Η απόρριψη της εξελικτικής επιστήμης από τους (υπερ-)φυσικούς σκοταδιστές

του Σπύρου Μανουσέλη, efsyn.gr, 8/3/2019

Στην προσπάθειά μας να στηλιτεύσουμε τις αντιεξελικτικές δοξασίες του προέδρου της ΕΕΦ ζητήσαμε τη συμβολή δύο γνωστών και καταξιωμένων Ελλήνων βιολόγων, του Λευτέρη Ζούρου και του Μάνου Παπαδάκη, που με τα επιχειρήματά τους υπερασπίζονται τον επιστημονικό ορθολογισμό ενάντια στον ταχύτατα εξαπλούμενο ψευδοεπιστημονικό σκοταδισμό.

Ο Δημιουργισμός είναι η δογματική, δηλαδή η αναπόδεικτη επιστημονικά θρησκευτική πεποίθηση ότι ο Θεός είναι ο Δημιουργός όλων των υλικών και άυλων-πνευματικών φαινομένων του Σύμπαντος, που με τη θαυματουργό παρέμβασή Του μπορεί να καθορίζει ή να αλλάζει κατά βούληση τη δυναμική των φυσικών και των ανθρώπινων πραγμάτων. Η νέα, πιο επιστημονικοφανής γενιά δημιουργιστών διατείνεται, μάλιστα, ότι η βιολογική θεωρία της εξέλιξης όχι μόνο δεν αποτελεί επαρκή επιστημονική εξήγηση, αλλά ότι είναι θεμελιωδώς εσφαλμένη. Συνεπώς, υποστηρίζουν, η επίκληση ενός πάνσοφου Δημιουργού και σχεδιαστή είναι όχι μόνο θεμιτή αλλά και επιστημονικά αναγκαία!

Αν αυτή η περιγραφή των απόψεων του Δημιουργισμού είναι ακριβής, τότε πώς είναι δυνατόν όχι μόνο να υιοθετείται αλλά και να προβάλλεται δημόσια από τον πρόεδρο της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών (ΕΕΦ) Ευστράτιο Θεοδοσίου που, επιπλέον, υπήρξε αναπληρωτής καθηγητής Αστροφυσικής;

Με τη συμβολή του εξελικτικού βιολόγου καθηγητή Λευτέρη Ζούρου θα επιχειρήσουμε να ξετυλίξουμε το κουβάρι του νέου ψευδοεπιστημονικού σκοταδισμού.

● Δυστυχώς, ακόμη και σήμερα, ενάμιση αιώνα μετά τη δημοσίευση των ιδεών του Δαρβίνου, οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι η βιολογική εξέλιξη είναι απλώς μια «υπόθεση» και όχι ένα καλά επιβεβαιωμένο και άρα αδιαμφισβήτητο φυσικό φαινόμενο. Μια άποψη που, στον τόπο μας, διατυπώνεται συχνά και από επιφανή στελέχη του Δ.Σ. της Ενωσης Ελλήνων Φυσικών. Ποια είναι η στάση σας απέναντι σε τέτοιες αντιεπιστημονικές δοξασίες, όταν μάλιστα εκφράζονται από μια ιστορική επιστημονική ένωση, όπως η ΕΕΦ;

Επιτρέψτε μου να αρχίσω από το τέλος της ερώτησης. Πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί με τις «συλλογικότητες», ιδιαίτερα όταν αυτές δεν έχουν αποκλειστικό ρόλο την παραγωγή επιστημονικής γνώσης. Σε θέματα επιστημονικής ερμηνείας η προσωπική άποψη είναι προτιμότερη της συλλογικής επειδή υπέχει την υποχρέωση της άμεσης απάντησης στη διαφωνία. Η υποχρέωση αυτή είναι πιο χαλαρή όταν οι απόψεις διατυπώνονται με τη στάμπα της συλλογικότητας.

Αυτός είναι ο κύριος λόγος που τέτοιες διακηρύξεις είναι εκτιθέμενες στην υποψία ότι κατά βάση πρόκειται για προσωπικές απόψεις. Δεν ισχύει το ίδιο με ιδρύματα που είναι εντεταγμένα στην υπηρεσία της επιστήμης, όπως τα πανεπιστήμια ή οι ακαδημίες, όπου η έκφραση απόψεων εξ ονόματος του ιδρύματος υπόκειται σε αυστηρή διαδικασία. Θέλω να κάνω αυτή την επισήμανση γιατί δεν είμαι πεπεισμένος ότι οι απόψεις που με καλείτε να σχολιάσω αντανακλούν την ΕΕΦ ως σύνολο.

Όσον αφορά την ουσία της ερώτησης θέλω να τονίσω το «δυστυχώς» που καθόλου τυχαία επιλέξατε ως πρώτη λέξη. Δεν είναι τόσο μεγάλο δυστύχημα το ότι ένα μέρος της κοινωνίας συγχέει το γεγονός της εξέλιξης με τη θεωρία που επιχειρεί να το ερμηνεύει. Η σύγχυση μεταξύ του γεγονότος και της ερμηνείας του είναι κοινός τόπος. Η Γη πάντοτε περιστρεφόταν γύρω από τον Ήλιο, όμως η ερμηνεία της περιστροφής έχει μια ηλικία μόλις 500 ετών. Η σύγχυση, αν δεν στηρίζεται στον δογματισμό, είναι σε έναν βαθμό αναμενόμενη και θεμιτή. Όταν όμως μπαίνει στη μέση το απόλυτο και το θέσφατο τότε έχουμε το «δυστυχώς» υψωμένο στο τετράγωνο.

Είμαι της άποψης ότι ένα μέρος του πληθυσμού δεν θα αισθανθεί ποτέ άνετα με τη θεωρία της εξέλιξης γιατί από μικρή ηλικία μπήκε στο λούκι των υπερφυσικών ερμηνειών. Πρόκειται για το ίδιο μέρος της κοινωνίας που αμφισβητεί γενικά την επιστήμη. Τέλος, υπάρχουν αυτοί που τροφοδοτούν αυτό το αίσθημα της αμφισβήτησης, γιατί αδυνατούν να κρατήσουν έξω από τη θεώρηση του φυσικού κόσμου τις υπερβατικές ερμηνείες. Έτσι αναλαμβάνουν τον ρόλο της εξ αυθεντίας αμφισβήτησης όχι μόνο των ευρημάτων της επιστήμης αλλά και της επιστημονικής μεθοδολογίας που από τα χρόνια της Αναγέννησης αποτελεί το πολυτιμότερο επίτευγμα της ανθρωπότητας.

Οι ίδιοι βέβαια το αρνούνται αυτό και ισχυρίζονται ότι επιχειρηματολογούν επιστημονικά. Μόνο που αυτό το «επιστημονικά» φροντίζουν να το κρατήσουν έξω από τα ερευνητικά εργαστήρια και τα επιστημονικά συνέδρια, μακριά από το «Ιδού η Ρόδος...» της επιστήμης. Και αυτό συνιστά ένα «δυστυχώς» υψωμένο στον κύβο.

● Εκτός όμως από τα συνήθη θρησκευτικά και συναισθηματικά εμπόδια υπάρχουν και κάποια βαθύτερα νοητικά-επιστημολογικά εμπόδια για την απόρριψη της εξελικτικής προέλευσης κάθε μορφής ζωής, άρα και του ανθρώπου. Ποια θεωρείται ότι είναι αυτά τα εμπόδια και γιατί είναι συνήθως φυσικοί οι επιστήμονες που απορρίπτουν την ευρέως αποδεκτή από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα εξελικτική θεωρία;

Για την ευρύτερη κοινωνική αποδοχή της εξελικτικής προέλευσης όλων των μορφών της ζωής, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, τα εμπόδια είναι πολλά, θα μπορούσα ωστόσο να τα κατατάξω σε δύο βασικές κατηγορίες: τα ψυχολογικά και τα γνωσιακά. Τα πρώτα είναι γνωστά. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπερβεί το ερώτημα από πού ήρθα και πού πάω. Πρόκειται για το αίσθημα της αδυναμίας, της προσωρινότητας, του δέους. Οι ενδοιασμοί κατά της επιστήμης γενικά και της θεωρίας της εξέλιξης ειδικότερα οφείλονται στην αδυναμία μας να συμβιβαστούμε με την ασημαντότητά μας μέσα στην απεραντοσύνη του χωροχρόνου και συνέπεια αυτής της αδυναμίας είναι η προσφυγή στο υπερβατικό.

Ας είμαστε ειλικρινείς: στην επιθυμία μας να ερμηνεύσουμε τον κόσμο δεν μπορούμε να στηριζόμαστε ταυτόχρονα στη γνώση «εξ ανακαλύψεως» και στη γνώση «εξ αποκαλύψεως». Δεν μπορείς να παντρέψεις τη θεϊκή με την ανθρώπινη γνώση και να αποζητάς συζυγική ισότητα και αρμονία μεταξύ τους.

Σε αντίθεση με το ψυχολογικό εμπόδιο, το δεύτερο εμπόδιο στην αποδοχή της εξελικτικής θεωρίας έχει να κάνει με την εντύπωση ότι πίσω από κάθε δημιούργημα κρύβεται ένας δημιουργός. Ο Πάλεϊ (στα τέλη του 18ου αιώνα) το έθεσε ως εξής: Οταν στον δρόμο δω μια πέτρα θα την προσπεράσω, όταν όμως δω ένα ρολόι θα διερωτηθώ ποιος το έφτιαξε. Ο Δαρβίνος θεώρησε -και οι βιολόγοι σήμερα συμφωνούν!- ότι έλυσε την απορία του Πάλεϊ.

Η βιολογία στηρίζεται στον φυσικό νόμο ότι καμιά χημική αντίδραση δεν δίνει πάντοτε και κάτω από όλες τις δυνατές συνθήκες το ίδιο αποτέλεσμα. Μάλιστα, όσο πιο σύνθετη είναι η χημική αντίδραση τόσο πιο πιθανό είναι ότι θα πάρουμε κάποιο διαφορετικό αποτέλεσμα από το προβλεπόμενο. Από τη στιγμή που αναδύθηκε ένα μόριο με την ιδιότητα της αυτο-αντιγραφής -όπως π.χ. το RNA ως πρόδρομος του DNA- προέκυψε και η βεβαιότητα ότι αυτό το μόριο θα παρήγε τόσο ακριβή όσο και μη ακριβή αντίγραφά του (αυτά που ονομάζουμε μεταλλαγές) και άρα αναπόφευκτα θα προέκυπτε μια ποικιλότητα τέτοιων μορίων.

Ο ίδιος νόμος μάς λέει ότι δύο διαφορετικά μόρια ικανά να αναπαράγονται μέσω χημικών αντιδράσεων είναι φυσικώς αδύνατο να αντιδρούν με ακριβώς τον ίδιο τρόπο πάντα και κάτω από όλες τις φυσικές συνθήκες: το ένα θα αποσυντεθεί πιο γρήγορα ή ο χρόνος της αντιγραφής του θα είναι μεγαλύτερος. Το αποτέλεσμα θα είναι ότι, με τον χρόνο, μια μορφή μορίου θα επιζήσει και η άλλη θα εξαφανιστεί (αυτό το ονομάζουμε επιλογή). Δώστε σ’ αυτό το απλό φυσικό σχήμα 4 δισεκατομμύρια χρόνια σε έναν πλανήτη με ασίγαστη γεωλογική και μετεωρολογική δραστηριότητα όπως η Γη και θα έχετε «απο-θαυματοποιήσει» το θαύμα της ζωής!

Όμως, είμαστε επιρρεπείς στο να θαυμάζουμε. Μας είναι δύσκολο να δεχθούμε ότι τα χρώματα της πεταλούδας, το μάτι του γερακιού και ο εγκέφαλος του ανθρώπου αποτελούν προϊόντα μιας τέτοιας φυσικής διαδικασίας, άρα πρέπει να πρόκειται για... θαύμα. Δεν περνά από τον νου μας ότι θαύμα θα θεωρούσε και ένας πρόγονός μας της παλαιολιθικής εποχής το ότι ο απόγονός του πήγε στο φεγγάρι. Υπάρχει λοιπόν σε κάθε κοινωνία μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων που δεν μπορεί να ξεπεράσει το δίλημμα του Πάλεϊ.

