, από τη δράση στη δραματικότητα, αγγίζει τα απωθημένα των γυναικών ή των ανδρών και τα ξαναντύνει με το αισθαντικότερο ρούχο τους. Πολλά από τα διηγήματα δείχνουν την αδυναμία ή την υποκρισία του ατόμου να συμφιλιώσει την εσωτερική με την εξωτερική πραγματικότητα. Τα απωθημένα που σκιαγραφούνται είναι το ασύμπτωτο πεδίο ανάμεσα στα θέλω και στα πρέπει, στα μπορώ και στα δεν μπορώ. Κάθε μονόλογος ξεδιπλώνει αυτή την εσωτερική τραγωδία, που διχάζει τους δύο εαυτούς, από τους οποίους ο ένας καταπιέζει τον άλλο κι ο δεύτερος επιχειρεί να πάρει εκδίκηση.

Στην αντίπερα όχθη είναι οι αφηγήσεις της Λένας Κιτσοπούλου στο Μάτι του ψαριού (εκδ. Μεταίχμιο), όπου η ιστορία συστρέφεται σε απρόσμενες εξελίξεις. Ο βασικός στόχος των βελών της διηγηματογράφου δεν είναι η σάπια κοινωνία ή οι παραδοσιακοί θεσμοί, αλλά ο ίδιος ο βολεμένος άνθρωπος, συχνά ο ίδιος ο πρωταγωνιστής που ναι μεν καταδικάζει όσα συμβαίνουν γύρω του, αλλά κατά βάθος αντιλαμβάνεται ότι ο ίδιος είναι πιο αδύναμος, πιο αλλόκοτος, πιο στρεβλός, ότι ο ίδιος κουβαλά ανάλογα κουσούρια με όσα βλέπει στους άλλους, ότι το πρόβλημα δεν είναι αυτό που φαίνεται αλλά ένα άλλο, εξίσου ή και χειρότερο από το οφθαλμοφανές. Τα κείμενα της Λένας Κιτσοπούλου χαρακτηρίζονται από γρήγορη αφήγηση, σάτιρα, άμεσο ή έμμεσο γέλιο, καρναβαλικό αναποδογύρισμα της ομαλής πραγματικότητας, έντεχνη σκηνοθεσία των σεναρίων, απόκρυψη της ταυτότητας του αφηγητή, σεξοθηρική διάθεση, καλπάζοντα ρυθμό, χειμωρρώδη ορμή και πολύκροτη εκπυρσοκρότηση των ανατροπών.

Ιστορία και διακειμενικότητα

Πολλά από τα παραπάνω έργα εστιάζουν στο προσωπικό και στο σημερινό, στο κοινωνικό και στο τρέχον, ενώ άλλα ανατρέχουν στην Ιστορία (και στη μυθολογία ενίοτε), για να προβάλλουν το βάρος της μνήμης, της πολιτικής και το τράυμα της καταπίεσης. Ο Γιάννης Ατζακάς στο Λίγη φλόγα, πολλή στάχτη (εκδ. Άγρα) εξηγεί μυθοπλαστικά ότι η πολιτική δεν μπορεί να δαμάσει τον έρωτα, με αποτέλεσμα διαπροσωπικές ιστορίες, ερωτικές απογοητεύσεις, ψυχικά χαστούκια να συνδέονται με το κλίμα της μεταπολεμικής και μετεμφυλιακής Ελλάδας. Αντίστοιχα, αλλά από τη σκοπιά ενός «μαρξιστικού φεμινισμού», η Μαίρη Μικέ στις Κόκκινες ουλές (εκδ. Ίκαρος) εμφανίζει την αδικία σε αριστερούς και σε γυναίκες, συχνά και τα δύο μαζί, ως το βαρύ χέρι της Ιστορίας που καταπλακώνει φτωχές, αντιφρονούσες, έρημες, αδικαίωτες υπάρξεις.

