Ησυχαστές vs Ζηλωτών και τούμπαλιν - άλλο ένα επεισόδιο στην παρακμιακή πορεία του Βυζαντίου

...

Σε προηγούμενο κείμενο έγινε λόγος για Ησυχαστές και Ζηλωτές, εκκλησιαστικές και μοναχικές παρατάξεις, οι οποίες συγκρούονταν στα μέσα του 14ου αιώνα, ακόμα και με τα όπλα. Η περίοδος αυτή σφραγίζεται από μία υποβάθμιση - απ' τη μια μεριά κοινωνικο-πολιτική κρίση που αποτελεί δείγμα αποδιοργάνωσης και αποσύνθεσης κι από την άλλη συγκρούσεις θρησκόληπτων παρατάξεων, εμπλουτισμένες με εκατέρωθεν αναθεματισμούς και εξοστρακισμούς, με λαϊκές εξεγέρσεις και συνωμοσίες μοναχών και με κύριο προσχηματικό θέμα αντιδικίας τη φύση και τις ενέργειες του θεού.

Βέβαια, ήδη εκείνη την εποχή ουδείς αμφέβαλε ότι οι συγκρούσεις αφορούσαν αποκλειστικά την κατάκτηση και τον έλεγχο της εξουσίας και σ' αυτή απέβλεπαν αμφότερες οι παρατάξεις και καθένας από τους ηγέτες ιδιαιτέρως. Οι Ζηλωτές ήταν εκφραστές του λαού, οι Ησυχαστές σύμμαχοι των «Δυνατών», των πλουσίων, αμφότερες οι πλευρές όμως χωρίς συγκεκριμένους απώτερους πολιτικούς ή άλλους «υψηλούς» στόχους, οι οποίοι στόχοι θα ήταν δυνατόν να δικαιολογήσουν κάποια υποχώρηση σε άλλα θέματα.

Ακριβώς αυτά τα γεγονότα είναι σκόπιμο να περιγραφούν αναλυτικότερα για να κατανοηθεί η πολιτικο-θρησκευτική διαπλοκή και η προβολή δήθεν φιλοσοφικών και «πνευματικών» διαφορών, οι οποίες αξιοποιούνταν για την επίτευξη πολιτικών και κοινωνικο-οικονομικών στόχων. Αλλά και για να καταδειχθεί ότι δεν χρειαζόταν δάκτυλος κακοπροαίρετων Λατίνων ή άλλων για να διαλυθεί οριστικά το βυζαντινό κράτος, αφού φρόντιζαν γι' αυτό με ενθουσιασμό οι ηγεσίες του!

Σε θεολογικό επίπεδο αντίπαλες παρατάξεις είναι, από τη μία οι Ησυχαστές, με εκπρόσωπο το μοναχό Γρηγόριο Παλαμά, γόνο αριστοκρατικής οικογένειας, κι από την άλλη οι Ζηλωτές μοναχοί που διακρίνονται για την επαναστατική τους διάθεση και τις νεωτεριστικές τους ιδέες, με εκφραστή το μοναχό Βαρλαάμ Καλαβρό (1290-1348) από τη Νότια Ιταλία.

Αντικείμενο της διαμάχης ήταν αρχικά η λεγόμενη «νοερά προσευχή» και ειδικότερα το εάν «το φώς που περιβάλλει τους μοναχούς (;;) κατά την ώρα της προσευχής είναι κτιστόν ή άκτιστον» - φοβερό δίλημμα ομολογουμένως! Οι Ησυχαστές, μοναχοί που προέρχονταν από το Άγιο Όρος, είχαν στραφεί την εποχή εκείνη στον ανατολίτικο μυστικισμό και τη θεουργία. Υποστήριζαν ότι με τη συνεχή και αδιάλειπτη προσευχή τους, ξαπλωμένοι, με το πηγούνι κολλημένο στο στήθος τους και παρατηρώντας συνεχώς τον ομφαλό τους, έφταναν σε έκσταση, έβλεπαν οράματα και κυρίως έβλεπαν το «άκτιστον και θείον φώς».