Για κάποιους φυσικούς, το πρόβλημα γίνεται οξύτερο. Ας μην ξεχνάμε ότι οι φυσικοί, πολύ περισσότερο από τους συναδέλφους τους από τις άλλες φυσικές και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, δεν είναι εθισμένοι στην πολυπλοκότητα: απαιτούν μια άμεση σχέση μεταξύ αιτίου/αποτελέσματος, δεν αφήνουν πρόθυμα χώρο στην πιθανοκρατία, απαιτούν ακρίβεια, επαναληψιμότητα και προβλεψιμότητα. Μάλιστα, κάποιοι απ’ αυτούς, με «ιεραποστολικό DNA», δειλιάζουν μπρος στο μέγεθος και την πολυπλοκότητα των προβλημάτων που ανά πάσα στιγμή αντιμετωπίζει η επιστήμη και αυτομολούν στο υπερπέραν. Εξάλλου, η αφορμή που μου ζητήσατε αυτή τη συνέντευξη είναι ακριβώς μια περίπτωση τέτοιας αυτομόλησης.

Όταν κάποιος απορρίπτει τη θεωρία της εξέλιξης επειδή δεν μπορεί, υποτίθεται, να εξηγήσει κάποιες παρατηρήσεις, ισχυρίζεται ότι αυτό το κάνει πατώντας σε επιστημονικά κριτήρια, όμως ποτέ δεν μπαίνει στον κόπο να υποδείξει εύλογες εναλλακτικές ερμηνείες που να επιδέχονται επιστημονικό έλεγχο. Έτσι ο επιστημονισμός του παραμένει κουτσός.

Ουσιαστικά δεν πρόκειται για επιστήμη. Πρόκειται, αντίθετα, για το δόγμα «δεν γνωρίζω, άρα ο Θεός», που φυσικά είναι πανάρχαιο. Αν υποκύπταμε σε αυτό το δόγμα θα πιστεύαμε ακόμα ότι ο κεραυνός προέρχεται από τον Δία. Αλλά ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για μια μειονότητα φυσικών και σίγουρα όχι για αυτούς που έχουν μια ζώσα σχέση με την επιστήμη. Οι δεύτεροι μιλούν για τον νόμο της απροσδιοριστίας και για τη θεωρία του χάους, τα οποία ερμηνεύονται επιτυχώς ως εγγενείς ιδιότητες του φυσικού κόσμου και όχι ως απόρροια υπερφυσικών δυνάμεων. Και ας μην ξεχνάμε ότι κάποιοι κορυφαίοι φυσικοί έχουν κάνει θεμελιώδεις προσφορές στη θεωρία της εξέλιξης.

● Το μοιραίο σφάλμα του επιχειρήματος των δημιουργιστών είναι ότι θέλοντας, κατά βάθος, να επιβεβαιώσουν τη μοναδικότητα του ανθρώπινου είδους στο ζωικό βασίλειο, καταφεύγουν σε υπερφυσικές «εξηγήσεις». Μολονότι είστε αρκετά ανεκτικός με όσους έχουν ανάγκη να πιστεύουν σε κάποια θρησκεία, γιατί καταδικάζετε απερίφραστα τους οπαδούς του Δημιουργισμού και του Ευφυούς Σχεδιασμού;

Είμαι ανεκτικός απέναντι σ’ αυτόν που νιώθει την ανάγκη να θρησκεύεται για τον ίδιο λόγο που είμαι ανεκτικός απέναντι σε αυτόν που νιώθει την ανάγκη να έχει φίλους. Πρόκειται για βιοτικές ανάγκες με τις οποίες μας εφοδίασε η ιστορία του είδους μας, όπως εφοδίασε κάποια πουλιά να μεταναστεύουν το φθινόπωρο από τον Βορρά προς τον Νότο.

Βέβαια, νιώθω πολύ μεγαλύτερη συμπάθεια για αυτούς που αισθάνονται απλώς την ανάγκη παραδοχής μιας υπέρτατης δύναμης απ’ ό,τι για εκείνους που δεν σταματούν εκεί αλλά προχωρούν στην περιτύλιξη αυτής της προσωπικής τους ανάγκης με δογματισμούς και μύθους. Αυτό το επιπλέον βήμα είχε στο παρελθόν ένα πλεονέκτημα ως παράγοντας συσπείρωσης και επιβίωσης μιας κοινωνικής ομάδας, σήμερα όμως μπορεί να αποτελέσει μόνο πηγή κακών.

Από το προσωπικό βίωμα της πίστης μέχρι τη διατύπωση «επιστημονικών» θεωριών, όπως είναι ο Δημιουργισμός, η απόσταση είναι μεγάλη και ο κίνδυνος θανάσιμος. Οι επιστήμονες ποτέ δεν φοβήθηκαν τον Δημιουργισμό ως αντίπαλη θεωρία, γνώριζαν ότι η ίδια η ονομασία «επιστημονικός δημιουργισμός» ή «ευφυής σχεδιασμός» αποτελεί επιστημολογική αντίφαση που εύκολα καταρρέει και δεν αντέχει στην αυστηρή επιστημονική κρίση, όπως έχει επανειλημμένα συμβεί στα δικαστήρια των ΗΠΑ.

Ωστόσο, οι επιστήμονες είναι θορυβημένοι, όπως πρέπει να είναι θορυβημένος κάθε σκεπτόμενος άνθρωπος, από τη διείσδυση που μπορεί να έχουν στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο τέτοιες ψευδοεπιστημονικές δοξασίες. Οπως ορθότατα επισημάνατε, κύριε Μανουσέλη, στο σχετικό άρθρο σας πριν από δύο εβδομάδες, αυτό θα ισοδυναμούσε με σίγουρη κατάρρευση όχι μόνο της ελευθερίας της σκέψης, αλλά και του δημοκρατικού πολιτεύματος, μια επιστροφή στον σκοταδισμό: δεν μπορείς να καταργείς την Επιστήμη και να ελπίζεις στην επιβίωση της Δημοκρατίας, τα δύο είναι αλληλένδετα.

● Το γεγονός ότι, εξ ορισμού, η επιστήμη δεν εξηγεί τα πάντα ούτε και μπορεί να προσφέρει οριστικές απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα και τις αγωνίες μας νομιμοποιεί, άραγε, το θρησκευτικό δόγμα της θεϊκής δημιουργίας και το ανορθολογικό αίτημα κάποιων πιστών να διδάσκονται στα σχολεία και τα πανεπιστήμια εξίσου με τις επιστημονικές θεωρίες οι θρησκευτικές δοξασίες τους;

Το ερώτημά σας, εκτός από επίκαιρο, είναι καίριο και απαιτεί μια σαφή απάντηση. Όλη η ζωή από τότε που άρχισε, πριν από 4 δισεκατομμύρια χρόνια, μέχρι σήμερα ήταν και εξακολουθεί να είναι το προϊόν αποκλειστικά φυσικών διεργασιών. Η άποψη ότι ο άνθρωπος εξαιρείται από αυτή τη φυσική διαδικασία αποτελεί τη μεγαλύτερη αλαζονεία που μπορεί να φανταστεί κανείς.

Το αβυσσαλέο χάσμα που χωρίζει τον κόσμο στα δύο, όλες τις μορφές της ζωής από τη μία και τον άνθρωπο μόνο και κατάμονο από την άλλη, αποτελεί τη μέγιστη ύβρι, με την έννοια που έδιναν στη λέξη αυτή οι αρχαίοι Έλληνες. Πρόκειται για την αλαζονεία που οδήγησε στο «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε την Γην» που γνωρίζουμε καλά πού μας έχει οδηγήσει. Και ασφαλώς, για τον αλαζονικό διαχωρισμό του ανθρώπινου από τα άλλα ζωικά είδη δεν υπάρχει ούτε ίχνος επιστημονικής μαρτυρίας. Η γεφύρωση αυτού του χάσματος ήταν το κατόρθωμα του Δαρβίνου και η αιτία της μανίας εναντίον του. Αν ο Δαρβίνος μπορούσε να αφήσει τον άνθρωπο μόνο του από τη μια μεριά του χάσματος, να είστε βέβαιος ότι θα ήταν ο πιο αγαπητός επιστήμονας των μυστικιστών. Αλλά τότε δεν θα είχε συνεισφέρει τίποτε στην επιστήμη.

Είμαστε περιχαρακωμένοι από τη φύση μας μέσα σε ένα πλαίσιο δυνατοτήτων, όπως είναι περιχαρακωμένο κάθε άλλο είδος ζωής. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε πόσο μπορούμε να επεκτείνουμε αυτό το πλαίσιο, πόσο μακριά μπορούμε να φτάσουμε μέσα στον φυσικό και νοητικό κόσμο που εμείς οι ίδιοι δημιουργήσαμε και δημιουργούμε. Ό,τι κάνουμε και ό,τι σκεπτόμαστε υπάρχει μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο και φυσικά, αυτό περιλαμβάνει την ιδέα του Θείου που εν πολλοίς επινοήθηκε ως απάντηση στο νοητικό σχήμα «δεν γνωρίζω, άρα ο Θεός» που σημείωσα πιο πάνω. Το να έχουμε μια απάντηση στο «δεν γνωρίζω» ήταν ανέκαθεν για τον άνθρωπο πολύ πιο σημαντικό από το αν η απάντηση αυτή είναι και σωστή.

Ποιος είναι:

Ο Λευτέρης Ζούρος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, ιδρυτικό μέλος του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών «Βιοηθική» του ίδιου Πανεπιστημίου και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Δίδαξε Γενετική και Εξελικτική Βιολογία στο Πανεπιστήμιο Dalhousie του Καναδά (στην τιμητική έδρα George Campbell της Βιολογίας) και ως ερευνητής ή προσκεκλημένος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Groningen της Ολλανδίας, στο Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο Kyushu της Ιαπωνίας, στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης της Ισπανίας και στο Πανεπιστήμιο της Ancona της Ιταλίας. Διετέλεσε επίσης διευθυντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Βιολογίας Κρήτης. 

Υπήρξε μέλος της Εκδοτικής Επιτροπής των περιοδικών «Evolution», «Molecular Biology and Evolution» και «Marine Genomics». Συγγραφέας τριών αξιόλογων επιστημονικών βιβλίων που κυκλοφορούν από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης: το «Ας συμφιλιωθούμε με τον Δαρβίνο», το «Σε αναζήτηση σκοπού σε έναν κόσμο χωρίς σκοπό», και το «Όταν ο Χότζας συνάντησε τον Αϊνστάιν» που κυκλοφόρησε πριν από δύο μήνες. Καθώς και ενός λογοτεχνικού διηγήματος: «Ίωνος Δελαλίδη (αποβιώσαντος) Ποιήματα που έγιναν ιστορίες», που κυκλοφορεί από τις εκδ. Γαβριηλίδη.

---

Μ. Παπαδάκης: Από τα fake news στη... fake science 

Στο ήδη βεβαρημένο στον τόπο μας κλίμα, λόγω των χρόνιων εκπαιδευτικών κενών όσον αφορά τις εντυπωσιακές κατακτήσεις της εξελικτικής επιστήμης, ήλθαν να προστεθούν και οι αντιεξελικτικές και ενίοτε ρατσιστικές απόψεις κάποιων επιφανών στελεχών της τωρινής ΕΕΦ. 

