«Το σύμπαν είναι σιωπηρό»

Ο καθηγητής Bernulf Kanitscheider (Κανιτσάιντερ, Β.Κ.) δίδασκε μέχρι το 2007 στο πανεπιστήμιο Giessen/Γερμανία Φιλοσοφία των Φυσικών Επιστημών. Τα ερευνητικά του πεδία είναι Κοσμολογία, Θεωρία των Επιστημών και η Σύγχρονη Φυσική. Οι πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις του αναφέρονται στις δυνατότητες και τα πλεονεκτήματα της φυσιοκρατικής ηθικής και την επαναφορά της «ηδονιστικής αντίληψης» του σπουδαίου αρχαίου φιλοσόφου Επίκουρου.

Και είναι πολύ χρήσιμο να υπενθυμίσουμε εδώ την επιστολή του Επίκουρου προς Μενοικέα, όπου αναφέρεται:

Όταν λέμε ότι σκοπός είναι η ηδονή, δεν εννοούμε τις ηδονές του ασώτου και
αυτές που βρίσκονται μέσα στις απολαύσεις, όπως νομίζουν μερικοί που το
αγνοούν και δεν το παραδέχονται ή είναι κακώς πληροφορημένοι.
Αλλά εννοούμε να μην πονάει το σώμα και να μην ταράσσεται η ψυχή.

Ακολουθεί ένα απόσπασμα από συνέντευξη του καθηγ. Κανιτσάιντερ στην εφημερίδα «Süddeutsche Zeitung» (SZ):

SZ: Κύριε Κανιτσάιντερ, σας βλέπω μια χαρά και ευχαριστημένο.

B.K.: Τί λόγο έχω να μην είμαι ευχαριστημένος;

SZ: Στις κοσμολογικές μελέτες σας υπογραμμίζετε ότι εμείς οι άνθρωποι στη μικρή Γη περνάμε μια μοναχική, γρήγορη, περιφερειακή ζωή, σε ένα ασήμαντο μεταβατικό στάδιο ενός σύμπαντος χωρίς προορισμό. Το αργότερο σε 4 δισεκ. θα υποκύψει ο πλανήτης μας σε θερμικό θάνατο.

B.K.: Αυτό προκύπτει από ένα επαρκώς επιβεβαιωμένο τυπικό μοντέλο της κοσμολογίας και οι νεότερες έρευνες στον τομέα της κβαντικής βαρύτητας εξειδικεύουν αυτή τη διάγνωση ακόμα περισσότερο. Αιτιολογημένες μαθηματικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι ζούμε σε ένα από τα 10.500 σύμπαντα. Εννοείται πως δεν αποκλείεται καθόλου να συναντήσουμε κάποια στιγμή στο δικό μας γαλαξία κάποιες ευφυείς υπάρξεις.

SZ: Θα μας βοηθούσε σε τίποτα η γνωριμία με «πράσινα ανθρωπάκια»;

B.K.: Πιθανόν όχι, επειδή αυτοί θα ενδιαφέρονταν περισσότερο για την εντυπωσιακή κοινωνική ζωή των μυρμηγκιών, παρά για μας τους ανθρώπους. Κατά τ' άλλα, θα είχαν τυχόν εξωγήινες ευφυΐες τα ίδια προβλήματα για το νόημα του σύμπαντος που έχουμε κι εμείς: το σύμπαν είναι «σιωπηρό» και γι' αυτούς.

SZ: Ο Γάλλος φιλόσοφος και φυσικός Blaise Pascal ομολογούσε ότι η σιωπή αυτών των απέραντων χώρων του σύμπαντος του φαινόταν φρικιαστική.

B.K.: Ο Pascal έζησε σε μια μεταβατική περίοδο, όταν το πεπερασμένο και πολύ μικρό σύμπαν της εποχής πριν από τον Κοπέρνικο έχανε οριστικά τα όρια και το κέντρο του και αναδεικνυόταν ο άπειρος χώρος. Αυτό έπρεπε καταρχάς να το επεξεργαστεί συναισθηματικά η διανόηση του 16ου αιώνα.

SZ: Λοιπόν, άλλη μια φορά η ερώτησή μου: γιατί κάθεστε εδώ με τόσο καλή διάθεση;

B.K.: Έχω αποδεχτεί ότι από το σύμπαν δεν πρόκειται να προκύψουν κάποιες οδηγίες συμπεριφοράς για μας, ούτε επίσης από τη φύση. Στην πεπερασμένη διάρκεια της ύπαρξής μας εξαρτώμεθα αποκλειστικά από τον εαυτό μας. Όποιος πιστεύει ότι σημαντικό είναι μόνο αυτό που διαρκεί αιώνια, βρίσκεται σε πλάνη. Δεν αληθεύει ότι ο θάνατος είναι το μόνο σημαντικό γεγονός στη ζωή.

Όποιος κοιτάει διαρκώς το τέλος της ζωής, χάνει την ευκαιρία να διαμορφώσει τη ζωή του με περιεχόμενο. Μπορούμε να το δούμε και αντίστροφα: ακριβώς η θνητότητα είναι αυτή που κάνει μια ανθρώπινη ζωή πολύτιμη. Αν είχαμε άπειρο χρόνο μπροστά μας, θα αναβάλαμε κάθε στόχο στο απεριόριστο μέλλον.

SZ: Πώς μπορεί να διατυπώσει κάποιος στόχους στη ζωή χωρίς θεό;

B.K.: Ο Έλληνας φιλόσοφος Αρίστιππος (~435-355 π.Χ.) από την Κυρήνη ίδρυσε ήδη τον 5ο αιώνα π.Χ. τη φιλοσοφική σχολή του «ηδονισμού». Ξεκινάει από τη διαπίστωση ότι όλα τα ζωντανά -άνθρωποι και ζώα- αποφεύγουν τον πόνο και αναζητούν ευχαρίστηση και χαρά. Πρέπει να ακολουθήσουμε αυτή την αναζήτηση και να σκεφτόμαστε, πώς θα αυξήσουμε την ευχαρίστηση.