Με τις σημερινές βιο-ιατρικές γνώσεις μπορούμε να εκτιμήσουμε ότι η πολύωρη ακινησία μεσηλίκων και υπερηλίκων ανθρώπων σ' αυτή την ασυνήθη σωματική στάση, οδηγούσε σε περιορισμό της αιμάτωσης του εγκεφάλου και στην πρόκληση παραισθήσεων και ψευδαισθήσεων. Ο Βαρλαάμ χαρακτήριζε τις απόψεις των Ησυχαστών σαν ανόητες θρησκοληψίες και δεισιδαιμονίες και τους αποκαλούσε ειρωνικά «ομφαλοσκόπους», κάτι που έχει μείνει μέχρι των ημερών μας ως χαρακτηρισμός για τους αδρανείς και μοιρολάτρες ανθρώπους.

Σήμερα ισχυρίζονται απολογητές και υπερασπιστές των μυστικιστών Ησυχαστών ότι δεν παρατηρούσαν οι μοναχοί τον ομφαλό αλλά την καρδιά τους -λες κι αυτό είναι το μείζον πρόβλημα σ' αυτή τη γελοία αλλά χαρακτηριστική ιστορία- κι έτσι πετύχαιναν να επιβάλουν το συναίσθημα στο νου τους, δηλαδή να υποτάξουν την πραγματικότητα (νους) σ' αυτό που επιθυμούσαν (καρδιά), κάτι σαν «πνευματικό» ναρκωτικό, με το οποίο προκαλείς αλλοιωμένες εντυπώσεις. Προφανέστατα, επρόκειτο για μια σύγκρουση μεταξύ ανατολίτικων δεισιδαιμονιών των Ησυχαστών και του (όποιου) ορθολογισμού των Ζηλωτών. Σημαντικότερο όλων είναι όμως ότι σε μια εποχή πολιτικής, στρατιωτικής και πολιτισμικής παρακμής, σε μια εποχή όπου Οθωμανοί από τη μια και Σλάβοι από την άλλη, απέκοπταν συστηματικά τμήματα του κράτους, οι πολιτικές και εκκλησιαστικές ηγεσίες του υπολείμματος αυτοκρατορίας αντιδικούσαν περί «όνου σκιάς» - για τη σκιά του γαϊδάρου!

Πίσω κι από αυτή τη δήθεν θεολογική-φιλοσοφική διένεξη κρύβονταν, όμως, όπως προαναφέρθηκε, έντονες πολιτικές και κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Ο Γρηγόριος Παλαμάς και οι Ησυχαστές υποστηρίζονταν από τους άρχοντες και τους εύπορους της Θεσσαλονίκης, οι οποίοι διακρίνονταν για τα φιλοτουρκικά τους αισθήματα. Αντίθετα, οι Ζηλωτές υποστηρίζονταν από το λαό, τις συντεχνίες και τους διανοούμενους που έβλεπαν τη σωτηρία της «αυτοκρατορίας» στη συνεννόηση με τη Δύση. Το 1342 προσπαθεί ο εξουσιομανής Ιωάννης Καντακουζηνός να καταλάβει πραξικοπηματικά τη Θεσσαλονίκη με τη βοήθεια Σλάβων μισθοφόρων. Οι Ζηλωτές ξεσηκώνονται και, μέσα από λεηλασίες και φόνους, με την βοήθεια των συντεχνιών, των ναυτικών και των εμπόρων, δηλαδή το «δήμο», όπως αποκαλούνται στις πηγές απαξιωτικά τα φτωχά λαϊκά στρώματα, αποκρούουν την επίθεση και καταλαμβάνουν αυτοί την εξουσία στην πόλη.

Αμέσως προχωρεί η νέα εξουσία στη Θεσ/νίκη, αποστασιοποιημένη και από την Κων/πολη, όπου κυβερνούσε ο ανεπαρκέστατος αλλά μακρόβιος αυτοκράτωρ Ιωάννης Ε΄, σε μεγάλες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, δημεύει τις περιουσίες των πλουσίων και με τα χρήματα δημιουργεί ισχυρό στόλο, ενώ τα εκκλησιαστικά κτήματα μοιράζονται στους άκληρους και φτωχούς κατοίκους. Η Θεσ/νίκη οργανώνεται ως αυτόνομη πόλη και ίσως είναι η μοναδική φορά στη μεσαιωνική ιστορία που βρίσκονται στην πρωτοπορία των κοινωνικών αγώνων ορθόδοξοι μοναχοί - προφανώς ένα «έγκλημα» κατά του εκκλησιαστικού μηχανισμού!