Ζητήσαμε από τον δρα Μάνο Παπαδάκη, γνωστό βιολόγο-γενετιστή που υπήρξε πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενωσης Βιοεπιστημόνων (ΠΕΒ) και του Συνδέσμου Ιατρικών Γενετιστών Ελλάδας, να μας εξηγήσει γιατί, μέχρι σήμερα, δεν υπήρξαν από μέρους της ΠΕΒ οι αναμενόμενες επιστημονικές αντιδράσεις στην αντιεξελικτική παραπληροφόρηση και πώς θα μπορούσαμε να καλύψουμε αυτή την εμφανή επιστημονική ολιγωρία. Ιδού τι μας απάντησε: 

«Οφείλει κανείς να ομολογήσει ότι στα «συνδρομιακά» συμπτώματα της εποχής μας είναι η αφθονία των fake news, όμως η χαλαρή στάση “του καναπέ” θα μπορούσε –ίσως με κάποια έκπληξη και δυσφορία– να ανεχθεί ακόμη και τη... fake science! Ωστόσο, το ανεπίτρεπτο και πρωτοφανές φαινόμενο της χορηγίας θεσμικής και επικοινωνιακής στήριξης ψευδοεπιστημονικών «γνώσεων» από το προεδρείο ενός ιστορικού επιστημονικού φορέα όπως η Ένωση Ελλήνων Φυσικών αποτελεί ένα πολλαπλό ατόπημα που προσβάλλει τον επιστημονικό μας πολιτισμό. 

Γι’ αυτό, κατά την ταπεινή μου γνώμη, όχι μόνο τα Τμήματα Φυσικών (ήδη είδαμε τη ρητή καταγγελία του τμήματος του ΕΚΠΑ) αλλά το σύνολο των επιστημονικών φορέων και πανεπιστημιακών τμημάτων θα έπρεπε να λάβουν άμεσα θέση και τις αναγκαίες αποστάσεις από τέτοια φαινόμενα. 

Η απόρριψη της Θεωρίας της Εξέλιξης με βάση θεωρίες αόριστες και χωρίς σαφή επιστημονική τεκμηρίωση, που βαφτίζονται π.χ. «Μαθηματική Γενετική», είναι φαινόμενο που επηρεάζει τους σοβαρούς επιστημονικούς προβληματισμούς και τον διάλογο σχετικά με τη μετεξέλιξη της δαρβινικής θεωρίας. Προβληματισμοί που, βέβαια, ουδεμία σχέση έχουν με τη fake science που προβάλλεται στις “επιστημονικές” εκπομπές στην ΕΡΤ του Στράτου Θεοδοσίου, προέδρου της ΕΕΦ! 

Η αποσιώπηση στον εκλαϊκευτικό λόγο του κ. Θεοδοσίου της επικρατούσας και αποδεκτής εξελικτικής θεωρίας (που διδάσκεται στα 7 πανεπιστημιακά τμήματα της χώρας και υποστηρίζεται από την Ακαδημία) αποτελεί θεσμική στρέβλωση που γεννά μόνο παραπληροφόρηση, δεδομένου ότι η «άλλη» δήθεν εναλλακτική άποψη που προβάλλει στερείται στοιχειώδη επιστημονική τεκμηρίωση. 

Αν και κατανοώ τους ενδοιασμούς των επιστημονικών και ακαδημαϊκών φορέων απέναντι στο πρωτόγνωρο φαινόμενο που περιγράφουμε, πιστεύω ότι μόνο η συστηματική επιστημονική κριτική μπορεί να αποτρέψει τη διάδοση τέτοιων ψευδοεπιστημονικών απόψεων. Αυτό εξάλλου πρότεινα στο Δ.Σ. της ΠΕΒ».

Βλέπε προηγούμενο κείμενο:

Η οικονομία στην άκρη μέχρι να περάσει η αναγνώριση των Σκοπίων

της Σοφίας Βούλτεψη, elzoni.gr, 4/3/2019

Τώρα πια πρέπει να το έχει καταλάβει και ο Τσίπρας. Το μαρτυρούσε το επιθετικά ενοχλημένο ύφος του κατά την συνάντησή του με τον Μοσκοβισί. Και το απολογητικό ύφος του τελευταίου: Έκαναν τη συναλλαγή, εξασφάλισαν την ησυχία τους για έναν χρόνο και τώρα που παραδόθηκε η Μακεδονία τους ρίχνουν την καμπάνα με την έκθεση της Κομισιόν και τους πετάνε σαν στημένες λεμονόκουπες.

Διότι, ως γνωστόν, την προδοσία πολλοί ηγάπησαν, τον προδότη ουδείς!

Η συνομιλία Τσίπρα–Μοσκοβισί (ο οποίος άλλαζε ύφος και περιεχόμενο δηλώσεων ανάλογα με το πού και με ποιον συνομιλούσε), αποδεικνύει πως και οι δυο γνώριζαν για τι πράγμα ακριβώς διαφωνούσαν.

Γιατί τι άλλο εκτός από (άλλη μία) περίτρανη απόδειξη της συναλλαγής με τους δανειστές προκειμένου να περάσει η Συμφωνία των Πρεσπών, αποτελεί η Έκθεση Ενισχυμένης Εποπτείας που δημοσιοποίησε η Επιτροπή στις 27 Φεβρουαρίου;

Ξαφνικά, αφού πήραν ό,τι ήθελαν για λογαριασμό των Σκοπίων – και ενώ σ’ όλη τη διάρκεια του 2018 δεν έβλεπαν τίποτε στραβό – οι κύριοι αυτοί ανακάλυψαν πως «η Ελλάδα μπαίνει σε καθεστώς υπερβολικών ανισορροπιών», μιλώντας για τα σοβαρά προβλήματα στο τραπεζικό σύστημα, στο εξωτερικό ισοζύγιο, στις επενδύσεις, στην παραγωγικότητα, στην ασθενική ανάπτυξη, στην ανεργία, στη χαμηλή αναπτυξιακή δυναμική, στα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, στους κινδύνους από τις δικαστικές αποφάσεις, στις εξαγγελίες για προσλήψεις στο Δημόσιο, στις εξαγγελίες για τις 120 δόσεις, στις υψηλές ληξιπρόθεσμες οφειλές προς το Δημόσιο, στην ενέργεια, στην πορεία των ιδιωτικοποιήσεων.

Όλα αυτά, βέβαια, δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά. Υπήρχαν και τα γνώριζαν! Γνώριζαν ότι η κυβέρνηση δεν είχε ολοκληρώσει κανένα από τα 16 προαπαιτούμενα.

Πλην, όμως, δεν έλεγαν κουβέντα και περίμεναν υπομονετικά να ολοκληρωθεί το θέμα των Σκοπίων για να τα ξεφουρνίσουν.

Αντίθετα, μας ζάλισαν επί ένα χρόνο το κεφάλι επαινώντας τον Τσίπρα και επιτρέποντάς του να λέει ότι η οικονομία είναι… το μεγάλο του ατού.

Ο κ. Μοσκοβισί πήγαινε και ερχόταν στην Ελλάδα και δεν… έβλεπε τίποτε!

Στις 3 Ιουλίου 2018, κατά την επίσκεψή του στην Ελλάδα, είπε στον Τσίπρα ότι «χρειάστηκε κουράγιο και όραμα, και τα δείξατε αυτά». Και έγραψε συγκεκριμένα στο τουίτερ:

«Συγχαρητήρια στον Τσίπρα και στις ελληνικές αρχές που εκπλήρωσαν τις δεσμεύσεις τους. Η Ελλάδα θα γράψει το επόμενο κεφάλαιο. Η Επιτροπή θα συνεχίσει να στηρίζει την οικονομική της ανάπτυξη».

(Congratulations to @tsipras_eu and the Greek authorities for delivering on their commitments. The next chapter is for #Greece to write. The @EU_Commission will continue to support its economic development).

Κατά την συνάντησή του με τον Τσακαλώτο (τον οποίο είχε παρομοιάσει με τον τέταρτο σωματοφύλακα του Αλέξανδρου Δουμά) ο Μοσκοβισί είχε πει:

«Δεν υπάρχει νέο Μνημόνιο, δεν υπάρχει νέο πρόγραμμα, η Ελλάδα πλέον στέκεται στα πόδια της υλοποιώντας τη δική της αναπτυξιακή στρατηγική και με τους ευρωπαίους εταίρους της να στέκονται δίπλα της. Αυτή είναι μία νέα σελίδα για τη χώρα». 

Και είχε προσθέσει πως «διαπιστώνουμε ότι η Ελλάδα παρουσιάζει ανάπτυξη». Μας είχε μάλιστα διαβεβαιώσει ότι «οι δεσμεύσεις δεν είναι ανελαστικές»! Και δεν το είπε μία φορά. Σε άλλη αποστροφή του είχε πει: «Οι δεσμεύσεις πρέπει να τηρούνται, αλλά δεν είναι άκαμπτες». 

Σε αντίθεση με την δήλωσή του της 27^ης Φεβρουαρίου, όταν ο κ. Μοσκοβισί δήλωσε πως η Ελλάδα έχει υπερβολικές ανισορροπίες ιδίως όσον αφορά το μεγάλο χρέος, τα κόκκινα δάνεια και την ανεργία. Με τον αντιπρόεδρο της Επιτροπής δίπλα του, τον Βάλντις Ντομπρόβσκις να μουρμουράει ότι η Ελλάδα ναι μεν έχει κάνει μεταρρυθμίσεις όμως σε ορισμένα σημεία υπάρχει ελλιπής πρόοδος, ιδιαίτερα στο θέμα της νομοθεσίας για την πρώτη κατοικία – την οποία πλέον αμφισβητεί ευθέως και η ΕΚΤ. 

Συγγνώμη, αλλά πώς είναι δυνατόν τον Ιούλιο του 2018 οι δεσμεύσεις να μην είναι «άκαμπτες» και τον Φεβρουάριο του 2019 να γίνονται τόσο άκαμπτες που να απειλείται η καταβολή της δόσης; 

Στις 3 Ιουλίου 2018, επίσης, μιλώντας ενώπιον των επιτροπών της Βουλής, ο κ. Μοσκοβισί είχε πει: 

«Το πρόγραμμα τελείωσε και αυτό είναι νίκη του ελληνικού λαού και της ευρωζώνης. Η τρόικα δεν θα ξανάρθει εδώ». 

(Φυσικά, η τρόικα ξαναήλθε – από τις 21 ως τις 25 Ιανουαρίου 2019 – αλλά ήταν τόσο αθόρυβη που δεν την πήραμε καν χαμπάρι. Λογικό αφού στις 25 Ιανουαρίου ψηφιζόταν η συμφωνία της λίμνης). 

Πάντα στις 3 Ιουλίου 2018, κατά την επίσκεψή του στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ο κ. Μοσκοβισί είχε πει ότι «μετά τις μεταρρυθμίσεις που έχουν γίνει πρέπει η Ελλάδα να στραφεί προς τις επενδύσεις». 

Τώρα τι έγινε και ανακάλυψαν πως δεν έχουν γίνει οι μεταρρυθμίσεις; 

Και ποιος δεν θυμάται τις θριαμβολογίες και τα εύσημα μετά την δήθεν καθαρή έξοδο της 21^ης Αυγούστου; 

Στις 20 Αυγούστου 2018, ο κ. Μοσκοβισί, σε συνέντευξη Τύπου, είχε δηλώσει: «Οι οικονομικές δείκτες είναι στη σωστή κατεύθυνση»!

Ο Μάριο Σεντένο, πρόεδρος του Eurogroup, είχε δηλώσει ότι «σήμερα η οικονομική ανάπτυξη έχει επανέλθει, δημιουργούνται θέσεις εργασίας, υπάρχει δημοσιονομικό και εμπορικό πλεόνασμα, η οικονομία έχει μεταρρυθμιστεί και εκσυγχρονιστεί».

Ο σοσιαλιστής πρόεδρος του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου Μάρτιν Σουλτς, σε συνέντευξή του στην Deutsche Welle, είχε πει για τον Τσίπρα:

«Τον εμπιστεύομαι. Αν παραμείνει πρωθυπουργός, θα το αποφασίσει ο ελληνικός λαός. Αλλά νομίζω ότι του αξίζει να του εμπιστευτεί κανείς το μέλλον της Ελλάδας».

Και βέβαια, στην ανακοίνωσή της στις 20 Αυγούστου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μας είπε πως «ο ελληνικός χρηματοπιστωτικός τομέας βρίσκεται πλέον σε πολύ ισχυρότερη θέση, η αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης βελτιώθηκε, υπάρχουν απτά οφέλη από την αποκατάσταση της τάξης στα δημόσια οικονομικά, τη μείωση της ανεργίας και την επιστροφή στην ανάπτυξη»!