Ο Επίκουρος τροποποίησε αυτή την ηθική και διατύπωσε την αποφασιστική ερώτηση: Αν τοποθετήσουμε την αναζήτηση της ευχαρίστησης σαν αρχή, πώς μπορούμε να οικοδομήσουμε πάνω της μια αποδοτική κοινωνική δομή, η οποία θα εξυπηρετεί τα συμφέροντα όλων των ανθρώπων;

SZ: Το ορίζετε έτσι απλά;

B.K.: Δεν γίνεται διαφορετικά. Σε καμιά και κυρίως σε καμιά φυσιοκρατική ηθική δεν μπορούμε να διατυπώσουμε τελικές ερμηνείες. Τα βασικά ηθικά αξιώματα τίθενται ως αρχικές απαιτήσεις. Φυσικά, θα μπορούσαμε εξ ίσου να προκαθορίσουμε ότι στόχος της ζωής είναι η μεγιστοποίηση του πόνου.

Οι χριστιανοί μοναχοί το έκαναν αυτό, π.χ. οι αναχωρητές, οι οποίοι αναζητούσαν στις ερημιές και στις αγριάδες την ταπείνωση του σώματος. Αλλά, εγώ θα ρώταγα μαζί με τους επικουρείους, πραγματιστικά: Τί είναι αυτό που μπορεί να αντιπαρατεθεί στην επίσης βιολογικά προκαθορισμένη προσπάθειά μας για ευχαρίστηση στη διαμόρφωση της ζωής μας;

SZ: Ίσως επειδή μπορεί να υπάρχει κάτι περισσότερο στη ζωή από το να έχεις ευχαρίστηση.

B.K.: Αυτό είναι ένα σύνηθες αλλά και εσφαλμένο επιχείρημα ενάντια στην «ηδονιστική» αντίληψη της ζωής, λες και πρόκειται μόνο για κρασί, γυναίκες και τραγούδια (Wein, Weib und Gesang). Ποιο τρόπο ευχαρίστησης διαλέγει καθένας για τον εαυτό του, εξαρτάται από το χαρακτήρα του. Εξ άλλου ισχύει κι εδώ ο θεμελιώδης κανόνας της λογικής: η ευχαρίστηση είναι ο απώτατος στόχος, αλλά δεν είναι απαραίτητο να επιδιώκεται πάντα και διαρκώς, γιατί τελικά αυτό που μετράει είναι ο συνολικός απολογισμός των ευχάριστων γεγονότων στη ζωή.

Γι' αυτό είναι συχνά σκόπιμο να ασκείται κάποιος στην αυτοσυγκράτηση, ώστε αργότερα να μεγιστοποιήσει την ευχαρίστησή του. Εξ ίσου λαθεμένη είναι η κατηγορία της τεμπελιάς: και ο «ηδονιστής» πρέπει να εργάζεται, ώστε να είναι σε θέση να διαθέτει τα χρήματα της δουλειάς του στα αντικείμενα της ευχαρίστησής του. Αν αγαπάει τη μουσική και η μουσική δωματίου αποτελεί τη μεγαλύτερη ευχαρίστησή του, θα κρύβεται η χαρά του πιθανόν σε ένα πιάνο με ουρά, στο οποίο θα παίζει σονάτες του Μότσαρτ.

SZ: Πολλοί θα ξαπλώνουν στην παραλία και θα κοιτάνε τα κύματα.

B.K.: Αν γι' αυτούς αποτελεί ανώτατο συναίσθημα ευχαρίστησης η πλήρης απραξία, γιατί όχι; Και τώρα το κάνουν πολλοί άνθρωποι, χωρίς φιλοσοφικούς προβληματισμούς. Ήδη ο Αρίστιππος είχε αναγνωρίσει ότι η φύση των ανθρώπων είναι τόσο διαφορετική, ώστε να είναι αδύνατον να θέσουμε προδιαγραφές περιεχομένου. Για τον Αριστοτέλη ήταν ανώτατος σκοπός ζωής η εξερεύνηση του σύμπαντος. Αυτό είναι δύσκολο να το καταλάβει ένας άνθρωπος που δεν προβληματίζεται. Με τον ίδιο τρόπο δεν είναι δυνατόν να διδάξετε σε ένα άμουσο άνθρωπο το παίξιμο του βιολιού.

SZ: Σε γενικές γραμμές καταλαβαίνουν οι άνθρωποι ως «ηδονιστική» ευχαρίστηση μάλλον τη σεξουαλική δραστηριότητα.

B.K.: Αυτός ο περιορισμός στη σημασία είναι αποτέλεσμα της χριστιανικής συκοφάντησης του «ηδονιστικού» στόχου, ιδίως από τους λεγόμενους εκκλησιαστικούς πατέρες. Ο Αυγουστίνος είχε χαρακτηρίσει τον Επίκουρο γουρούνι και ηδονιστή, επειδή ο φιλόσοφος αξιολογούσε θετικά τον έρωτα. Στην πραγματικότητα ο Επίκουρος θεωρούσε τη διανόηση και την καλλιτεχνική απόλαυση, τη χαρά στα έργα τέχνης, εξ ίσου σημαντικά. Αλλά, φυσικά, και η σεξουαλικότητα είναι μια ισχυρή βιολογικά στερεωμένη δύναμη, η οποία αποτελεί πηγή μεγάλης ευχαρίστησης.