Το καλοκαίρι του έτους 1343 πραγματοποίησε ο Καντακουζηνός μια δεύτερη προσπάθεια για κατάληψη της Θεσ/νίκης, έχοντας επιπλέον και τη συνδρομή του Τούρκου συμμάχου του Ομούρ, εμίρη του Αϊδινίου, ο οποίος κατέπλευσε από την Ασία με σημαντική στρατιωτική δύναμη. Και αυτή η προσπάθεια απέτυχε όμως και έτσι διατηρείται η εξουσία των Ζηλωτών για μερικά χρόνια. Το έτος 1349 επανέρχεται ο Καντακουζηνός, έχοντας αυτή τη φορά μαζί του, εκτός από τους Τούρκους, και την οργανωμένη πλέον υποστήριξη των πλουσίων που είχαν χάσει τις περιουσίες τους υπέρ των άκληρων.

Η Θεσ/νίκη κατελήφθη τελικά και μπήκε έκτοτε σε μία μακρά περίοδο παρακμής. Η στρατιωτική επικράτηση του Καντακουζηνού οδηγεί και στην αναρρίχηση του ομφαλοσκόπου Παλαμά στον αρχιεπισκοπικό θρόνο της Θεσ/νίκης^. έτσι αποκαταστάθηκε η αγαστή συναλληλία του δίδυμου της βυζαντινής εξουσίας. Ο Παλαμάς ανακηρύχθηκε μετά το θάνατό του «άγιος», μαζί με όλη την οικογένειά του (γονείς, αδέλφια!) και οι ομφαλοσκοπικές ιδεοληψίες των Ησυχαστών εντάσσονται, με απόφαση συνόδου στην Κων/πολη, στη θεολογία της ορθόδοξης Εκκλησίας και ισχύουν προφανώς μέχρι των ημερών μας. Να σημειωθεί δε ακόμα ότι:

α) Όλες αυτές οι παρακμιακές ψευτο-φιλοσοφίες και αντιδικίες μεταξύ ησυχασμού και των αντιθέτων απόψεων προβάλλονται σήμερα από τον εκκλησιαστικό μηχανισμό ως τεκμήριο πνευματικής ανόδου του 14^ου αιώνα ("δείγμα ακμής και ρωμαλεότητας", Μεταλληνός), κάτι σαν -και σ' αυτή την περίπτωση- ψευδεπίγραφη Αναγέννηση και
β) Στα τέλη του 20^ου αιώνα συγκρότησαν διάφοροι απογοητευμένοι μαρξιστές «νεο-ορθόδοξο» κίνημα που έχει ως φιλοσοφικό και θεολογικό πρότυπο αυτόν ακριβώς τον «αντιδυτικό» Γρηγόριο Παλαμά και τους Ησυχαστές του. Μερικοί δε από αυτούς τους νεο-ορθοδόξους κατασκευάζουν σήμερα μυθοπλασίες περί «1204» και «ευθύνης των Λατίνων»!

Θα συνεχίσουμε με άλλα επεισόδια στην πολιτικο-στρατιωτική πορεία του Βυζαντίου, μέχρι την οριστική άλωση της Πόλης από τους Οθωμανούς!

(βλέπε επίσης>>>)

(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

Θρησκόληπτη οπισθοδρομικότητα

...

Εν έτει 2007 το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» λογοκρίθηκε στην Αίγυπτο και απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του, επειδή είναι τολμηρό σεξουαλικά!