Μια έντονη τάση που διαπιστώνω είναι η διακειμενική κατασκευή πολλών διηγημάτων. Κι αυτό δεν γίνεται άρρητα, αλλά συχνά η ιστορία χτίζεται δεδηλωμένα πάνω στον καμβά προηγούμενων έργων, τα οποία λειτουργούν ως υποκείμενα σε νέα υπερκείμενα, διηγήματα που, μολονότι παραπέμπουν στο τότε, αντικατοπτρίζουν τις συνθήκες του σήμερα. Το έκανε η Μαίρη Μικέ πάνω στην ιστορία του Λωτ ή στις «Τρωάδες» του Ευριπίδη, το έκανε ο Γιάννης Ατζακάς με τον «Αλιβάνιστο» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, και πολύ περισσότερο -με τη διακειμενικότητα να αποτελεί στρατηγικό άξονα των περισσότερων διηγημάτων της- το επιχείρησε η Έλενα Μαρούτσου στις Χυδαίες ορχιδέες (εκδ. Κίχλη). Το ερωτικό στοιχείο (ένας έρωτας που πραγματώνεται σε διάφορες μορφές, από τη ρομαντική αγάπη μέχρι τη σεξουαλική προστυχιά κι από το ανέφικτο συναίσθημα ως τη γυναικεία ομοφυλοφιλία) νοτίζει τα περισσότερα κείμενα της συλλογής, στηριγμένο στη διακειμενική σχέση με γνωστά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, κυρίως της αγγλοσαξονικής. Ο έρωτας βιώνεται μέσα από τα βιβλία, αλλά στη μεταμοντέρνα εποχή μας αυτός είναι ένας τρόπος να πει κανείς ότι όλες οι μεγάλες αγάπες έχουν εξιστορηθεί, μα πάντα κάτι μένει να παραλλάσσεται μέσα στον νέο χωροχρόνο που ζούμε.

Νέες πένες, γερά αλφάδια

Πριν κλείσω, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή μας σε τέσσερις συγγραφείς, τρεις πρωτοεμφανιζόμενους και έναν λίγο παλιότερο, οι οποίοι παρουσιάζουν ισάριθμες συλλογές διηγημάτων με ιδιαίτερο στίγμα και λόγο.

Η Βίκυ Κλεφτογιάννη στις 14 ζωές στη Σαλονίκη (εκδ. Κέδρος) γράφει δεκατέσσερις μικρές ιστορίες οι οποίες έχουν ως βασικό χρονότοπο τη Θεσσαλονίκη τού σήμερα, όπως μας τη συστήνουν ισάριθμα (ή και περισσότερα) πρόσωπα, άνθρωποι ή άλλα όντα, των οποίων οι ζωές αποτυπώνουν το παρόν μέσα από πρωτότυπες κινηματογραφικές λήψεις. Ο Βασίλης Χουλιαράς στις Ιστορίες από το αρχιπέλαγος Φουάν (εκδ. Μελάνι) συνομιλεί με το θείο, όχι με την πίστη στην αγαθή παρουσία του (χριστιανικού) Θεού, αλλά με την ορατή αμφιβολία για το αν όσα ξέρουμε γι’ Αυτόν είναι ακλόνητα και τελεσίδικα. Γράφει αφήνοντας τον αναγνώστη να προβληματιστεί και να αναζητήσει κάτι πίσω από το μυστήριο κάθε διηγήματος, κάτι που συναντάμε, πιο πολύ και πιο γκροτέσκα, στη συλλογή του Θοδωρή Ρακόπουλου Νυχτερίδα στην τσέπη (εκδ. Νεφέλη). Εκεί συναντάμε σκοτεινές ιστορίες, στις οποίες το ρεαλιστικό ναρκοθετείται από το παράλογο, το γενικό υπονομεύεται από τη λεπτομέρεια, το ξεκάθαρο θολώνει από την ατμοσφαιρική του φλου εικόνα. Και τέλος ο πρωτοεμφανιζόμενος Κώστας Περούλης, ο οποίος παρουσιάζει δέκα ιστορίες ανθρώπων μέσα στον εργασιακό τους χώρο, ανθρώπων οι οποίοι φοράνε τα παπούτσια της δουλειάς τους και δεν βγάζουν παρά μόνο στον θάνατο. Τα Αυτόματα (εκδ. Αντίποδες) είναι γραμμένα ωμά, ποτισμένα στην ιδιόλεκτο κάθε επαγγέλματος και γι’ αυτό αποδίδουν καίρια τον μικρόκοσμό τους, ο οποίος ωστόσο αντανακλά όλη την ελληνική κοινωνία.

Αυτό το πρώτο κοσκίνισμα δείχνει ότι το διήγημα, με τη δυνατότητα που έχει να ελίσσεται, να μεταμφιέζεται, να μετασχηματίζεται, καλύπτει ένα ευρύ φάσμα, από τη μυθιστορηματική πολυπλοκότητα μέχρι την αστραπιαία εντύπωση κι από την αφηγηματική νομοτέλεια ώς την ποιητική μαγεία, από τον αυτοβιογραφικό λόγο (ο οποίος παρεμπιπτόντως πολλές φορές καταντά συγγραφική αυταρέσκεια) έως την ιστορική και κοινωνική αποτύπωση. Γι’ αυτό μπορεί σε εποχές κοσμοκρατορίας του μυθιστορήματος να επιβιώνει με μια δαρβινικού τύπου δυνατότητα προσαρμογής.