Είναι τραγικό ότι υπό την επιρροή του χριστιανισμού και του εκκλησιαστικού μηχανισμού φιμώθηκε για πολλούς αιώνες η σεξουαλική συμπεριφορά των ανθρώπων. Η ένταση αυτών των περιορισμών και των διώξεων σχετίζεται με τις βιβλικές επιταγές στο 5ο βιβλίο της Π.Δ., οι οποίες απαιτούν απάνθρωπη αντιμετώπιση , όπως εκτέλεση, ομοφυλόφιλων και μοιχών.

SZ: Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι η άνθηση της γερμανικής λογοτεχνίας μεταξύ 1770 και 1830 σχετίζεται πιθανόν με νευρώσεις σεξουαλικού υποβάθρου ιδιοφυών ανθρώπων, οι οποίοι στα νεαρά τους χρόνια ανατράφηκαν σε προτεσταντικούς εκκλησιαστικούς κύκλους.

B.K.: Θεωρώ αυτή την άποψη πολύ υπερβολική. Υπάρχουν πάρα πολλά αντίθετα παραδείγματα. Ας σκεφτούμε τον Robert Schumann, ο οποίος άνθησε καλλιτεχνικά και έγραψε σύντομα την «ανοιξιάτικη συμφωνία» του, αφού κατάφερε επιτέλους να παντρευτεί την Clara του και να έχει μια ολοκληρωμένη σεξουαλική σχέση μαζί της. Επίσης ο Μότσαρτ ήταν ένας ιδιαίτερα ενστικτώδης άνθρωπος, ο οποίος συνδύαζε σεξουαλική ευχαρίστηση με δημιουργικότητα.
[...]

SZ: Τί άλλο μπορούμε να μάθουμε από τους (αρχαίους) Έλληνες;

B.K.: Ακριβώς το ίδιο, όπως και από τη σύγχρονη εξελικτική ψυχολογία: οι άνθρωποι δεν είναι συστήματα χωρίς κωδικοποίηση, στους οποίους μπορούμε να «φορέσουμε» μια ηθική, βάσει κάποιων θεωρητικών συλλογισμών. Οι περισσότερες από τις επιθυμίες μας λειτουργούν με ένα υπόβαθρο ιστορικής καταγωγής και βρίσκονται αγκυρωμένες στον εγκέφαλο, επειδή προκάλεσαν ορισμένα πλεονεκτήματα στην επιβίωση.
[...]

SZ: Είναι όλα επιτρεπτά στην ηθική σας;

B.K.: Όχι φυσικά, επειδή πρέπει να ληφθεί υπόψη η εμπειρική φύση του ανθρώπου και αυτή δεν είναι τυχαία. Επιπλέον, επειδή εδώ πρόκειται για τη μεγαλύτερη δυνατή ευτυχία για το μέγιστο δυνατό αριθμό ανθρώπων ή για την ελάχιστη δυνατή λύπη για το σύνολο. Αντίστροφα, θα ήταν τρομερό, αν η ηθική μας είχε εξάρτηση από το αν υπάρχει θεός. Αμφιβολίες στο μεταφυσικό εποικοδόμημα προκαλούν καθίζηση και στην ηθική.

SZ: Πάντως, μερικές μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι πιστοί σε θρησκείες έχουν συχνά μεγάλο βαθμό ευχαρίστησης.

B.K.: Αν διαθέτουν μια σταθερή πίστη, ίσως συμβαίνει αυτό. Θα ήταν όμως τραγικό, αν κάποιος ανατραφεί με την κατήχηση των καθολικών (και των ορθοδόξων, συμπληρώνω εγώ! Σ.Φρ.) που είναι εχθρική προς την ευχαρίστηση και κάποια στιγμή αργότερα, όταν διαχωρίσει αυτός τη θέση του από την πίστη, διαπιστώνει ότι έχασε τον πραγματικό σκοπό της ζωής του.

SZ: Δεν μπορεί να συμβεί να καταπονήσει τους ανθρώπους η προσπάθεια να είναι διαρκώς ευτυχισμένοι;

B.K.: Δεν πρόκειται για άθλημα υψηλών επιδόσεων, όπου όλοι είναι υποχρεωμένοι να χαμογελάνε καθημερινά. Στόχος είναι να βρίσκεται κάποιος ικανοποιημένος με το συνολικό συνασθηματικό του ισοζύγιο. Φαντάζομαι ότι κάποιος θα κάθεται σε μεγάλη ηλικία μπροστά στο σπίτι του, στον ήλιο, και θα σκέπτεται: Δεν έκανα στη ζωή μου τίποτα αναπότρεπτα ηλίθιο, αξιοποίησα τις δυνατότητές μου, είχα μια ικανοποιητική ζωή.

SZ: Ακούγεται πολύ ειδυλλιακό!

B.K.: Φυσικά, μπορεί πάντα να παρέμβει η τυχαιότητα του σύμπαντος, μια ασθένεια ή ένα ατύχημα. Γι' αυτό θεωρώ ότι πρέπει να αρχίσουμε έγκαιρα να αξιοποιούμε τις δυνατότητες ευχαρίστησης που μας προσφέρει η ζωή, όπως μας δίδαξε ο Επίκουρος πριν από 2.400 χρόνια!

Σημ.: Ο Bernulf Kanischeider πέθανε τον Ιούνιο 2017 στο Αμβούργο.