Η είδηση προέρχεται από δήλωση του εκδότη των έργων του Νίκου Καζαντζάκη, και κατόχου των δικαιωμάτων του, Πάτροκλου Σταύρου: «Με θλίψη και έκπληξη διάβασα ότι η κυβερνητική λογοκρισία στην Αίγυπτο απαγόρευσε την κυκλοφορία του μυθιστορήματος του Νίκου Καζαντζάκη “Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά”. Το φαινομενικά ξέγνοιαστο αυτό μυθιστόρημα είναι βασικά έργο φιλοσοφικό. Εάν ύστερα από εξήντα και πλέον χρόνια από την κυκλοφορία του και σαράντα και πλέον χρόνια αφ’ ότου έγινε κινηματογραφική ταινία από τον Μιχάλη Κακογιάννη, ανεκάλυψαν τώρα στην Αίγυπτο ότι το βιβλίο είναι σεξουαλικό, λάθος ανακάλυψη έκαναν.

Η Αίγυπτος είναι πολύ φίλη χώρα της Ελλάδος και της Κύπρου, και δεν διακρίνεται για σκοταδισμούς. Ομως, διέπραξαν το άστοχον ατόπημα». Στην ίδια δήλωση αναφέρεται ότι «ουδείς εκδότης σε αραβική χώρα ζήτησε ποτέ άδεια έκδοσης στα αραβικά οποιουδήποτε βιβλίου του Ν. Καζαντζάκη, ούτε κατέβαλε πνευματικά δικαιώματα». «Ο απαγορευθείς λιβανεζο-αιγυπτιακός “Ζορμπάς” είναι παράνομος και πειρατικός σύμφωνα με τον διεθνή νόμο».

(Καθημερινή, 14/2/2007)

Η διώρυγα του Παναμά

Στις αρχές του 20ου αιώνα και συγκεκριμένα το έτος 1903 αποσπάστηκε ένα κομμάτι της Κολομβίας, χώρα που είχε ιδρυθεί από τον απελευθερωτή της Λατινικής Αμερικής Simon Bolivar (Μπολίβαρ, 1783-1830), και αμέσως αναγνωρίστηκε από τις ΗΠΑ ως ανεξάρτητο κράτος με το όνομα Παναμάς. Ως αντάλλαγμα και προφανώς στο πλαίσιο προϋπάρχοντος σχεδίου, ανέθεσε η κυβέρνηση του νέου κράτους στις ΗΠΑ να κατασκευάσουν μία διώρυγα που θα ένωνε τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό και διαπερνά τη χώρα.

Η ιστορία της διέλευσης του Παναμά αρχίζει τον 16ο αιώνα με τον Ισπανό τυχοδιώκτη Vasco Nunes de Balboa (Μπαλμπόα, 1475-1517), ο οποίος το έτος 1513 άφησε στην ανατολική ακτή τα πλοία και τους συναδέλφους του και προχώρησε στη ζούγκλα της άγνωστης χώρας για να βρει κάποια «ινδική πόλη». Μετά από εξοντωτικό ποδαρόδρομο μέσα από τη δύσβατη ζούγκλα έφτασε η αποδεκατισμένη ομάδα σ’ ένα ύψωμα της δυτικής ακτής και είδε μπροστά της μια τεράστια θαλάσσια επιφάνεια. Απογοητευμένοι γύρισαν, όσοι επιβίωσαν, στους αναμένοντες συντρόφους τους και ο Μπαλμπόα τους ανακοίνωσε περίλυπος ότι δεν συνάντησαν τίποτα από τις Ινδίες, εκεί στην άλλη άκρη βρήκαν «θάλασσα, μόνο θάλασσα!» Είχε ανακαλύψει ως πρώτος Ευρωπαίος τον Ειρηνικό Ωκεανό και δεν το κατάλαβε, γιατί ήταν πεπεισμένος ότι ο Κολόμβος είχε αποβιβαστεί το 1492 στη δυτική πλευρά των Ινδιών.