Όσο για την κ. Μέρκελ, είχε τότε εκδώσει ανακοίνωση για να μας πει ότι «από το 2017 η ελληνική οικονομία αναπτύσσεται και πάλι, οι επενδύσεις αυξήθηκαν κατά 10%» - κάτι που βέβαια δεν ισχύει!

Μάλιστα, η κ. Μέρκελ πραγματοποίησε επίσκεψη στην Ελλάδα στις 11 Ιανουαρίου με μοναδικό σκοπό να διαφημίσει τη Συμφωνία των Πρεσπών.

Εξέφρασε την ευγνωμοσύνη της στον Τσίπρα γι’ αυτήν την «πολύ θαρραλέα» λύση και τον αποτροπιασμό της στις κατηγορίες για συναλλαγή, συμφώνησε με τον Τσίπρα που μίλησε για ανάπτυξη και… πρωταθλητισμό στις μεταρρυθμίσεις και γενικά ήταν άλλα λόγια ν’ αγαπιόμαστε.

Και να κλείσουμε με ολίγον Μοσκοβισί ξανά:

Στις 28 Ιουνίου 2018, σε συνέντευξή του στη Λε Φιγκαρό, είχε πει ότι «στο πρόσωπο του Αλέξη Τσίπρα τελικά ανακάλυψα έναν λαμπρό, επιδέξιο και γενναίο άνθρωπο που πέτυχε να μεταστρέψει το λαό του. Αποκαλύφθηκε, πολιτικός άνδρας».

Τότε ήταν που μας αποκάλυψε ότι «ανταλλάσσουμε με τον Τσίπρα μηνύματα κάθε εβδομάδα»!

Είναι απορίας άξιον πώς με τόσα μηνύματα δεν βρήκαν να πουν τίποτε για την κατάσταση της οικονομίας σ’ όλη τη διάρκεια του 2018 και τα ανακάλυψαν όλα όταν παραδόθηκε το όνομα της Μακεδονίας…

Πώς το υπερφυσικό παρεισφρέει στη... Φυσική

Σπύρος Μανουσέλης, εφημερίδα ΕΦΣΥΝ, 2/3/2019

Σε μια εποχή γενικευμένης και συστηματικά καλλιεργούμενης πνευματικής σύγχυσης, αποτελεί ζωτική ανάγκη κάθε ανθρώπου να μπορεί να διακρίνει την επιστημονική γνώση από την ψευδοεπιστήμη.

Το προηγούμενο άρθρο μας στις «Μηχανές του Νου» ήταν μια πρώτη τοποθέτηση αλλά και ένα εκτενές σχόλιο –υπό τη μορφή διατύπωσης επιστημολογικών θέσεων και αρχών– στο εμπεριστατωμένο ρεπορτάζ του Κώστα Ζαφειρόπουλου («Εφ.Συν.» 16–2–2019) σχετικά με τις εξαιρετικά ανησυχαστικές ψευδοεπιστημονικές απόψεις που (απρόσμενα;) διατυπώνονται από τον Ευστράτιο Θεοδοσίου και τον Παναγιώτη Φιλντίση, πρόεδρο και αντιπρόεδρο αντίστοιχα της Ενωσης Ελλήνων Φυσικών (ΕΕΦ).

Στο σημερινό και το επόμενο άρθρο μας, κορυφαίοι Ελληνες ειδικοί επιστήμονες διατυπώνουν ρητά τις αντιρρήσεις τους και παίρνουν θέση απέναντι σε τέτοιες σκοταδιστικές προσπάθειες αποδόμησης του επιστημονικού λόγου στον τόπο μας.

Με τη βοήθεια του Στέφανου Τραχανά, κορυφαίου Ελληνα κβαντικού φυσικού και αναγνωρισμένης αξίας πανεπιστημιακού δασκάλου, θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τις ψευδοεπιστημονικές προκείμενες κάποιων ιδιαίτερα διαδεδομένων –στα ΜΜΕ και στο διαδίκτυο– αλλά καθαρά ψευδοεπιστημονικών παρερμηνειών της κβαντικής φυσικής.

---

● Σχεδόν οι πάντες συμφωνούν ότι στις μέρες μας είναι ζωτική ανάγκη να διαφοροποιείται η επιστημονική γνώση από την ψευδοεπιστήμη. Υπάρχουν, ωστόσο, αυστηρά αντικειμενικά ή, έστω, κοινά αποδεκτά κριτήρια για το τι είναι και τι δεν είναι επιστημονικό; Και αν ναι, ποια είναι αυτά;

Η διαφοροποίηση είναι εύκολη, τουλάχιστον για τις επιστήμες της φύσης που είναι εμπειρικές. Για να γίνει κάτι αποδεκτό –π.χ. ένας βιολογικός μηχανισμός ή ένας φυσικός νόμος– δημοσιεύεται σε κάποιο επιστημονικό περιοδικό με κριτές και υποβάλλεται σε εξονυχιστικό πειραματικό έλεγχο από πολλούς ανεξάρτητους επιστήμονες και, αν κανείς δεν μπορέσει να το καταρρίψει, τότε γίνεται μέρος της καθιερωμένης γνώσης και συμπεριλαμβάνεται βαθμιαία –αν πρόκειται για κάτι σημαντικό– στη διδασκόμενη ύλη και στα διδακτικά εγχειρίδια από το Λύκειο έως το Πανεπιστήμιο.

Η διάκριση μεταξύ επιστήμης και ψευδοεπιστήμης είναι λοιπόν αναμφίβολη: επιστήμη και επιστημονική γνώση είναι οτιδήποτε έχει περάσει την παραπάνω ανοιχτή διαδικασία ελέγχου και έχει αποτυπωθεί στα έγκριτα επιστημονικά περιοδικά και τα προγράμματα σπουδών των πανεπιστημίων ή στα καθιερωμένα πανεπιστημιακά συγγράμματα. Οτιδήποτε αρνείται να υποβληθεί σε αυτήν τη διαδικασία και μετράει μόνο προβολές στο YouTube ανήκει σίγουρα στην άλλη όχθη. Είναι η επιστήμη του… διαδικτύου ή απλώς ψευδοεπιστήμη, για να χρησιμοποιήσουμε τον καθιερωμένο όρο.

● Είναι όμως εύκολο για τον πολίτη που εκτίθεται σε καταιγισμό «επιστημονικών» πληροφοριών μέσω διαδικτύου να διακρίνει τι από αυτά είναι έγκυρη επιστημονική γνώση και τι ψευδοεπιστήμη;

Δεν είναι εύκολο, αλλά μπορούμε να τον βοηθήσουμε να το κάνει. Απευθυνόμενος, λοιπόν, στον πολίτη που μας διαβάζει, θα του έδινα μία πολύ πρακτική συμβουλή μέσα από το εξής παράδειγμα: Ας πούμε ότι παρακολουθεί μια ομιλία και ο ομιλητής ισχυρίζεται ότι η θεωρία της εξέλιξης –ο «αγαπημένος εχθρός» πολλών– είναι λάθος και επικαλείται διάφορα «ατράνταχτα» στοιχεία για να το στηρίξει.

Δεν έχει παρά να κάνει στον ομιλητή μία πολύ απλή ερώτηση: «Σε ποιο επιστημονικό περιοδικό έχουν δημοσιευτεί όλα αυτά που λέτε και πού διδάσκονται;». Διότι μία τόσο ριζοσπαστική ανατροπή της θεωρίας της εξέλιξης δεν μπορεί να έχει κρατηθεί μυστική. Σίγουρα θα έχει δημοσιευτεί στο πιο έγκυρο περιοδικό του κλάδου και σίγουρα θα διδάσκεται σε όλα τα τμήματα βιολογίας του κόσμου, μεταξύ αυτών και στα ελληνικά.

Και αν η απάντηση που θα πάρετε, αγαπητέ αναγνώστη, δεν είναι συγκεκριμένη, αλλά είναι αοριστίες και λεκτικά πυροτεχνήματα, τότε ξέρετε ότι αυτό που ακούσατε δεν είναι επιστημονικός λόγος αλλά ψευδοεπιστήμη.

● Υπάρχουν όμως και άλλα θέματα, έξω από τη σφαίρα των φυσικών επιστημών –π.χ. θεωρίες συνωμοσίας για κοινωνικοπολιτικά ή ιστορικά ζητήματα–, όπου η διάκριση μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας δεν μπορεί να γίνει με εξίσου σαφή τρόπο όπως στις θετικές επιστήμες. Σε αυτή την περίπτωση τι θα λέγατε στον ανήσυχο και ενεργό πολίτη;

Θα του έλεγα κάτι πολύ παρόμοιο με το προηγούμενο, που θα το ονόμαζα επιστημονικό τρόπο σκέψης στην καθημερινή ζωή ή απλώς καθημερινή επιστήμη. Αυτήν που χρησιμοποιούν οι στοιχειωδώς έξυπνοι άνθρωποι για να επεξεργάζονται το πλήθος των καθημερινών δεδομένων και πληροφοριών της ζωής τους και να παίρνουν όσο γίνεται πιο ορθολογικές αποφάσεις.

Αυτή η καθημερινή επιστήμη έχει δύο απλά συστατικά. Το ένα είναι η κοινή λογική. Υποβάλλεις σε έναν λογικό έλεγχο αυτά που ακούς και αντιλαμβάνεσαι αν έχουν λογική συνοχή ή είναι –όπως έλεγαν οι παλαιότεροι– λίθοι, πλίνθοι και κέραμοι ατάκτως ερριμμένα. Και το δεύτερο είναι η απλή ερώτηση: «Πώς το ξέρεις αυτό;» Δηλαδή η ερώτηση που πάντα κάνεις στον συνομιλητή σου αν πρόκειται να πάρεις μια σοβαρή απόφαση με βάση αυτά που σου λέει και θέλεις να βεβαιωθείς ότι είναι βάσιμα και όχι απλές φήμες. Με λίγη καθημερινή επιστήμη στις αποσκευές τους, οι περισσότεροι πολίτες μπορούν να αποκρούσουν εύκολα τις θεωρίες συνωμοσίας που αφθονούν «εκεί έξω».

Ενα παράδειγμα: Το ότι ο Αϊνστάιν έκλεψε τη θεωρία της σχετικότητας από τον Καραθεοδωρή είναι βεβαίως… γνωστό! Συμφωνείτε με τον συνομιλητή σας, αλλά πολύ καλοπροαίρετα τον ρωτάτε: «Ναι, αλλά πώς το ξέρουμε αυτό;» Και αφού ακούσετε διάφορα για τις επιστολές του Αϊνστάιν προς τον Καραθεοδωρή, έρχεται η αποστομωτική απάντηση: «Μα, αφού το ομολόγησε ο ίδιος ο Αϊνστάιν στην τελευταία του συνέντευξη!» Για να μη μακρηγορούμε, τέτοια συνέντευξη δεν υπάρχει.

Και όταν αναζητήσαμε την πηγή αυτής της «πληροφορίας», διαπιστώσαμε ότι ήταν η εξής μία: η εφημερίδα «Αυριανή»! Και όμως, έφτασε να αναπαράγεται αυτή η «πληροφορία» ακόμα και από επίσημους ιστότοπους.

Ενώ ο κοινός νους δεν θα χρειαζόταν τίποτα από τα παραπάνω για να «βγάλει απόφαση». Απλώς θα σκεφτόταν: Μα, καλά, και το θύμα της κλοπής –ο Καραθεοδωρής δηλαδή– γιατί δεν μίλησε ποτέ; Αυτόν τον πολίτη με τον κοινό νου χρειαζόμαστε επειγόντως, πριν ο «νέος σκοταδισμός» –όπως πολύ ωραία τον περιγράψατε, κύριε Μανουσέλη, στο τόσο στοχαστικό άρθρο σας της περασμένης εβδομάδας– φτάσει να απειλεί σοβαρά τις ήδη παραπαίουσες δημοκρατίες μας.