( Βλέπε επίσης Γιορτάστε τον Λουκρήτιο, όχι τον Λούθηρο >>>, Η σιωπή του θεού >>>)

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)
https://www.giordano-bruno-stiftung.de/meldung/nachruf-bernulf-kanitscheider
http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/06/Religioese-Wissenschaftler-Pro-Contra/komplettansicht

Γαλάτσι I

Βρήκα απόκομμα από μια παλιά αθηναϊκή εφημερίδα του 1910, δηλαδή σχεδόν πριν από 100 χρόνια. Σ’ αυτό το απόκομμα έχει διασωθεί μια επιφυλλίδα του γνωστού λογοτέχνη, δημοσιογράφου και ακαδημαϊκού, Ζαχαρία Παπαντωνίου (1877-1940). Θέμα του είναι η παρουσίαση του «εξοχικού προαστίου» με το όνομα Γαλάτσι! Μεταφέρω εδώ το κείμενο με τη σύνταξη και ορθογραφία του πρωτοτύπου:

Το Γαλάτσι είναι μία εξοχή που έχει μέλλον. Δένδρα δεν έχει και το θέλγητρόν της είναι μόνο ο λαμπρός αέρας που φυσά εκεί αφθόνως από την μικράν λοφοσειράν του Ψυχικού. Άλλως τε τα δένδρα δεν είναι εύκολον πράγμα εις την Αττικήν. Γενεαί γενεών επέρασαν εδώ χωρίς να τα ιδούν. Ο Πλάτων μας περιγράφει την Αττικήν άφυλλον, τον Υμηττόν φαλακρόν και εις την εποχήν του, όπως είνε σήμερον, και μόνο μας πληροφορεί ότι χίλια έτη προ της εποχής του ήτο κατάφυτος, πράγμα το οποίον μπορεί και να συνέβαινε ή, αν συνέβαινε, δεν μας ενδιαφέρει.

Τέλος πάντων, εγεννήθημεν εις τον τόπον της φαλάκρας. Οι σχολιασταί δεν ημπορούν να εξηγήσουν πού ευρίσκετο αυτό το άλσος Κολωνού, εις το οποίον ο Σοφοκλής ετοποθέτησε τρομεράς θεότητας και πλήθος αηδόνων. Φαίνεται ότι οι ποιηταί της αρχαιότητας, μη βλέποντες δένδρα, τα έγραφαν.

Άδικον λοιπόν να οργισθή κανείς ότι το Γαλάτσι δεν έχει πολλά άλλα δένδρα από τας πελωρίας λεύκας του καφενείου του. Κατά τα άλλα, εφόσον κάθηται κανείς εις αυτό το καφενείον, η διαμονή είναι ευχάριστος, και το αερόλουτρον που παίρνει από τα ηδονικώτερα. Εκεί μάλιστα υπάρχει και πηγή με νερό χωνευτικόν, μέγα και τούτο αγαθόν. Πριν ολίγου καιρού η πηγή είχε την αθλιότητα γούρνας, εις την οποίας εβύθιζαν τα ρύγχη των ζώα και άνθρωποι, αλλά ήδη ο δήμαρχος την έκαμε μαρμαρόκτιστον και άσπρη ως νύφη.

Συνέβη μάλιστα και το νόστιμον ότι οι Γαλατσιώται δυσπιστούσαν εις την γενναιοδωρίας του κ. Μερκούρη, υποπτευόμενοι ότι θα τους πάρει το νερό δια τον δήμον. Και ο δήμαρχος δια να τους καθυσηχάσει έβαλε να σκαλίσουν επί του μαρμάρου τας λέξεις: «Τοις ιδιοκτήταις του ύδατος Γαλατσίου». Με την επιγραφήν αυτήν, επέχουσαν θέσιν όρκου, ησύχασαν και πίνουν αφθόνως.

Πράγμα άξιον μελέτης εις το Γαλάτσι είνε η τεράστια τέντα του καφενείου, ένα υπόστεγον απέραντον που κόστισε 5.000 φράγκα. Το ίδρυμα αυτό ποίος το έκανε νομίζετε; Αι ελληνικαί προπόσεις. Πουθενά δεν γίνονται τόσαι προπόσεις, όσαι εις το Γαλάτσι. Εκεί τα περισσότερα ελληνικά σωματεία εκτελούν τον μόνο και κύριον σκοπόν των – το ετήσιον γεύμα, κατά το οποίον προπίνουν από πρωίας μέχρι εσπέρας και ευχαριστούνται. Φαίνεται λοιπόν ότι ο καφετζής ήτο μεγαλοφυής και εσκέφθη: επειδή πάσα ελληνική μανία είνε κεφάλαιον, το οποίον πρέπει να εκμεταλλευθεί πας έξυπνος επιχειρηματίας, ας κάμω την μεγαλύτερην τέντα της Ελλάδος. Όταν οι Έλληνες μάθουν ότι εδώ μπορούν να προπίνουν όλην την ημέραν, χωρίς να τους κάψη ο ήλιος, όχι μόνον θα έρχωνται να τρώγουν πολλοί μαζί, αλλά θα κάνουν και σωματεία επίρηδες. Όπερ και έγεινε, καθώς υποθέτω.

(συνεχίζεται>>>)

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Μια συζήτηση με τον Richard Dawkins

200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου

Ο Richard Dawkins (R.D.) είναι από τους γνωστότερους εν ζωή εξελικτικούς βιολόγους, τόσο για τις επιστημονικές επιδόσεις του στο συγκεκριμένο τομέα, όσο και για την αντίθεσή του στην επιρροή του εκκλησιαστικού μηχανισμού στην κοινωνία. Στη συνέντευξη που έδωσε ο 67-χρονος Dawkins στην εφημερίδα Frankfurter Rundschau (FR), Μιλάει για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου, για το πρόβλημα που έχουν κάποιοι άνθρωποι να είναι συγγενείς με άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά και για την αντιπάθειά του για χαζούς ανθρώπους, όπως η υποψήφια αντιπρόεδρος των Ρεπουμπλικάνων στις ΗΠΑ, Σάρα Πέιλιν.

Κύριε Dawkins, είστε ένας μεγάλος υποστηρικτής της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου. Πώς θα γιορτάσετε τα 200 χρόνια από τη γέννησή του;

R.D.: Κάνω διαλέξεις και υλοποιώ πολλά και διάφορα για τον Δαρβίνο όλο το χρόνο. Γράφω επίσης ένα βιβλίο για τις αποδείξεις περί την εξέλιξη.