Το έτος 1523, όταν είχαν πλέον συνειδητοποιήσει οι πάντες ότι είχε ανακαλυφθεί μια νέα ήπειρος πολύ μακριά από τις Ινδίες, διατύπωσε ο Ισπανός βασιλιάς Κάρολος Ε’ (1500-1558) την ιδέα να κατασκευαστεί στη στενή λουρίδα του σημερινού Παναμά μια διώρυγα μεταξύ Ατλαντικού και Ειρηνικού Ωκεανού. Αν και έγιναν τεχνικές μελέτες για την υλοποίηση αυτής της ιδέας, δεν ευοδώθηκαν οι προσπάθειες, τόσο λόγω τεχνικών προβλημάτων, όσο και λόγω της περιορισμέντης εμπορικής κίνησης στην περιοχή.

Έκτοτε και μέχρι το 19ο αιώνα υπήρξαν επανειλημμένα ιδέες για ένα κανάλι, αλλά αυτές φάνηκε να αποκτούν πιθανότητα υλοποίησης, όταν ανακαλύφθηκαν στη δεκαετία του 1840 κοιτάσματα χρυσού στην Καλιφόρνια και η σύνδεση ανατολικής και δυτικής ακτής των ΗΠΑ μέσω της ίδιας της χώρας ήταν τότε ιδιαίτερα επισφαλείς (συγκρούσεις με Ινδιάνους, περιορισμένο οδικό δίκτυο κλπ.) Τελική ώθηση για την υλοποίηση αυτού του τεχνικού έργου έδωσε η κατασκευή και λειτουργία της διώρυγας του Σουέζ. Το 1876 συγκροτήθηκε μια γαλλική εταιρία που είχε επικεφαλής τον ίδιο Λεσέψ, ο οποίος είχε μελετήσει και κατασκευάσει τη διώρυγα του Σουέζ. Το έτος 1878 έλαβε η εταιρία την άδεια για έναρξη εργασιών από την κυβέρνηση της Κολομβίας και στο χρονικό διάστημα 1881-1889 εκτελέστηκαν έργα διανοίξεως, κατά τη διάρκεια των οποίων πέθαναν από εργατικά ατυχήματα, κίτρινο πυρετό και ελονοσία περί τους 22.000 ανθρώπους, δηλαδή 7,5 άνθρωποι την ημέρα.

Προγραμματισμένη ήταν μια διώρυγα μήκους περί τα 73 km, αλλά οι κακές συνθήκες εργασίας στις ελώδεις περιοχές και η κακή χρηματοδότηση του έργου δυσκόλευαν πολύ τις πρόοδο των εργασιών. Ο Λεσέψ αναπροσάρμοσε τα σχέδια και συμφώνησε να ετοιμάσει μια διώρυγα μέχρι το έτος 1890. Ο κακός προγραμματισμός, τα πολλαπλά τεχνικά προβλήματα και η ελλιπής μελέτη του υπεδάφους, αλλά και τα συνεχή σκάνδαλα διαφθοράς οδήγησαν το έτος 1890 στη διακοπή των εργασιών, όταν είχε κατασκευαστεί μόλις το ένα έκτο τους συνολικού μήκους. Αποδείχθηκε τελικά ότι οι εργασίες σε μια στεγνή και επίπεδη έρημο, όπως εκείνη στην Αίγυπτο, ήταν πολύ καλύτερο πεδίο εργασιών από το ανώμαλο και ελώδες έδαφος στη ζούγκλα του Παναμά.

Τα υπολείμματα της εταιρίας που κατασκεύαζε τη διώρυγα αγοράστηκαν με σχετικά μικρό αντίτιμο από την κυβέρνηση των ΗΠΑ, η οποία μέχρι τότε δεν είχε παρουσιάσει ικανοποιητικά σχέδια για την υλοποίηση αυτού του έργου. Σημαντικό εμπόδιο στη συμμετοχή των ΗΠΑ ήταν μέχρι τότε ο ανταγωνισμός από πλευράς ενδιαφερομένων για ένα άλλο σχέδιο διώρυγας στη Νικαράγουα. Τελικά συμφώνησαν οι κυβερνήσεις ΗΠΑ και Κολομβίας για τη συνέχιση των έργων του Λεσέψ. Όταν όμως το 1903 έφτασε η εποχή να υπογραφούν οι συμφωνίες, η κυβέρνηση της Κολομβίας υπαναχώρησε, οπότε η κυβέρνηση των ΗΠΑ μεθόδευσε την πραξικοπηματική απόσπαση του σημερινού Παναμά από την Κολομβία και την ανακήρυξη ανεξάρτητου κράτους.