● Γιατί λοιπόν, σε μια εποχή σαν τη δική μας, που ορθά χαρακτηρίζεται «εποχή του επιστημονικού πολιτισμού», εξακολουθεί να υπάρχει ένας εντυπωσιακά μεγάλος επιστημονικός αναλφαβητισμός, που γεννά και τρέφει αντιεπιστημονικές ιδεολογίες και φοβικές αντιδράσεις απέναντι στα επιτεύγματα και τις εξελίξεις της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης;

Προφανώς, αυτό είναι το ερώτημα–κλειδί για το θέμα που συζητάμε. Δεν έχει όμως εύκολη απάντηση γιατί είναι ένα πολυπαραγοντικό πρόβλημα –περιλαμβάνει και πτυχές του ανθρώπινου ψυχισμού που δεν είναι δουλειά του καθενός μας να αναλύσει–, οπότε μόνο δύο εύκολες επισημάνσεις θα μπορούσα να κάνω. Η μία είναι ο ρόλος του νέου Μεγάλου Αδελφού: ο ρόλος του διαδικτύου και κυρίως των μηχανών αναζήτησης και του τρόπου που επιλέγουν και φέρνουν στην κορυφή τα θέματα που «μας ενδιαφέρουν». Είναι ένας μηχανισμός αόρατης χειραγώγησης που δημιουργεί μεγάλες κλειστές κοινότητες ομοφρονούντων σε ένα θέμα, ικανές να ακούν μόνο τον αντίλαλο της δικής τους φωνής.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η εγκατάλειψη από το εκπαιδευτικό σύστημα –όχι μόνο το δικό μας– της βασικής υποχρέωσης που είχε θέσει ο Διαφωτισμός και η μεγάλη παράδοση του ευρωπαϊκού ουμανισμού για την εκπαίδευση: Να διδάσκεται η επιστήμη όχι μόνο ως χρήσιμη γνώση αλλά και ως απελευθερωτική δύναμη του ανθρώπου. Να τον προφυλάσσει από τις δεισιδαιμονίες και τις προλήψεις, όπως ονειρεύτηκε τον κοινωνικό ρόλο της επιστήμης ο Ρήγας Φεραίος όταν έγραφε το «Φυσικής Απάνθισμα». Πού να ήξερε…

● Ενα θλιβερό δείγμα εξόφθαλμης αντιεπιστημονικής προπαγάνδας στον τόπο μας το προσφέρει, δυστυχώς, η σημερινή διοίκηση της Ενωσης Ελλήνων Φυσικών που, αυτές τις μέρες, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας έντονης δημόσιας κριτικής, με την κατηγορία ότι όχι μόνον υποθάλπει αλλά και προωθεί τον ανορθολογισμό και την ψευδοεπιστήμη. Ποια είναι η δική σας άποψη γι’ αυτό το θέμα;

Δύσκολα θα μπορούσα να φανταστώ πιο μελαγχολική εξέλιξη. Η επιστήμη, που υπήρξε η κατ’ εξοχήν κινητήρια δύναμη του Διαφωτισμού, να έχει σήμερα ως θεσμική της εκπροσώπηση στη χώρα μας μια Ενωση με τα χαρακτηριστικά που έφεραν στην επιφάνεια το σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας σας αλλά και η απόφαση του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Με δεδομένο αυτό το γκρίζο υπόβαθρο, θεωρώ αναγκαίο να εστιάσουμε την προσοχή μας στο θεσμικό πρόβλημα που ανακύπτει. Να κάνω σαφές κατ’ αρχάς ότι θεωρώ απόλυτο δικαίωμα του κάθε επιστήμονα (ή μη) –υπό τον όρο ότι εκπροσωπεί μόνο τον εαυτό του– να υποστηρίζει και να διαδίδει, με όποιο μέσο κρίνει πρόσφορο, την όποια ψευδοεπιστημονική ή συνωμοσιολογική θεωρία τον αντιπροσωπεύει. Είναι όμως εξίσου σαφές ότι δεν έχει κανένα τέτοιο δικαίωμα όταν εκπροσωπεί μια επιστημονική ένωση με θεσμικό ρόλο στην επιστημονική και εκπαιδευτική ζωή της χώρας.

Οι επιστημονικές ενώσεις έχουν ως αυτονόητη καταστατική υποχρέωση να εκπροσωπούν και να υπερασπίζονται τη θεσμική επιστήμη όπως ορίζεται σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο και, σίγουρα, στην ευρωπαϊκή μας οικογένεια. Δηλαδή, την επιστήμη όπως αποτυπώνεται στα προγράμματα σπουδών των πανεπιστημίων και στα έγκριτα επιστημονικά περιοδικά. Σε αυτό το (αυτονόητο) πλαίσιο, είναι φανερό ότι η ΕΕΦ βρίσκεται σε πλήρη δυσαρμονία με την καταστατική αποστολή της. Ο ρόλος που έχει επιλέξει για τον εαυτό της συνιστά μια θεσμική ανωμαλία.

● Ωστόσο, ούτε η θεολογία μένει έξω από τα «επιστημονικά» ενδιαφέροντα της ΕΕΦ. Δεδομένου ότι στο YouTube υπάρχουν επίσης βίντεο όπου ο πρόεδρος της Ενωσης κομίζει «επιστημονικές αποδείξεις» για την ύπαρξη Θεού και την αθανασία της ψυχής. Και για να στηρίξει αυτές τις απόψεις του επικαλείται την κβαντομηχανική! Γιατί η κβαντομηχανική είναι πανταχού παρούσα και επανέρχεται σταθερά σε όλα σχεδόν τα νέα αποκρυφιστικά σενάρια;

Να επαναλάβω πρώτα –μια και αναφερθήκατε σε συγκεκριμένο θεσμικό πρόσωπο– αυτό που υπογράμμισα και νωρίτερα. Αν ο πρόεδρος της ΕΕΦ δεν ήταν… πρόεδρος ή μέλος του Δ.Σ. της Ενωσης, τότε θα είχε κάθε δικαίωμα να υπερασπίζεται και να διαδίδει τέτοιες απόψεις. Και μπορεί να το κάνει με μεγάλη αποτελεσματικότητα, γιατί είναι ένας πολύ επιτυχημένος επαγγελματίας σε αυτόν τον τομέα.

Τώρα όμως, είναι πρόεδρος της ΕΕΦ και αυτό το δικαίωμα δεν το έχει. Διότι απόψεις και ιδέες, όπως αυτές που αναφέρατε, όχι μόνο δεν ανήκουν στον χώρο της θεσμικής επιστήμης, αλλά είναι πολύ έξω από αυτόν!

Είναι ένα τυπικό κοκτέιλ του διαβόητου «new age» –της Νέας Εποχής– που ανθεί στις ΗΠΑ εδώ και δεκαετίες. Το κοκτέιλ ιδεών που περιλαμβάνει λίγο ανατολικό μυστικισμό, μια απροσδιόριστη θρησκευτικότητα αγνώστου θρησκείας και, βέβαια, ένα «επιστημονικό» περιτύλιγμα που ακούει στο όνομα κβαντομηχανική.

Αρκούντως ακατάληπτη στους ίδιους, ώστε η κάθε είδους μεταφυσική και θαυματολογία να μπορεί να χωθεί μέσα εκεί. Μια επίσκεψη στο amazon –στην κατηγορία βιβλίων Quantum Physics– είναι αποκαλυπτική. Παραθέτω μερικούς τίτλους: Κβαντική φυσική του θεού, Κβαντική θεραπεία, Κβαντική αυτοΐαση, Κβαντομηχανική για την ψυχή σας, Φυσική του χριστιανισμού (σίγουρα κβαντική), Κβαντικός βουδισμός, Κβαντικός ιουδαϊσμός κ.λπ., κ.λπ. Ο κατάλογος δεν έχει τέλος.

● Γιατί, ωστόσο, κυρίως η κβαντομηχανική προσφέρεται για τέτοιες υπερφυσικές παρερμηνείες και τόσο συχνά χρησιμοποιείται ως εννοιολογικό «πασπαρτού» διά πάσαν ψευδοεπιστημονική νόσο: κβαντικός νους, κβαντικός διαλογισμός, κβαντική θεραπεία, κβαντική θεολογία, κ.ο.κ.; Υπάρχει ίχνος επιστημονικής θεμελίωσης ή αλήθειας σε όλα αυτά;

Ισως γιατί ο εννοιολογικός πυρήνας της κβαντικής φυσικής έχει στοιχεία που ευνοούν ακραίες ιδεαλιστικές ερμηνείες, ιδίως για όσους τις επιζητούν για περαιτέρω χρήση. Ενα τέτοιο στοιχείο της κβαντικής θεωρίας είναι η περίφημη αρχή της επαλληλίας, που λέει ότι ένα μικροσκοπικό φυσικό σύστημα μπορεί να βρίσκεται ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικές (και κλασικά ασυμβίβαστες) καταστάσεις και μόνο όταν το παρατηρήσουμε με κάποια μετρητική συσκευή πραγματώνεται η μία ή η άλλη από αυτές.

Κατά κάποιον τρόπο η πράξη της παρατήρησης είναι εκείνη που «αποφασίζει» για το ποιο ενδεχόμενο θα πραγματωθεί, άρα και την εξέλιξη του συστήματος από εκεί και πέρα. Ομως, ενώ η καθιερωμένη ερμηνεία θεωρεί το μετρητικό όργανο ως την τελική πράξη παρατήρησης, μια μικρή μειοψηφία επιμένει ότι μόνο η εγγραφή στη συνείδηση ενός νοήμονος παρατηρητή συνιστά τελεσίδικη παρατήρηση. Το οποίο οδηγεί, βέβαια, σε παράδοξες καταστάσεις όταν στο σύμπαν δεν υπήρχε ακόμα ζωή και επομένως οι κβαντικοί νόμοι θα έπρεπε να τελούν σε αναστολή, αφού ουδείς ήταν εκεί έξω για να… παρατηρεί!

Επομένως –συνεχίζει αυτή η ερμηνεία– η συνείδηση είναι εκείνη που πραγματώνει το ένα ή το άλλο από τα δυνατά ενδεχόμενα του παρατηρούμενου συστήματος και άρα καθορίζει το μέλλον του. Και κάνοντας ακόμα ένα γενναίο άλμα προς το υπερφυσικό, η «ερμηνεία» αυτή καταλήγει στο ότι ο νους είναι εκείνος που «διατάσσει» την ύλη, ενώ ο ίδιος είναι έξω από αυτήν, άφθαρτος, αθάνατος και αιώνιος. Παρεμπιπτόντως, τα παραπάνω είναι μια έντιμη παρουσίαση των επιστημολογικών «θεμελίων» της κβαντικής θεολογίας. Μην περιμένετε, όμως, να τα ακούσετε από τους προφήτες της. Δεν θα ήταν καλοί στη δουλειά τους αν καταλαβαίνατε τι λένε.

Συνοψίζουμε: Στο εσωτερικό της θεσμικής επιστήμης όχι μόνο συζητιούνται και είναι αντικείμενο σοβαρής έρευνας τα θεμέλια της κβαντομηχανικής και τα εννοιολογικά ερωτήματα που τίθενται, αλλά είναι επίσης ανοιχτά και όλα τα κανάλια επικοινωνίας με τη ραγδαία αναπτυσσόμενη νευροεπιστήμη και την ανάδυση της νόησης ως κορυφαίου ανοιχτού προβλήματος.

Κανένα όμως από αυτά τα ενεργά ερευνητικά μέτωπα δεν δίνει ούτε κόκκο αξιοπιστίας στην κβαντική μεταφυσική του διαδικτύου και τους προφήτες της. Πρόκειται για την πιο καθαρή μορφή ψευδοεπιστήμης που έχει επινοηθεί μέχρι τώρα. Είναι όμως και κάτι ακόμα χειρότερο: ένα πνευματικό ναρκωτικό. Το όπιο της Νέας Εποχής.