Υπάρχουν λοιπόν πολλές αποδείξεις για την εξέλιξη, όπως την περιέγραψε ο Δαρβίνος;

R.D.: Ναι, η εξέλιξη είναι μια πραγματικότητα.

Γιατί έχουν τότε πολλοί άνθρωποι δυσκολία να αποδεχτούν ότι είναι συγγενείς με τον πίθηκο;

R.D.: Δεν ξέρω γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν θέλουν να το πιστέψουν. Είναι τελείως παράλογο αυτό που συμβαίνει. Είναι σαν να μου λέει ο γιατρός "έχεις καρκινο" κι εγώ να του απαντάω "δεν το πιστεύω". Καλύτερα είναι να αποδεχτεί αυτό που λέει ο γιατρός, ώστε να είναι δυνατή η αντιμετώπιση. Να αφήνεις να ελέγχουν οι επιθυμίες σου αυτό που πρέπει να πιστέψεις, είναι χαζό.

Είναι χαζοί οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι ένας θεός δημιούργησε τον κόσμο, παρ' ότι δεν υπάρχουν γι' αυτό αποδείξεις;

R.D.: Θεωρώ ότι είναι χαζό να πιστεύεις κάτι, απλά επειδή θέλεις να πιστεύεις. Αν κάποιος πιστεύει στην ύπαρξη του θεού, μόνο επειδή θέλει να πιστεύει στο θεό, είναι χαζό. Αν όμως έχει άλλους λόγους, π.χ. επειδή είναι πεπεισμένος ότι υπάρχουν αποδείξεις για την ύπαρξη του θεού ή επειδή θεωρεί ότι ο θεός επικοινωνεί μαζί του, τότε είναι διαφορετικό.

Αυτή την εποχή εξελίσσεται μια συζήτηση για την υποψήφια αντιπρόεδρο των Ρεπουμπλικάνων στις ΗΠΑ, την κ. Σάρα Πέιλιν. Υποστηρίζει ότι πρέπει να διδάσκονται στα σχολεία ισότιμα η εξέλιξη και ο δημιουργισμός.

R.D.: Το ερώτημα είναι, ποια εκδοχή του δημιουργισμού θέλει να διδάσκεται στα σχολεία. Ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε και βρίσκεται στο καβούκι μιας χελώνας; Ή ότι ο κόσμος προήλθε από ένα κοσμικό αυγό; Αν αυτό που πιστεύει είναι η περιγραφή της Βίβλου, τότε πρέπει να ξέρει ότι πρόκειται για ένα μύθο, με τον οποίο η ίδια ανατράφηκε. Πρόκειται για μια αδαή και κουτή γυναίκα.

Θεωρείτε ότι μπορεί να είναι επικίνδυνο να κερδίσουν τις επόμενες αμερικάνικες εκλογές άνθρωποι σαν αυτή τη γυναίκα;

R.D.: Φυσικά θεωρώ κάτι τέτοιο! Μιας πιθανής αντιπροέδρου ενός από τα ισχυρότερα κράτη της Γης, της οποίας η κατανόηση για την πραγματικότητα είναι τόσο παραμορφωμένη ώστε να πιστεύει ότι οι άνθρωποι υπήρχαν στη Γη ταυτόχρονα με τους δεινόσαυρους, δεν μπορείς να εμπιστευτείς ότι θα καταλαβαίνει άλλες πτυχές της πραγματικότητας. Εγώ ελπίζω πολύ ότι θα εκλεγεί ο Μπάρακ Ομπάμα. Στις δύο τελευταίες προεδρικές εκλογές κατάφεραν οι Ρεπουμπλικάνοι να κινητοποιήσουν τον κόσμο εναντίον των διανοουμένων. ίσως προέρχεται αυτό από ένα σύμπλεγμα κατωτερότητας που έχουν απέναντι στους διανοουμένους.

Στο βιβλίο σας "Ιστορίες από τις αρχές της ζωής" διηγείστε με πολλή αγάπη για τους πολλούς προγόνους μας και τα θαύματα στη Γη. Σας στενοχωρεί όταν βλέπετε πώς αντιμετωπίζει σήμερα ο άνθρωπος τον πλανήτη μας;

R.D.: Οι άνθρωποι βρίσκονται έτσι κι αλλιώς πάνω στη Γη. Και λόγω του τεράστιου πληθυσμού, της τεχνολογίας και του πολιτισμού επηρεάζει δραστικά τη Γη. Μερικά είδη εξαφανίζονται, άλλα είδη προσαρμόζονται στις οικολογικές μεταβολές που δημιουργούνται από τους ανθρώπους. Τέτοια είδη που προσαρμόζονται είναι τα ποντίκια, οι αρουραίοι και οι κατσαρίδες.

Πώς βλέπετε να είναι οι άνθρωποι σε 1 εκατομμ. χρόνια στη Γη;

R.D.: Δεν είναι δυνατή κάποια πρόβλεψη. Δεν μπορούμε να προβάλουμε το παρελθόν στο μέλλον. Κρίνοντας από το περελθόν, διαπιστώνουμε ότι μεγάλωσε ο εγκέφαλος του ανθρώπου. Αλλά δεν είναι δυνατόν να συμπεράνουμε ότι θα έχουμε έναν ακόμα μεγαλύτερο εγκέφαλο σε 1 εκατομμ. χρόνια. Ίσως όμως να μην βρισκόμαστε εδώ σε 1 εκατομμ. χρόνια, οι άνθρωποι έχουμε τη δυνατότητα να τα καταστρέψουμε όλα.

Ακόμα κι αν δεν υπάρχει η πρόθεση για μια καταστροφή, υπάρχει ο σοβαρός κίνδυνος για ένα καταστροφικό λάθος. Κι αυτό το λάθος θα εξαφανίσει τη ζωή στη Γη.