Αμέσως σχεδόν άρχισαν οι εργασίες κατασκευής που κράτησαν περίπου 11 χρόνια και το έτος 1914 πέρασε από το κανάλι το πρώτο πλοίο. Όμως η επίσημη έναρξη λειτουργίας πραγματοποιήθηκε έξι χρόνια αργότερα. Με την κατασκευή αυτής της διώρυγας καταργήθηκε μια διαδρομή 26.000 km γύρω από τη νότια Αμερική και μίκρυνε τη θαλάσσια διαδρομή από τη Νέα Υόρκη στο Σαν Φρανσίσκο στα 10.000 km. Η ίδια η διώρυγα έχει σήμερα μήκος λίγο μεγαλύτερο από 80 km και εξισορροπεί μια ασήμαντη υψομετρική διαφορά μεταξύ Ειρηνικού και Ατλαντικού Ωκεανού μόλις 24 cm. Το εσωτερικό της χώρας βρίσκεται όμως περί τα 26 μέτρα υψηλότερα από τη στάθμη της θάλασσας και αυτή η διαφορά εξισορροπείται με 3 δεξαμενές.

Η διέλευση της διώρυγας διαρκεί με κανονικές συνθήκες 8-10 ώρες και για το σκοπό αυτό σύρονται τα πλοία από οδοντωτούς σιδηροδρόμους εκατέρωθεν του καναλιού. Το μέγιστο επιτρεπτό βύθισμα των πλοίων που διέρχονται από τη διώρυγα είναι 12 μέτρα. Επειδή δε με τη σταδιακή μεγέθυνση των σκαφών, ένα μεγάλο μέρος από αυτά δεν μπορεί να εισέλθει στις δεξαμενές της διώρυγας, κατασκευάζονται ειδικά στενά σκάφη (Panamax ή PanMax), κυρίως για μεταφορά εμποροκιβωτίων (containers) με μοναδικό προορισμό την διεκπεραίωση του εμπορίου μέσω της διώρυγας του Παναμά.

Στις αρχές του 21ου αιώνα απασχολούνταν στη ζώνη της διώρυγας περί τους 8.000 ανθρώπους. Από την αρχή λειτουργίας της διώρυγας του Παναμά το έτος 1920, μέχρι το έτος 2005, πέρασαν από αυτό το υδάτινο διάδρομο σχεδόν 900.000 πλοία. Αυτός ο ρυθμός διελεύσεων αναμένεται να αυξηθεί στο βαθμό που αυξάνεται το εμπόριο της ανατολικής πλευράς των ΗΠΑ με την Κίνα, την Ιαπωνία και τις λοιπές χώρες της ανατολικής Ασίας. Γι’ αυτό μελετώνται σχέδια για μία νέα διώρυγα ή για βελτίωση των εγκαταστάσεων που λειτουργούν τώρα.

Η διαμόρφωση και ο προσανατολισμός της στενής λουρίδας γης που αποτελεί το κράτος του Παναμά, οδηγεί στην αξιοπερίεργη κατάσταση, το «ανατολικό» άκρο της διώρυγας στον Ατλαντικό να βρίσκεται δυτικότερα από το «δυτικό» άκρο της στον Ειρηνικό. Έτσι, ένα πλοίο που έρχεται από τον Ατλαντικό, πλέει πάνω στη διώρυγα ανατολικά για να καταλήξει στον Ειρηνικό και αντίστροφα.

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos) (Από την Ιστορία της Τεχνολογίας)

Γυναίκα στην κορυφή του Harvard

...

Η Drew Gilpin Faust εκλέχτηκε την Κυριακή ως η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Χάρβαρντ. Μέχρι πρότινος κατείχε τη θέση της Πρυτάνεως του Ινστιτούτου Ράτκλιφ του πανεπιστημίου και θεωρήθηκε η καταλληλότερη υποψήφια για την προεδρία μετά τις εντάσεις που προκάλεσε η πενταετής προεδρία του προκατόχου της, Λώρενς Σάμερς.