♦ Ποιος είναι

Ο Στέφανος Τραχανάς διδάσκει, μεταξύ άλλων, κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης από το 1983 έως σήμερα. Είναι συγγραφέας εννέα πανεπιστημιακών συγγραμμάτων στα παραπάνω πεδία και ενός βιβλίου για το ευρύτερο μορφωμένο κοινό με τίτλο «Το φάντασμα της όπερας: η επιστήμη στον πολιτισμό μας». Το βιβλίο του, «An Introduction to Quantum Physics»μόλις κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Wiley.Το 2003 ανακηρύχτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Κρήτης ενώ το 2012 του απονεμήθηκε το Εθνικό Βραβείο εξαίρετης πανεπιστημιακής διδασκαλίας, το οποίο επιδίδεται από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας. Για το σύνολο της προσφοράς του τιμήθηκε το 2015 με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Φοίνικα της Ελληνικής Δημοκρατίας.Ως ιδρυτικό μέλος και διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, μέχρι το 2013 είχε τη βασική ευθύνη για τη δημιουργία του πρώτου πανεπιστημιακού εκδοτικού οίκου της χώρας. Τα τελευταία χρόνια εργάζεται πυρετωδώς για την υλοποίηση και στην Ελλάδα της Διαδικτυακής Εκπαίδευσης και συνεπώς για τη δημιουργία του νέου είδους εκπαιδευτικού υλικού που απαιτείται για να την στηρίξει.Πεπεισμένος ότι η χώρα δεν μπορεί να μείνει έξω από τις επαναστατικές αλλαγές που συντελούνται αλλού σε αυτό το πεδίο, πήρε την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Mathesis –ενός ιδιαίτερου τμήματος των ΠΕΚ– στο οποίο και προσφέρει εθελοντικά την εργασία του τόσο ως διευθυντής του (πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης) όσο και ως δάσκαλος ή συγγραφέας. «Η επιτυχία αυτού του “πειράματος” είναι το προσωπικό μου στοίχημα για τα επόμενα χρόνια», δηλώνει ο ίδιος.

Ο νέος αντιεπιστημονικός σκοταδισμός

Σπύρος Μανουσέλης, εφημερίδα ΕΦΣΥΝ, 23/2/2019

Πώς διαμορφώνεται στις μέρες μας και από ποιους η δημόσια εικόνα της επιστήμης; Πόσο επαρκώς ενημερωμένοι είναι οι μη ειδικοί για τις πρωτοφανείς δυνατότητες ή για τις σοβαρές απειλές από τη βασική επιστημονική έρευνα και τις εφαρμογές της, τις οποίες, ενώ τις χρηματοδοτούν οι ίδιοι, τελικά δεν τις ελέγχουν;

Γιατί σε μια εποχή σαν τη δική μας, που αυτοχαρακτηρίζεται ως η «εποχή του επιστημονικού πολιτισμού», εξακολουθεί να υπάρχει εντυπωσιακά μεγάλος επιστημονικός αναλφαβητισμός, που γεννά αντιεπιστημονικές ιδεολογίες και φοβικές αντιδράσεις απέναντι στα επιτεύγματα και τις εξελίξεις της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης; Νέες κοινωνικές σχέσεις και ανισότητες οικοδομούνται πάνω σ’ αυτόν τον –κοινωνικά επιβεβλημένο– επιστημονικό αναλφαβητισμό, δεδομένου ότι η σύγχρονη βιοπολιτική εξουσία ασκείται από όποιον κατέχει, διαχειρίζεται και ελέγχει την εντυπωσιακή παραγωγή επιστημονικής γνώσης. Το να αγνοούμε ή να υποβαθμίζουμε τον αποφασιστικό ρόλο της επιστημονικής γνώσης για την επιβίωση των σύγχρονων κοινωνιών θα ήταν ένα μοιραίο σφάλμα.

Υπάρχει, επομένως, ζωτική ανάγκη να διαφοροποιήσουμε την επιστημονική γνώση από την ψευδοεπιστήμη. Μόνο αν αναγνωρίσουμε τον ουσιαστικά δημοκρατικό ρόλο της επιστημονικής παιδείας, μπορούμε να καταστήσουμε την ανάπτυξη και την ευρύτερη διάδοση της επιστημονικής γνώσης βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση των οξύτατων κοινωνικών αποκλεισμών στις σημερινές «κοινωνίες της γνώσης».

---

Η πρωτοφανής συσσώρευση γνώσης από τις λεγόμενες «θετικές» επιστήμες και κυρίως οι ασύλληπτες τεχνολογικές εφαρμογές αυτής της γνώσης δεν φαίνονται ικανές να δικαιολογήσουν την αυταπόδεικτη, κατά το παρελθόν, «αξία» του επιστημονικού τρόπου σκέψης, ούτε και συνεπάγονται αυτομάτως την ευρύτερη δυνατή διάδοσή του στις σύγχρονες κοινωνίες.

Ηδη από την εποχή της πρώτης Βιομηχανικής Επανάστασης, όταν οι επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις άρχισαν να μεταμορφώνουν ολόκληρο τον παραγωγικό και κοινωνικό ιστό των ευρωπαϊκών κοινωνιών, είχε διαπιστωθεί, πρώτη φορά, η εμφανής υστέρηση που παρουσίαζε η δημόσια κατανόηση της επιστήμης και η εξοικείωση με την τεχνολογία, σε σχέση με τη διαρκώς επιταχυνόμενη ανάπτυξή τους.

Παρά την εξάλειψη του αναλφαβητισμού και τη θεαματική αύξηση των ευκαιριών εκπαίδευσης και ενημέρωσης που σημειώθηκαν έκτοτε, το πρόβλημα του μαζικού επιστημονικού αναλφαβητισμού παραμένει οξύ.

Στις σύγχρονες «κοινωνίες της γνώσης», ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού έρχεται καθημερινά αντιμέτωπο με τις ακατανόητες ηπείρους του επιστημονικού αναλφαβητισμού, οι οποίες σε ιδιωτικό επίπεδο βιώνονται ως έντονη ανασφάλεια, αβεβαιότητα και ανησυχία για ό,τι αγνοούμε. Ενώ, σε κοινωνικό επίπεδο, γεννούν τις πιο ακραίες και αντιφατικές αντιδράσεις: από την αισιόδοξη αλλά άλογη προσδοκία μιας «επιστημονικής πανάκειας», μιας μαγικής τεχνολογικής λύσης για τα κάθε λογής προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι, έως τον φόβο για τον κίνδυνο μιας επικείμενης –αλλά απροσδιόριστης– καταστροφής.

Διόλου περίεργο, λοιπόν, που οι καταστροφικές οικολογικές συνέπειες της ανεξέλεγκτης εκμηχάνισης της παραγωγής, οι απειλητικές για την ιδιωτική μας ζωή εφαρμογές της πληροφορικής, οι κατακτήσεις-καταχρήσεις της βιοτεχνολογίας και της βιοϊατρικής αμαυρώνουν την ωραιοποιημένη δημόσια εικόνα της επιστήμης, μετατρέποντας σε εφιάλτη το νεωτερικό όνειρο της έλευσης ενός επίγειου τεχνοεπιστημονικού «παραδείσου».

Αν, μάλιστα, στην ιστορική και κοινωνική διάψευση των ουτοπικών προσδοκιών για τον ρόλο και τη σημασία της τεχνοεπιστήμης προσθέσει κανείς και τη συστηματική διερεύνηση των θεμελιακών αρχών της νεωτερικής επιστήμης από τη σύγχρονη επιστημολογία, τότε διαπιστώνει ότι, στις μέρες μας, η υπονόμευση όχι μόνο του κοινωνικού αλλά και του γνωσιολογικού μύθου της επιστήμης είναι σχεδόν πλήρης.

Η εντυπωσιακή ανάπτυξη των κλάδων της φιλοσοφίας και της ιστορίας των επιστημών, δηλαδή της σύγχρονης επιστημολογίας, οδήγησε στη συνειδητοποίηση του εγγενούς ιστορικού-κοινωνικού χαρακτήρα κάθε σημαντικής επιστημονικής θεωρίας. Γεγονός που, με τη σειρά του, συνέβαλε αποφασιστικά στην αποδόμηση του κοινωνικού μύθου της επιστήμης.

Πράγματι, κατά το β΄ μισό του 20ού αιώνα, από τις επιστημολογικές ανακαλύψεις προέκυψε σταδιακά μια ριζικά διαφορετική από τη μέχρι τότε αποδεκτή εικόνα του επιστημονικού εγχειρήματος συνολικά. Ερευνες που, πιο πρόσφατα, τροφοδότησαν με επιχειρήματα τις πολύ πιο ακραίες μετανεωτερικές και προγραμματικά αποδομητικές απόψεις των ημερών μας, οι οποίες τελικά συσκοτίζουν την αποφασιστική σημασία της επιστημονικής προσέγγισης για την ανθρώπινη ιστορία.

Παραβλέποντας (σκοπίμως!) τον ιδιαίτερα γόνιμο και κοινωνικά επωφελή διάλογο της επιστήμης με τη φυσική πραγματικότητα, οι «επιστημολογικές» αντιλήψεις που είναι σήμερα στη μόδα, ενώ φαινομενικά αναβαθμίζουν τον ρόλο της κοινωνίας, ταυτόχρονα, υποβαθμίζουν συστηματικά τον ρόλο της Φύσης, μέχρι του σημείου μάλιστα να την εξαλείψουν εντελώς ως αιτία ή, έστω, ως την κινητήρια δύναμη για την παραγωγή της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας.

Ετσι, όμως, ορισμένοι επιφανείς κοινωνιολόγοι της επιστήμης κατέληξαν στο να εισαγάγουν λαθραία στην ανθρώπινη γνωστική περιπέτεια –χωρίς ποτέ να τη δικαιολογήσουν επαρκώς!– μια πολύ πιο σκοτεινή κοινωνικοπολιτική αιτιότητα, η οποία θεωρείται σχεδόν «υπερ-φυσική». Η συγκεκριμένη αποδομητική προσέγγιση στην επιστημολογία συνέβαλε και, παρά τις προθέσεις των δημιουργών της, ενίσχυσε την εδραίωση της σημερινής νεοφιλελεύθερης «πραγματιστικής» προσέγγισης της επιστημονικής γνώσης, θύματα της όποιας πέφτουν τελικά και οι ίδιοι οι αποδομιστές!

Η σημερινή μόδα να υποβαθμίζονται ή και να απαξιώνονται συστηματικά οι προσπάθειες κατανόησης της πραγματικότητας μέσω της επιστήμης είναι στην πραγματικότητα το προϊόν μιας βαθύτατα αντιδραστικής αντίληψης.

Η επιστημονική ενημέρωση ως αντίδοτο στον σκοταδισμό

Ισως, τελικά, το μεγαλύτερο εμπόδιο στη δημοσιοποίηση της επιστημονικής γνώσης να είναι η ίδια η νεωτερική ιδέα και πρακτική της «εκλαΐκευσης». Η «αφ’ υψηλού» δηλαδή και επιλεκτική μεταφορά πληροφοριών από τους λίγους (που γνωρίζουν) στους πολλούς (που αγνοούν), η οποία οδηγεί σε πρωτοφανή επιστημονικό αναλφαβητισμό αλλά και σε νέες, ιδιαίτερα επικίνδυνες, μορφές κοινωνικού αποκλεισμού.

Πράγματι, η εκρηκτική ανάπτυξη της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης έχει δημιουργήσει ένα βαθύτατο κοινωνικό χάσμα ανάμεσα σε αυτούς που γνωρίζουν και αυτούς που αγνοούν τις επιστημονικές εξελίξεις. Αυτή η διάκριση, ανάμεσα στους λίγους μυημένους και τους πολλούς αμύητους, γεννά εκ των πραγμάτων έναν ιδιότυπο «επιστημονικό σκοταδισμό», ο οποίος ενδέχεται, αν δεν προνοήσουμε εγκαίρως, να οδηγήσει τις, κατά τα άλλα, υπερεπιστημονικές και υπερτεχνολογικές κοινωνίες μας σ’ έναν νέο επιστημονικό σκοταδισμό, σ’ έναν «γνωσιακό Μεσαίωνα».