Καταστροφικά γεγονότα συνέβησαν και στο παρελθόν και παρ' όλα αυτά η ζωή συνεχίστηκε!

R.D.: Είναι σωστό. Αν εξετάσουμε την εξαφάνιση των δδεινοσαύρων, αυτό συνέβη λόγω κάποιας μεγάλης καταστροφής. Αλλά κάπου 30% των ειδών επιβίωσαν. Μόνο που μια καταστροφή που θα ροέρχεται από τον άνθρωπο θα είναι πολύ πιο αποτελεσματική!

Γιατί διαρκεί η εξέλιξη τόσο πολύ; Δεν θα μπορούσαν να συνηθίσουν να κάθονται οι άνθρωποι διαρκώς σε μια καρέκλα και να μην αισθάνονται πόνους στην πλάτη;

R.D.: Η εξέλιξη συμβαίνει, όταν κάποιοι άνθρωποι επιβιώνουν άλλων ανθρώπων και πολλαπλασιάζονται καλύτερα. Έχουμε μάτια για να βλέπουμε και πόδια για να περπατάμε, επειδή κάποιοι πρόγονοί μας επιβίωσαν με αυτά καλύτερα. Αν κάποιοι δεν αισθάνονται πόνους μετά από πολύωρο κάθισμα σε καρέκλα, τότε θα έπρεπε αυτοί οι άνθρωποι να επιβιώνουν άλλων που πονάνε και να κάνουν πολλά παιδιά. Αλλά δεν συμβαίνει αυτό.

Τί θα συνέβαινε αν δεν είχε γεννηθεί ο Δαρβίνος;

R.D.: Κάποιος άλλος θα είχε διατυπώσει την ίδια θεωρία, κάποια στιγμή. Ξέρουμε ότι και ο φυσιοδίφης Wallace είχε τις ίδιες ιδέες με αυτές του Δαρβίνου και ανεξάρτητα από αυτόν. Δεν έγραψε κάποιο σημαντικό βιβλίο για τη φυσική επιλογή, ίσως να το έκανε αν δεν είχε προηγηθεί ο Δαρβίνος.

Θα μπορούσε να διατυπωθεί σήμερα κάτι τόσο επαναστατικό, όσο η θεωρία του Δαρβίνου;

R.D.: Θα έπρεπε να έχουμε κεφαλαιώδη ερωτήματα, σαν αυτά που αντιμετώπισε ο Δαρβίνος. Έχουμε τέτοια ερωτήματα; ίσως για την υποκειμενική συνείδηση. Τί είναι αυτό που μας δίνει την αυτοσυνειδησία, που κάνει εμένα τον εαυτό μου κι εσένα το δικό σου εαυτό; Εσύ βλέπεις κίτρινο ή κόκκινο και μόνο εσύ ξέρεις πώς το βλέπεις, χωρίς να ξέρεις πώς βλέπω εγώ αυτά τα χρώματα. Ίσως υπάρξει ένας νέος Δαρβίνος που θα δώσει απάντηση σ' αυτά τα μυστηριώδη ερωτήματα.

(βλέπε άλλες σχετικές αναρτήσεις >>>)

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Παρέες, διάσημες και άσημες

(του Κωστή Παπαγιώργη, Lifo, 9/10/2008)

Βασικά συστατικά μιας επιτυχημένης παρέας είναι η παρουσία μιας σημαίνουσας κεφαλής και η σαφής έλλειψη ισότητας, στοιχείο που σπάνια βοηθά τέτοιου είδους κοινωνικούς συγχρωτισμούς. Τι και αν η έννοια παρέα κατάγεται από το «όμοιο»;

Σε μια μικροκοινωνία σαν τη δική μας όπου η ασημαντότητα παίρνει κεφάλια και η προσωπική αξία θεωρείται λίγο πολύ μπατιρημένο νόμισμα, η αναζήτηση ξεχωριστών συναναστροφών, το να ανήκεις δηλαδή σε έναν ξακουστό κύκλο ανθρώπων, αποτελεί ζηλευτό διαπιστευτήριο, κάτι σαν αόρατο γαλόνι στο πέτο. Ο καθείς και ο κύκλος του. Πλην όμως το δικαίωμα συμμετοχής δεν αποκτάται εύκολα. Στον κύκλο του σημαίνοντος ηθοποιού ή σκηνοθέτη, οι «εκλεκτοί» αδειοδοτούνται ή προσλαμβάνονται κατόπιν εταστικής ερεύνης. Η αυλή του πολιτικού δεν μπορεί να απαρτισθεί από τυχαία άτομα, απαιτεί ειδικά προσόντα, κάποια κοινωνική θέση και βέβαια το χάρισμα της προσωπικής έλξης.

Το κύρος της παρέας κατά κανόνα τροφοδοτείται από την παρουσία της σημαίνουσας κεφαλής. Η ισότητα δεν βοηθάει σε αυτούς τους συγχρωτισμούς· οι ίσοι βγάζουν γρήγορα τα μάτια τους. Αντίθετα η άνιση παρουσία, η ανομοιότητα, η αναγνωρισμένη ανωτερότητα και κατωτερότητα είναι η καλύτερη ζύμη για να δέσει το καθεστώς. Το «λίγο» ελκύεται φυσικά από το «πολύ», ο πρωτάρης πλαισιώνει σιωπηλά τον ώριμο, ο άσημος κλίνει το γόνυ στον διάσημο. Πρόκειται για μια πυραμίδα όπου η οντότητα των προσώπων χαρίζεται από τα πάνω αλλά αντανακλάται και από τα κάτω με διάφορους τρόπους χαριτωμένης ή και στυγνής υποταγής.