Μετά την εκλογή της κ. Φάουστ, τα οχτώ καλύτερα πανεπιστήμια των ΗΠΑ έχουν όλα γυναίκες προέδρους, αν και πολλοί καθηγητές δήλωσαν τη δυσαρέσκεια τους για τη συγκεκριμένη επιλογή αφού η νέα πρόεδρος δεν είναι απόφοιτος του Χάρβαρντ.

Η προεδρία του Χάρβαρντ δεν θα είναι εύκολη υπόθεση, αφού εκτός από όλα τα διοικητικά θέματα που χειρίζεται το πανεπιστήμιο, η κ. Φάουστ θα πρέπει να διαχειρισθεί με επιτυχία τα ετήσια κονδύλια που δίνονται στο πανεπιστήμιο και που φτάνουν τα τριάντα εκατομμύρια δολάρια. Επιπλέον, η προεδρία της κ. Φάουστ έχει ήδη προσελκύσει το ενδιαφέρον τόσο των μέσων ενημέρωσης όσο και της υπόλοιπης ακαδημαϊκής κοινότητας, γεγονός που αναπάντεχα θα στρέφει τα βλέμματα πολλών στις επιδόσεις της ως πρόεδρος του δημοφιλούς πανεπιστημίου.

(Καθημερινή, 12/2/2007)

Ο Κτησίβιος από την Αλεξάνδρεια

Διαχρονική οπισθοδρομικότητα

(του Γεώργιου Π. Μαλούχου, Καθημερινή 11/2/2007)

Λεγόταν Κτησίβιος και ήταν Ελληνας μηχανικός, από την Αλεξάνδρεια. Σήμερα, δεν τον θυμάται σχεδόν κανένας. Ομως, φυσιογνωμίες από τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ μέχρι τον Τζον Λένον ή τον Τελόνιους Μονκ, αλλά κι όλους τους ανθρώπους στον κόσμο που αγάπησαν τη μουσική, όλοι του χρωστάμε πάρα πολλά, καθώς μια εφεύρεσή του τον 3ο π.Χ. αιώνα καθόρισε όσο καμία άλλη την εξέλιξη της μεγάλης τέχνης: ήταν η ύδραυλις, το πρώτο πληκτροφόρο και πολυφωνικό όργανο στην ιστορία. Ηταν ο «παππούς» του πιάνου, του δημοφιλέστερου μουσικού οργάνου στον κόσμο.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η ύδραυλις, που ο Κτησίβιος τη βάσισε σε μαθηματικές μελέτες του Πυθαγόρα για την αρμονία της μουσικής κλίμακας, ήταν σε χρήση τουλάχιστον μέχρι τον 9ο αιώνα στο Βυζάντιο, δηλαδή περίπου μέχρι την εποχή του Σχίσματος των Εκκλησιών. Ομως, ξαφνικά, μετά, σαν να χάνεται από το πρόσωπο της (ανατολικής) γης. Και μερικούς αιώνες αργότερα επανεμφανίζεται πλέον στη Δύση με τη μορφή του εκκλησιαστικού οργάνου που πάνω του χτίστηκε όλο το μέγα μουσικό, ευρύτερο πνευματικό, αλλά και πολιτικό δυτικό οικοδόμημα των τελευταίων 500 ετών. Ομως τι ήταν αυτό που στέρησε από τον ελληνικό πολιτισμό τη δυνατότητα να αναπτύξει ο ίδιος μια τόσο συγκλονιστική δική του εφεύρεση που μεγαλούργησε αργότερα στη Δύση; Κακά τα ψέματα: δεν ήταν τίποτα άλλο από έναν εκκλησιαστικό σκοταδισμό, ο οποίος, στην πραγματικότητα, πάνω απ’ όλα δεν άντεχε το στοιχείο της πολυφωνίας που αυτό το επαναστατικό όργανο τόσο δυναμικά για πρώτη φορά αντιπροσώπευσε. Ετσι, η ανατολική μουσική παρέμεινε για πάντα προσκολλημένη στη μονοφωνία, με όλες τις αντίστοιχες πνευματικές και πολιτικές επιπτώσεις, ενώ στη Δύση, έστω και μέσα από αγώνες και θυσίες αιώνων, αναπτύχθηκε κάποτε ένας νέος μουσικός, πνευματικός και, αντίστοιχα, πολιτικός τελικά χώρος της ελευθερίας της τέχνης και της σκέψης.