Αραγε, η διάδοση της επιστημονικής παιδείας μέσω της συστηματικής και αξιόπιστης δημόσιας ενημέρωσης των πολιτών θα μπορούσε να γεφυρώσει το μεγάλο χάσμα που υπάρχει ανάμεσα στην επιστήμη και την κοινωνία, αντιστρέφοντας τη σημερινή αυτοκαταστροφική τους πορεία; Και η μαζική αλλά έγκυρη επιστημονική ενημέρωση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής στον ήδη πενιχρό διάλογο της επιστήμης με την κοινωνία;

Ο,τι διαφοροποιεί την επιφανειακή «εκλαΐκευση» των επιστημονικών εξελίξεων και ειδήσεων από την ουσιαστική «διάδοση» του επιστημονικού τρόπου σκέψης δεν είναι μόνο «το τι» επιλέγεται να γνωστοποιηθεί από τις τρέχουσες εξελίξεις στην επιστήμη αλλά και «το πώς» αυτές οι εξελίξεις παρουσιάζονται στην κοινωνία. Υπάρχει, συνεπώς, ανάγκη να υπερβούμε τα επικοινωνιακά και τα γνωσιακά αδιέξοδα του παρελθόντος και να επενδύσουμε όχι τόσο στην εκλαΐκευση για λόγους εντυπωσιασμού, αλλά, αντίθετα, στην ευρύτερη δυνατή διάδοση και οικειοποίηση του επιστημονικού τρόπου σκέψης.

Επομένως, ο στόχος κάθε έγκυρης και κριτικής επιστημονικής ενημέρωσης δεν είναι να μετατρέψει τις/τους μη ειδικούς πολίτες σε ειδικούς επιστήμονες, αλλά να τους εξοικειώσει με τις πιο πρόσφατες κατακτήσεις της επιστήμης, ώστε να είναι σε θέση να αποφασίζουν οι ίδιοι για τη σκοπιμότητα ή όχι των τεχνολογικών εφαρμογών της. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται όμως να υπερβούμε τον νέο επιστημονικό σκοταδισμό που συνεπάγεται η υποκριτικά δημοκρατική –αλλά στην πραγματικότητα ελιτιστική πρακτική– της «εκλαΐκευσης» της επιστήμης.

Η ψευδοεπιστήμη ως απειλή για τη δημοκρατία

Τις δυο τελευταίες δεκαετίες, ολοένα και συχνότερα κορυφαίοι επιστήμονες εκφράζουν την έντονη δυσφορία τους για την ιδιαίτερα επικίνδυνη διάδοση ψευδοεπιστημονικών ειδήσεων, κυρίως μέσω του διαδικτύου αλλά και από μη έγκριτα ΜΜΕ.

Στο παρελθόν τέτοιες πρακτικές συστηματικής παραπληροφόρησης μεγάλων στρωμάτων ενός πληθυσμού υιοθετούνταν κυρίως από θρησκευτικές και πολιτικές οργανώσεις που επένδυαν στην προπαγάνδα ως κυρίαρχο μέσο διαχείρισης των ανθρώπων.

Σήμερα, ωστόσο, πλήθος από εξαιρετικά επικίνδυνες ψευδοεπιστημονικές ιδέες ανθούν και διαδίδονται ανεξέλεγκτα μέσα στις κοινότητες πολιτών που συγκροτούνται π.χ. αυθόρμητα στο διαδίκτυο. Εκεί, οι εντελώς αυθαίρετες ψευδοεπιστημονικές ή και αντιεπιστημονικές «ειδήσεις» μπορούν να ξεγελούν και να επηρεάζουν δραματικά όχι μόνο τον τρόπο σκέψης αλλά και τη ζωή των επιστημονικά απροετοίμαστων χρηστών, οι οποίοι έχουν την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να αναγνωρίζουν την αλήθεια από το ψέμα και συνεπώς είναι ελεύθεροι να αποφασίζουν για το ποιες από όλες αυτές τις ειδήσεις θα πιστέψουν!

Λησμονώντας, δυστυχώς, ότι αυτές οι πληροφορίες ή οι εικόνες που βλέπουν «με τα μάτια τους» στην οθόνη του υπολογιστή ή στην τηλεόραση είναι επιτήδεια και δόλια κατασκευασμένες από όσους γνωρίζουν τις αδυναμίες και τις αυτόματες πνευματικές έξεις των θεατών ώστε να τους παραπλανήσουν. Οποιος κατασκευάζει τέτοιες ψευδοεπιστημονικές ειδήσεις, χρησιμοποιεί συνειδητά την ψυχολογική «αρχή της εξαρτημένης μάθησης» που χρησιμοποιούσε ο Παβλόφ για να εκπαιδεύει τα σκυλιά του.

Με άλλα λόγια, η διάδοση στο ευρύ κοινό των ψευδοεπιστημονικών ειδήσεων βασίζεται αφενός στην επιστημονική άγνοια και αφετέρου στους πνευματικούς αυτοματισμούς και τις προκαταλήψεις του ανθρώπινου νου. Αν το πρόβλημα ήταν μόνο υποκειμενικό και αφορούσε μόνο κάποια εύπιστα ή αφελή άτομα, δεν θα υπήρχε κανένα ιδιαίτερο πρόβλημα, όμως τέτοιες ψευδοεπιστημονικές δοξασίες μπορούν να επηρεάσουν δραματικά τη ζωή αυτών των ανθρώπων και, στο άμεσο μέλλον, να απειλήσουν σοβαρά την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, δηλαδή την ελευθερία της ανθρώπινης σκέψης.

Υπό αυτή την έννοια, η σημερινή διάδοση ψευδοεπιστημονικών απόψεων αποτελεί σοβαρότατη απειλή για τη δημοκρατία και την ελευθερία στις σύγχρονες κοινωνίες. Η ιδιαίτερα εύκολη διακίνηση και η άκριτη αποδοχή ψευδών, δηλαδή ανεξέλεγκτων και άρα μη διαψεύσιμων, ειδήσεων στον χώρο της ιατρικής, της διατροφής, της οικονομίας και της πολιτικής είναι βέβαιο ότι θα αποδειχτεί τον 21ο αιώνα ένα από τα σοβαρότερα πολιτικά προβλήματα της ανθρωπότητας.

Γεγονός που αναδεικνύει την αποφασιστική σημασία που έχει στην εποχή μας η έγκυρη και έγκαιρη επιστημονική ενημέρωση των πολιτών, ώστε να είναι οι ίδιοι σε θέση να κρίνουν την πραγματική σημασία και κυρίως την εγκυρότητα των επιστημονικών ειδήσεων που ακούνε ή βλέπουν. Μόνο τότε μπορούν να αποφασίζουν ελεύθερα και κυρίως συνειδητά, επιλέγοντας ανάμεσα στις εναλλακτικές, αλλά έγκυρες, προσεγγίσεις.

Πώς έγινε το δυστύχημα στο Τσέρνομπιλ

Αποκαλύψεις σοκ — Όλα όσα απέκρυψαν οι Σοβιετικοί και σκόρπισαν το θάνατο.

του Τρύφωνα Καϊσερλίδη, iefimerida.gr, 23/2/2019

Φως στα πραγματικά αίτια του ατυχήματος στο Τσερνομπίλ -την μυστικοπάθεια της ΕΣΣΔ, την ιδιόμορφη φύση του πυρηνικού της προγράμματος και την εγκληματική ανευθυνότητα των υπευθύνων- επιχειρεί να ρίξει τρεις δεκαετίες μετά την καταστροφή ένας διακεκριμένος Βρετανός δημοσιογράφος -ερευνητής.
Με συνεντεύξεις εκατοντάδων ωρών στη διάρκεια ενός διαστήματος άνω των δέκα ετών και μετά από μελέτη επιστολών, αδημοσίευτων απομνημονευμάτων και ντοκουμέντων από πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα αρχεία ο Άνταμ Χίγκινμποθαμ ζωντανεύει στο βιβλίο του με τίτλο “Μidnight in Chernobyl” («Μεσάνυχτα στο Τσερνομπίλ») το μεγαλύτερο -και ως προς τα θύματα και ως προς τις επιπτώσεις στην υγεία χιλιάδων ανθρώπων, αλλά και ως προς τις οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις- ατύχημα στην ιστορία της πυρηνικής ενέργειας μέσα από τα μάτια αυτοπτών μαρτύρων.

Ο πυρηνικός σταθμός του Τσερνομπίλ, όταν έγινε το ατύχημα, ήταν ο μεγαλύτερος σε ισχύ πυρηνικός σταθμός της Σοβιετικής Ένωσης. Από την έκρηξη εκλύθηκε ραδιενεργό νέφος που απλώθηκε σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις σχεδόν σ’ ολόκληρο το βόρειο ημισφαίριο της Γης, από την τότε Τσεχοσλοβακία μέχρι την Ιαπωνία.

Στο διάστημα των τριών πρώτων μηνών από τη στιγμή που σημειώθηκε το ατύχημα στις 26 Απριλίου 1986, πέθαναν 31 άνθρωποι, ενώ τις συνέπειες από την έκθεση τους στην ραδιενεργό ακτινοβολία υπέστησαν χιλιάδες άνθρωποι, πολλοί από τους οποίους έχασαν την ζωή τους στα χρόνια που επακολούθησαν. Περισσότεροι από 115 χιλιάδες άνθρωποι απομακρύνθηκαν από την ζώνη ασφαλείας των 30 χιλιομέτρων που είχε δημιουργηθεί γύρω από τον πυρηνικό σταθμό μετά το ατύχημα.

Στις εργασίες εξάλειψης των συνεπειών της ραδιενέργειας συμμετείχαν περισσότεροι από 600.000 άνθρωποι, αλλά κανείς δεν γνωρίζει μέχρι σήμερα σε πόσους από αυτούς υπήρξαν θανατηφόρες οι συνέπειες από την έκθεση τους στην ραδιενεργό ακτινοβολία.

  Η καταστροφή του Τσερνομπίλ, σύμφωνα με τον Βρετανό δημοσιογράφο, αποκάλυψε την ανικανότητα, τη διαφθορά και την ηθική διάβρωση στους κόλπους του κομματικού μηχανισμού, που συνέβαλαν τελικά στην εκ των έσω κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Οι άμεσες αιτίες, βέβαια, ήταν οι αστοχίες στον σχεδιασμό και μια σειρά ανθρώπινων λαθών, που έγιναν μέσα σε λίγα τρομακτικά λεπτά.

Υπό συγκεκριμένες συνθήκες οι αντιδραστήρες του πυρηνικού εργοστασίου ήταν επιρρεπείς σε μια ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση, όπως συμβαίνει στην καρδιά μιας ατομικής βόμβας. Κι η αλήθεια είναι ότι είχε καταγραφεί το 1975 στο Λένινγκραντ μια μερική τήξη αντιδραστήρα με μια εμπιστευτική μελέτη να επισημαίνει τότε ότι τέτοια ατυχήματα όχι απλώς μπορούσαν να συμβούν, αλλά ήταν τρομερά πιθανά ακόμη και στην καθημερινή λειτουργία των μονάδων.

Αλλά για πάνω από μια δεκαετία οι αρμόδιοι του προγράμματος πυρηνικής ενέργειας της ΕΣΣΔ απέκρυβαν -με ολέθριες όπως αποδείχθηκε συνέπειες - αυτές τις σχεδιαστικές αστοχίες. «Η καταστροφή ήταν απότοκο της οικονομίας κεντρικού σχεδιασμού και της κομμουνιστικής γραφειοκρατίας, αφού επρόκειτο για μια αυτοκρατορία παραποιημένων στατιστικών, χρονοδιαγραμμάτων που δεν μπορούσαν να τηρηθούν, αδιαφορίας για την ατομική ευθύνη, φόβου ανακοίνωσης των κακών μαντάτων στους ανωτέρους, μιας αλυσίδας αχυρανθρώπων γαντζωμένων στα κομματικά προνόμια, που κατέστησαν σχεδόν αναπόφευκτη την καταστροφή στο Τσερνομπίλ», σημειώνει ο Χίγκινμποθαμ.

 Το κέντρο ελέγχου του τέταρτου αντιδραστήρα του εργοστασίου ήταν ένα «κουτί» 10 επί 20 μ. χωρίς παράθυρα. Η ατμόσφαιρα ήταν τεταμένη στις 11:55 το βράδυ της Παρασκευής 25 Απριλίου 1986 καθώς δεν είχε ακόμη γίνει ένα τεστ που είχε προγραμματιστεί για το απόγευμα προκειμένου να ελεγχθεί αν οι αντλίες νερού για την ψύξη του αντιδραστήρα θα μπορούσαν να λειτουργήσουν σε περίπτωση γενικού μπλακάουτ.