Η λέξη «παρέα» κατάγεται από την έννοια του όμοιου, ωστόσο ουδέποτε η ομοιότητα καταφέρνει να τελεσφορήσει αν δεν στηθεί η αόρατη πυραμίδα και τα μέλη να πιαστούν στο δίχτυ του είμαι και δεν είμαι, μπορώ και δεν μπορώ, έχω και δεν έχω. Ό,τι δεν κατέχουμε είναι δέλεαρ. Αν λοιπόν κάποιος εμφανίζεται ως κάτοχος και ισχυρός, αυτομάτως γίνεται φωτεινό ή σκοτεινό μονοπάτι για να φτάσουμε όχι σε αυτόν αλλά στον εαυτό μας.

Στη διάσημη συντροφιά τους, ο Χατζιδάκις και ο Γκάτσος αποτελούσαν τους Διόσκουρους γύρω από τους οποίους έσπευδε σμήνος ολόκληρο από μουσικούς, τραγουδιστές, ποιητές, νυχτόβιους, μαθητευόμενους αστέρες. Όσο πολυκέφαλη κι αν ήταν η σύναξη, η άλως ανήκε στα δυο κεντρικά πρόσωπα που με τα λόγια ή τις σιωπές τους οικονομούσαν τις συγκινήσεις, τις παρουσίες, τις απουσίες και όλο το κλίμα της διακριτικής μηχανορραφίας που στεφανώνει παρόμοιους ομίλους. Ανεξάντλητα είναι τα ανέκδοτα για τον κύκλο του Παλαμά, του Κουν, του Ρένου, του Σεφέρη, του Βάρναλη ή του Διοσκουρίδη. Ακόμη πιο χαρακτηριστικά είναι τα ανέκδοτα ταπεινότερων συντροφιών, όπου το κύρος ήταν συζητήσιμο, η ταυτότητα των μελών αμφισβητήσιμη με αποτέλεσμα η σύναξη να καταλήγει πολύ συχνά σε φρικαλέους καυγάδες. Σε ζητήματα προσωπικού κύρους διαιτητής δεν υπάρχει· όλα τα λύνει και τα δένει η αυτής μεγαλειότητα Έριδα.

Το πιο ενδιαφέρον σε αυτές τις αυλές αποδεικνύεται η αμοιβαία εξάρτηση. Ο μαθητής έχει ανάγκη το δάσκαλο, αλλά και ο δάσκαλος χωρίς μαθητή τι σόι δάσκαλος είναι; Από τη στιγμή που ο κατώτερος συνειδητοποιεί ότι η παρουσία του γεννάει εξουσία, αρχίζει η περίπλοκη μηχανορραφία και τα επιχειρήματα εκ δεξιών και εξ αριστερών. Γνωστή είναι η περίπτωση του χολιασμένου αποσυνάγωγου ο οποίος ρίχνει μαύρη πέτρα πίσω του, απαρνείται το «κλουβί» του τάδε διάσημου όχι για να απομονωθεί, παρά για να στήσει με τη σειρά του μια νέα αδελφότητα.

Θέλοντας και μη, όλα τα μέλη ανακαλύπτουν μέρα με τη μέρα την τυραννία του ανθρώπινου προσώπου. Μια και μόνη φράση μπορεί να σε κάνει σκόνη· μια μεροληψία, ένα θαμπό κοίταγμα, μια διακριτική εύνοια προς τον παρακαθήμενο στη στιγμή στρέφουν την αφοσίωση σε μίσος. Ο πληττόμενος πιθανότατα πιστεύει ότι αδικείται, ότι μειώθηκε, ότι δεν αντέχει τα πρόσωπα των άλλων. Μέχρις ενός σημείου αυτό είναι σωστό. Ωστόσο η μαύρη αλήθεια είναι ότι δεν αντέχει τον ίδιο του τον εαυτό. Επ' αυτού η νεοελληνική καθημερινότητα έχει φάει τα μούτρα της. Βρίσκοντας φιλόξενο καταφύγιο στο παιδικό σόφισμα ότι ο άλλος είναι αξιοπεριφρόνητος, ότι γεννήθηκε από τη μούχλα του μπάνιου και τα συναφή, αδυνατεί να έρθει αντιμέτωπη κατά πρόσωπο με τον εαυτό της και να ανακαλύψει ότι ο εαυτός είναι μαύρη κωμωδία και φτηνή συνωμοσία. Το απλοϊκό ψυχολογικό τέχνασμα να σιχαίνεται κανείς, όχι τον άλλον, αλλά τον εαυτό του στο πρόσωπο του άλλου αφήνει εποχή. Κορώνα κερδίζω, γράμματα χάνεις...

Οι παρέες διψούν για δικαιοσύνη και τελικά ξεδιψούν με την αδικία. Εν τέλει όλοι άνθρωποι είναι, όλοι πρέπει να βρουν μια θέση στον ήλιο. Να σώσουν τον ανεκδιήγητο εαυτό τους. Με τα χρόνια πάντως η δικαιοσύνη αποδίδεται ασυνειδήτως. Είναι γνωστό ότι κάθε άσημος κολακεύεται να θυμίζει ότι υπήρξε έμπιστο πρόσωπο του τάδε διάσημου. «Δηλαδή κάνατε παρέα;». «Παρέα; Ήμασταν δάχτυλα στην ίδια παλάμη...». Στις καθημερινές συζητήσεις ο δεύτερος και τρίτος τη τάξει δεν χάνουν την ευκαιρία να θυμίσουν ότι επί χρόνια συγχρωτίζονταν με τον χ ή τον ψ. Αντίθετα ο χ ή ο ψ σπανίως μιλούν για τις κατώτερες συναναστροφές τους . Με τη σειρά τους κι αυτοί αναφέρονται στο προνόμιό τους να συναναστρέφονται πρόσωπα πρώτης τάξεως.