Η δυτική Εκκλησία, αν και πάλεψε κι εκείνη εναντίον της πολυφωνίας, τελικά δεν κατάφερε να τη νικήσει, όπως το πέτυχε προτύτερα η ανατολική. Αντίθετα, η μουσική διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη λουθηρανική μεταρρύθμιση επιτρέποντας στους πιστούς να εκφράσουν, μέσα ακριβώς από αυτήν την πολυφωνία, όχι μόνον την εσωτερική ανάγκη τους για αρμονία, αλλά, μέσα από τον πολυφωνικό λόγο τον οποίο «έντυνε» η μουσική και τις σκέψεις και τις αγωνίες τους ενάντια στην ασφυκτικότητα του καθολικού δόγματος. Η μουσική έγινε τότε, για πρώτη φορά, η μεγάλη κρυφή δύναμη μιας επανάστασης. Και μέσα από αυτήν τη διαδικασία βοηθήθηκε η πρώτη στην ιστορία μεγάλη απελευθέρωση του ανθρώπου από τον καταναγκασμό της Εκκλησίας.

Θα πείτε, τώρα, καλά, τι τον έπιασε αυτόν ξαφνικά με τον Κτησίβιο, τις Εκκλησίες, την ελευθερία και τον Μπαχ; Μα, ακόμα και σήμερα, όπου κι αν γυρίσει κανείς το κεφάλι του, δεν βλέπει τίποτα άλλο παρά το πόσο επίκαιρα παραμένουν όλα αυτά, το πόσο διάφορες Εκκλησίες, παρά τα όσα μπορεί να λέμε, ασκούν ακόμα και στον 21ο αιώνα την πιο οπισθοδρομική εκδοχή της εξουσίας τους: μόλις χθες δεν έγινε το ίδιο με τον αγιογράφο Κωνσταντίνο Βαφειάδη και τις αγιογραφίες του με τον Λένιν στην Αξιούπολη;

Πολύ συχνά, κάποια –πάσης φύσεως και θρησκείας– ιερατεία όχι μόνον δεν θέλουν να δουν μπροστά, αλλά δεν έχουν και δισταγμούς στο πώς θα ασκήσουν την ισχύ τους προκειμένου σταματήσουν μια πρόοδο που μπορεί να νιώθουν ότι τα απειλεί. Και, τότε, ξεκινά ο σκοταδισμός, που στην Ελλάδα τον είδαμε και σε άλλη μια έκφρασή του αυτές τις μέρες, στην επιμονή για την με κάθε τρόπο απαγόρευση της καύσης των νεκρών. Η Εκκλησία, που πάνω απ’ όλα υπάρχει για να συνοδεύει τους ανθρώπους στην ύστατη ώρα του πόνου, προτιμά να... τους στέλνει στη Βουλγαρία, αν εκείνοι επιθυμούν να μην γίνουν τροφή για τα σκουλήκια, αλλά να καούν στην πυρά... Αραγε, πόσο ταιριάζουν όλα αυτά στον 21ο αιώνα; Και πόσο πιο κοντά φέρνουν την Εκκλησία με τους ανθρώπους; Θα πείτε, εδώ ζούμε ακόμα σ’ ένα κόσμο που οι ηγέτες του πιο δυστυχούς, πιο αιματοβαμμένου λαού της εποχής μας, των πολύπαθων Παλαιστινίων, πρέπει να κλειστούν στην ιερή τους πόλη, τη Μέκκα, για να κάνουν εκεί την ειρήνη μεταξύ τους, μήπως μετά είναι ενδεχόμενη και η ειρήνη σε όλη τη Μέση Ανατολή και τον κόσμο...

Για το εκκλησιαστικό όργανο βλέπε επίσης εδώ!