Σε μια τέτοια επικίνδυνη περίπτωση θα κοβόταν το ρεύμα που χρησιμοποιούσαν οι αντλίες αυτές για να κυκλοφορούν νερό στον πυρήνα και παρά την ενεργοποίηση άλλων γεννητριών θα χρειαζόταν κάποιο διάστημα, πιθανώς αρκετά μεγάλο για να επιτρέψει μια καταστροφική υπερθέρμανση και την έναρξη της τήξης του πυρήνα.

Εγγλέζικες εφημερίδες για την καταστροφή στο Τσερνομπίλ

Τέσσερα άτομα βρίσκονταν στο κέντρο ελέγχου, ο επόπτης βάρδιας και τρεις χειριστές. Μετά τα μεσάνυχτα οι υπεύθυνοι του δικτύου διανομής ηλεκτρικής ενέργειας στο Κίεβο έδωσαν το πράσινο φως και το κέντρο ελέγχου άρχισε σταδιακά να μειώνει την ποσότητα ενέργειας που παρήγαγε ο αντιδραστήρας, προκειμένου να γίνει το τεστ. Το κλείσιμό του -μια τεράστια ευθύνη- ανατέθηκε στον 25χρονο Λεονίντ Τοπτούνοφ, που είχε μόλις δύο μήνες στη δουλειά...

Θεωρητικά η διαδικασία ήταν απλή: οι χειριστές θα πίεζαν ένα κουμπί που θα έκοβε το ρεύμα στις αντλίες νερού για την ψύξη εν είδει μπλακάουτ. Λίγες στιγμές αργότερα θα άρχιζαν να λειτουργούν γεννήτριες πετρελαίου και οι αντλίες θα ξεκινούσαν πάλι να κυκλοφορούν νερό μέσα από τον πυρήνα του αντιδραστήρα. Αλλά στις 12:28 ο Τοπτούνοφ έκανε ένα ολέθριο σφάλμα κι ο υπολογιστής άρχισε να μειώνει ανεξέλεγκτα την τροφοδοσία του ρεύματος. Σήμαναν απανωτοί συναγερμοί, αλλά ο Τοπτούνοφ δεν μπορούσε να σταματήσει τη διαδικασία, καθώς οι αριθμοί στους δείκτες έπεφταν και μέσα σε δύο λεπτά είχαν σχεδόν μηδενιστεί. Είχε κλείσει τον αντιδραστήρα προτού καν αρχίσει το τεστ...

Θα μπορούσαν, βέβαια, να τα παρατήσουν εκείνη τη στιγμή, αλλά αντίθετα δόθηκε εντολή να αυξηθεί και πάλι το ρεύμα, ώστε να μπορέσει να ξεκινήσει η διαδικασία, αφήνοντας τον αντιδραστήρα εντελώς εκτός ελέγχου.

Στη 1:22 το πρωί μια περίεργη ηρεμία επικρατούσε στο κέντρο ελέγχου, αν και η καταστροφή επέκειτο σε λίγα δευτερόλεπτα κι ο αντιδραστήρας θύμιζε απασφαλισμένη χειροβομβίδα. Μόλις ξεκίνησε το τεστ, όλες οι σχεδιαστικές αστοχίες του αποκαλύφθηκαν. Το νερό που περνούσε απ’ τον πυρήνα του κινείτο βραδύτερα και θερμαινόταν ολοένα και περισσότερο μέχρι που έγινε ατμός. Η αντιδραστικότητα αυξήθηκε περαιτέρω, απελευθερώνοντας περισσότερη θερμότητα και δημιουργώντας περισσότερο ατμό. 36’’ αργότερα το τεστ είχε ολοκληρωθεί και δόθηκε η εντολή να κλείσει ο αντιδραστήρας, αλλά ήταν πια αργά. Βαθιά στο εσωτερικό του είχε ξεκινήσει μια ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση που θα οδηγούσε στην τήξη του πυρήνα.

Άρχισαν να ηχούν διαδοχικοί συναγερμοί, να ανάβουν κόκκινα λαμπάκια, με τον Τοπτούνοφ να ουρλιάζει: «άνοδος της ισχύος». Τότε ήταν που ακούστηκε ένα δυνατό βουητό και το κτίριο άρχισε να δονείται. Ο αντιδραστήρας καταστρεφόταν. Μέσα σε τρία δευτερόλεπτα η ισχύς του εκατονταπλασιάστηκε. Ακούστηκε ένας εκκωφαντικός κρότος καθώς η θερμοκρασία μέσα στον αντιδραστήρα εκτοξευόταν στους 4.650 βαθμούς Κελσίου — σχεδόν όσο στην επιφάνεια του ήλιου!

Μια έκρηξη ισοδύναμη με 60 τόνους TNT ισοπέδωσε τους τείχους της αίθουσας του αντιδραστήρα και εκσφενδόνισε το βάρους 2.000 τόνων κέλυφος από ατσάλι και μπετόν αρμέ. Σχεδόν επτά τόνοι ραδιενεργού καυσίμου εκλύθηκαν στην ατμόσφαιρα...

Μέσα στο εργοστάσιο όσοι επέζησαν αντίκρισαν εικόνες που θύμιζαν την Αποκάλυψη. Ο αντιδραστήρας 4 είχε ισοπεδωθεί...

Όταν έφθασαν τις πρώτες πρωινές ώρες του Σαββάτου στο Ιατρικό κέντρο υπ’ αριθμ. 126 τα ασθενοφόρα που μετέφεραν εργαζόμενους και πυροσβέστες, γιατροί και νοσηλευτές έπαθαν σοκ. Στην αρχή αδυνατούσαν να καταλάβουν τι αντιμετώπιζαν, αφού τα πρόσωπα ορισμένων θυμάτων είχαν μελανιάσει, αλλά είχαν ένα νεκρικό υπόλευκο χρώμα. Αλλά πολύ σύντομα άρχισαν όλοι να κάνουν εμετό, μέχρι που άδειασαν τα στομάχια τους. Αλλά ακόμη και τότε δεν σταματούσαν. Μια νοσοκόμα έμπηξε τα κλάματα. Από τους 90 που διακομίστηκαν εκεί τις πρώτες ώρες, τα πιο βαριά περιστατικά μεταφέρθηκαν σε νοσοκομείο της Μόσχας. Τους «έτρωγε» η ακτινοβολία εξωτερικά και εσωτερικά...

Όταν έγινε αντιληπτή η έκταση της καταστροφής οι σοβιετικές Αρχές απαίτησαν «πατριωτική θυσία» και μυστικότητα. Όταν ένας αξιωματούχος στο Τσερνομπίλ επεσήμανε ότι θα πρέπει να ειδοποιηθούν οι 50.000 κάτοικοι της γειτονικής πόλης Πριπιάτ, ο διευθυντής της μονάδας έκοψε τα τηλέφωνα. Κάποιοι εργαζόμενοι προσπάθησαν να ειδοποιήσουν τους δικούς τους να κλειστούν στα σπίτια τους, γνωρίζοντας ότι η ΚGB παρακολουθούσε τις γραμμές και ορισμένοι τα κατάφεραν.

Στην πόλη είχαν πάρει μυρωδιά ότι κάτι σοβαρό είχε συμβεί, αφού είχαν σιγήσει ακόμη και τα ραδιόφωνα στα διαμερίσματά τους. Πέρασαν 32 ώρες για να δοθεί τελικά η εντολή εκκένωσης, αλλά το Πριπιάτ είχε στο μεταξύ «βομβαρδιστεί» από τα ραδιενεργά ισότοπα.

Σχεδόν τρία 24ωρα μετά την καταστροφή το πολιτμπιρό στη Μόσχα δεν είχε εκδώσει ακόμη κάποια ανακοίνωση. Μόνον ο ραδιοφωνικός σταθμός της ρωσικής πρωτεύουσας ανέφερε ότι «έγινε ένα ατύχημα στο πυρηνικό εργοστάσιο του Τσερνομπίλ» κι ότι «λαμβάνονται μέτρα» για την αντιμετώπιση των συνεπειών.

Την άλλη μέρα το υπουργικό συμβούλιο παραδέχθηκε ότι σκοτώθηκαν δύο άτομα, ότι καταστράφηκε ένα τμήμα του κτιρίου του αντιδραστήρα κι ότι εκκενώθηκε η πόλη Πριπιάτ. Καμία αναφορά στο ραδιενεργό νέφος, που συνέχιζε να απλώνεται προς την Ευρώπη κι ήταν πρώτη είδηση στη Δύση.

 

Ελληνικά δημοσιεύματα για την καταστροφή στο Τσερνομπίλ

Οι υπεύθυνοι της σοβιετικής πυρηνικής βιομηχανίας είχαν αποφασίσει να συγκαλύψουν με τη βοήθεια της KGB την αλήθεια, ότι δηλαδή η καταστροφή στο Τσερνομπίλ ήταν προϊόν χρόνιας ανικανότητας και αλλεπάλληλων ψεμάτων.

Στην αρχή ο μηχανισμός προπαγάνδας έκανε λόγο για το αποτέλεσμα μιας απίθανης σύμπτωσης γεγονότων. Αλλά μετά την ολοκλήρωση μιας απόρρητης έρευνας, το πολιτμπιρό απεφάνθη τρεις μήνες αργότερα ότι «το ατύχημα προκλήθηκε από μια σειρά σοβαρών παραβιάσεων των κανονισμών λειτουργίας του αντιδραστήρα από εργαζόμενους στο πυρηνικό εργοστάσιο», ρίχνοντας έτσι εξ’ ολοκλήρου το φταίξιμο στα θύματα. Ακολούθησαν δίκες κι όσοι επέζησαν από την έκρηξη και τη ραδιενέργεια εστάλησαν σε φυλακές.

Αν και δεν έγινε καμία αναφορά στις σχεδιαστικές αστοχίες του αντιδραστήρα ο τότε ηγέτης της ΕΣΣΔ Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και το πολιτμπιρό γνώριζαν ότι οι κεφαλές της πυρηνικής βιομηχανίας απέκρυβαν για πάνω από μια δεκαετία (από το ατύχημα στο Λένινγκραντ το 1975) ότι ένας απ’ τους αντιδραστήρες ήταν πιθανόν να εκραγεί με αδιανόητες συνέπειες.

Οι αντιδραστήρες του Τσερνομπίλ ήταν είκοσι φορές μεγαλύτεροι από τους αντίστοιχους στη Δύση και ικανοί να παράγουν αρκετή ενέργεια για την ηλεκτροδότηση τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου σύγχρονων νοικοκυριών, αφού αυτό επέτασσε η σοβιετική μεγαλομανία. Οι πυρηνικοί επιστήμονες της ΕΣΣΔ είχαν βαφτίσει «εθνικό» το συγκεκριμένο μοντέλο αντιδραστήρα κι έσπευσαν να θέσουν πολλούς τέτοιους σε λειτουργία σε διάφορα σημεία της επικράτειας. Αλλά είχαν πολλά σχεδιαστικά λάθη καθώς ήταν ασταθείς και με απρόβλεπτη «συμπεριφορά».

Η καταστροφή στο Τσερνομπίλ πέραν όλων των άλλων είχε τεράστιες πολιτικές επιπτώσεις. Η φήμη του Γκορμπατσόφ στη Δύση ως μεταρρυθμιστή αμαυρώθηκε. Ο ίδιος ήταν πυρ και μανία με την ηγεσία του πυρηνικού προγράμματος. Αλλά γρήγορα συνειδητοποίησε την έκταση της διαφθοράς σε ολόκληρο σχεδόν τον σοβιετικό κρατικό μηχανισμό.

Το Τσερνομπίλ, συμπεραίνει ο Βρετανός δημοσιογράφος, όχι μόνον συνέτριψε την ψευδαίσθηση ότι η ΕΣΣΔ ήταν μια υπερδύναμη με πρωτοποριακή τεχνολογία, αλλά επέσπευσε τελικά την κατάρρευση του κομμουνισμού, καθώς η καταστροφή και η συγκάλυψη εξέθεσαν την προχειρότητα και την κενότητα του σοβιετικού συστήματος.