Όποιος έχει βγάλει φωτογραφία με τον Τσιτσάνη την έχει καδραρισμένη στο γραφείο του. Άραγε ο Τσιτσάνης ποιους είχε καδράρει; Ασφαλώς όχι τους θαυμαστές του. Ο καθένας λατρεύει αυτό που του λείπει και το αναγνωρίζει σε διακεκριμένα πρόσωπα που του προσφέρουν παροδική ανακούφιση. Όσο για τον λειψόβαρο εαυτό που μας κατατρώει σαν χιτώνας του Νέσσου, αυτός ένα μόνο επιποθεί λυσσαλέα: δύναμη, υπεροχή, λάμψη, άρση πάνω απ' όλα και πάνω απ' όλους: Σώστε με από τον εαυτό μου!

Όπου να' ναι ξημερώνει.

Βιβλία, βιβλία

...

Αυτές τις μέρες κυκλοφορεί στα ελληνικά και αγγλικά ένα βιβλίο των Δοξιάδη και Παπαδημητρίου που περιγράφει τη θεμελίωση των Μαθηματικών με μορφή comic. Όπως λέει ο Απ. Δοξιάδης στην Καθημερινή, το βάρος της αφήγησης σηκώνει ο Βρετανός μαθηματικός Bertrand Russell (Μπέρτραντ Ράσελ), θεμελιωτής της Μαθηματικής Λογικής, αλλά παράλληλα αγωνιστής υπέρ της ειρήνης και κατά του πυρηνικού πολέμου και, επίσης, πρόμαχος για την απελευθέρωση των ανθρώπων από κάθε καταπιεστική κατάσταση. Ο Μπ. Ράσελ ήταν ένας από τους πρώτους διανοούμενους που παρουσίασα προ αρκετού καιρού σ' αυτό το blog.

Απόστολος Δοξιάδης: Το Logicomix

«Με ενδιέφερε πάντα η ιστορία της θεμελίωσης των Μαθηματικών. Την έβρισκα μια αρχετυπική, σύγχρονη, προμηθεϊκή ιστορία. Μια γοητευτική ιστορία ύβρεως με μεγάλα πρόσωπα, μεγάλα στοιχήματα, μεγάλες επιτυχίες και μεγάλες ήττες», εξηγεί στην «Κ» ο Απόστολος Δοξιάδης. «Πρωτοφλέρταρα με την ιδέα όταν έγραφα τον “‘Θείο Πέτρο και την εικασία του Γκόλντμπαχ” και αργότερα στη συγγραφή του θεατρικού έργου για τον Κουρτ Γκέντελ».

Η ιστορία του Logicomix, βέβαια, δεν είναι μια απλή μαθηματική ιστορία. «Θέλαμε να ιδωθεί μέσα στο κλίμα των ιδεών της εποχής της, να γίνει φιλοσοφική και ακόμη γενικότερα πνευματική. Γι’ αυτό έπρεπε να την δει κανείς υπό το πρίσμα των ιδεών και των κοινωνικών γεγονότων της εποχής και, κυρίως, μέσα από την ψυχολογία των ηρώων», σημειώνει.

Το Logicomix διατρέχει σχεδόν πενήντα χρόνια –τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και τις πρώτες του 20ού– με σημαντικά γεγονότα, οπότε η ιστορική έρευνα ήταν απαραίτητη. «Πολλά πράγματα τα γνωρίζαμε ήδη ο Χρίστος Παπαδημητρίου και εγώ. Χρειάστηκε, όμως, να διαβάσουμε και πολλά άλλα. Η έρευνα σε αυτά τα θέματα πρέπει να είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που φαίνεται στο τελικό αποτέλεσμα, για να είναι χωνεμένη σωστά».

Μπέρτραντ Ράσελ, ο κεντρικός ήρωας

Φρέγκε, Χίλμπερτ, Βιτγκενστάιν, Γκέντελ, Τιούρινγκ είναι μερικοί από τους ήρωες που θα συναντήσει κανείς στο Logicomix. Ενας, όμως, σηκώνει το βάρος της αφήγησης, ο Βρετανός μαθηματικός Μπέρτραντ Ράσελ:

«Τον επιλέξαμε για τρεις λόγους: Πρώτον, αν και δεν θεωρήθηκε... πρότυπο ψυχικής υγείας, είναι σε κάποιο βαθμό ένας άνθρωπος με τον οποίο μπορείς πιο εύκολα να ταυτιστείς. Δεύτερον, ήταν παθιασμένος με πολλά πράγματα. Τρίτον, ο ρόλος του στην ιστορία είναι καθοριστικός. Είναι από τους γίγαντες της λογικής και επίσης φημιζόταν για την καλλιέργειά του. Ο Φρέγκε δεν πρέπει να μίλησε ποτέ σε κανέναν και αν μίλησε, θα έδωσε μια τεχνική διάλεξη, ο Γκέντελ ήταν μισάνθρωπος, ο Χίλμπερτ μια ηγεμονική μορφή, ο Δίας των Μαθηματικών εκείνα τα χρόνια.


»Ο Ράσελ, όμως, είχε όλα τα στοιχεία του παθιασμένου ανθρώπου με τραγική παιδική ηλικία, έχασε τους γονείς του, μετά τον παππού του, πριν από τα πέντε του χρόνια. Εχει μια κατανοητή και ανθρώπινη αιτιακή σχέση μεταξύ της παθολογίας του και της προσωπικής του πορείας. Eτσι, τον κρίναμε ιδανικό για το ρόλο του αφηγητή. Εξαιρετικά απαραίτητο, αν σκεφθεί κανείς ότι το βιβλίο καλύπτει σχεδόν πενήντα χρόνια, δύο Παγκόσμιους Πολέμους, ιστορίες τρέλας και πάθους, καταστροφές, ανατροπές, καλλιτεχνικά κινήματα, υπαρξιακές αναζητήσεις. Ο καλύτερος τρόπος για να ενοποιηθούν όλα αυτά ήταν η ψυχική και πνευματική οδύσσεια ενός ανθρώπου, του Ράσελ».