Επιστήμη, θρησκεία και ανθρωπισμός

Υπήρξε ένας πολύ μεγάλος επιστήμονας αλλά και φιλόσοφος, υπό την έννοια ότι πάντοτε συνέδεε την επιστήμη με την ανθρώπινη ζωή και την επιρροή της σε αυτήν. Ο νομπελίστας φυσικός Έρβιν Σρέντιγκερ (Erwin Schrödinfer) ποτέ δεν σταμάτησε να αναζητά απαντήσεις στο θεμελιώδες ερώτημα που απασχολεί όλους μας: από πού ερχόμαστε και που πάμε;

Ενας εξαιρετικά ανήσυχος εκδοτικός οίκος, η ROPI Publications, κυκλοφόρησε πρόσφατα δύο βιβλία του, με διαλέξεις αλλά και βιογραφικές σημειώσεις του, βασισμένες σε αυτό το πανανθρώπινο κόνσεπτ. Το “Τι είναι ο άνθρωπος” και το “Η Φύση και οι Ελληνες – Επιστήμη και ανθρωπισμός”.

Εξαιρετικά ενδιαφέροντα και τα δύο, με το δεύτερο να έχει και περισσότερο ελληνικό ενδιαφέρον, λόγω της ενασχόλησης του Σρέντιγκερ με τον ελληνικό πολιτισμό, δηλαδή τις απαρχές της δυτικής φιλοσοφικής και επιστημονικής σκέψης.

Από αυτό παραθέτουμε κάποια πολύ σημαντικά αποσπάσματα που πυροδοτούν τη σκέψη του αναγνώστη και ενδεχομένως δίνουν και κάποιες απαντήσεις σε διαχρονικά ερωτήματά του:

«Είναι καταθλιπτικό να βλέπει κανείς τις προσπάθειες της ανθρωπότητας να πετύχει ένα και μοναδικό σκοπό ακολουθώντας δύο διαφορετικά και δύσβατα μονοπάτια που διαχωρίζονται από τείχη (σ.σ. αναφέρεται σε θρησκεία και επιστήμη), ενώ φορά παρωπίδες και δεν επιχειρεί μέσω της ενοποίησης όλων των δυνάμεων, αν όχι να προσφέρει μια πλήρη κατανόηση της φύσης, τουλάχιστον να δώσει μαι πειστική απάντηση στο ερώτημα «Τι είναι ο άνθρωπος;» ως παρηγορητική ένδειξη ότι έχει συνειδητοποιήσει την ύπαρξη ενός και του αυτού σκοπού.

Το μειονέκτημα της διαφοροποίησης θα ήταν υποφερτό, αν επρόκειτο για δύο διακριτές ομάδες ανθρώπων σε δύο διαφορετικά μονοπάτια. όμως δεν είναι έτσι. Πολλοί ανάμεσά μας αμφιταλαντεύονται ποιόν από τους δύο δρόμους να ακολουθήσουν. Πολλοί στενοχωριούνται και μάλιστα κυριεύονται από απελπισία στη σκέψη ότι πρέπει να στρέφονται εναλλάξ, πότε εναντίον του ενός και πότε εναντίον του άλλου τρόπου σκέψης.

Κι αυτό επειδή είναι βέβαιο ότι η απόκτηση μιας περιεκτικής επιστημονικής παιδείας δεν ικανοποιεί πλήρως την εσωτερική μας ανάγκη για μια σταθερή, θρησκευτική ή φιλοσοφική στήριξη ενόψει των βασάνων τής καθημερινής ζωής, ούτως ώστε να είμαστε ευτυχισμένοι και να μην επιζητούμε τίποτε περισσότερο.

Αρκετά συχνά η επιστήμη τραντάζει τις καθιερωμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις χωρίς ωστόσο να τις αντικαθιστά με κάτι άλλο, με αποτέλεσμα να παρατηρείται το γελοίο φαινόμενο επιστημονικά καλλιεργημένοι, υψηλού πνευματικού επιπέδου άνθρωποι να διαθέτουν μια απίστευτα παιδική φιλοσοφική κοσμοθεώρηση.

Η επιβίωση, για να μην αναφέρουμε τη συνεχή πρόοδο του ανθρωπίνου γένους δεν είναι καθόλου εξασφαλισμένη.

Προσωπικές ατυχίες, ενταφιασμένες ελπίδες, επαπειλούμενη αθλιότητα, έλλειψη εμπιστοσύνης στην ευφυΐα, την ακεραιότητα και την εντιμότητα των κυβερνώντων εγείρουν τη λαχτάρα στους ανθρώπους για μια, έστω αόριστη, όχι πλήρως αποδεικτέα ελπίδα ότι ο Κόσμος μας ή η Ζωή μας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι ενός ανώτερου σχεδίου το οποίο έχει μια βαθύτερη, αδιερεύνητη σημασία.

Όμως εδώ βρισκόμαστε μπροστά στο τείχος που χωρίζει τους “δύο δρόμους”, αυτόν της καρδιάς από εκείνον της καθαρής λογικής. Το βλέμμα μας γλιστρά προς τα πίσω, κατά μήκος του τείχους: άραγε δεν μπορούμε να το γκρεμίσουμε; Υπήρχε εκεί ανέκαθεν;

Χωρίς να μιλήσω μεταφορικά, πιστεύω ότι ο λόγος που η φιλοσοφία των Ελλήνων μας ελκύει σήμερα τόσο έντονα είναι επειδή πουθενά στον κόσμο, ούτε πριν, ούτε μετά από αυτούς, δεν συγκροτήθηκε ένα τόσο προοδευμένο, καλά διαρθρωμένο οικοδόμημα γνώσεων και σκέψης χωρίς το μοιραίο σχίσμα που στέκεται εμπόδιο επί αιώνες και σήμερα έχει γίνει πλέον ανυπόφορο.

Ερωτήματα ενός άθεου προς Κον. Τσίπρα

του Κώστα Κούρκουλου, http://metarithmisi.gr, 14/6/2014

1) Κατά την ιερή διδαχή της εκκλησίας, δεν υπάρχει δούλος ή ελεύθερος, Έλληνας ή Ιουδαίος, άνδρας ή γυναίκα, φτωχός ή πλούσιος. Αντίθετα, ως τέκνα του θεού, είμαστε όλοι ίσοι.

Όπως όμως πολύ εύστοχα έχει επισημάνει ο Καστοριάδης, κανείς δεν προσέχει μία διαχρονική εκκλησιαστική πανουργία, που ενυπάρχει στην παραδοχή αυτή: Ότι είμαστε όλοι ίσοι, όχι σ’ αυτή τη ζωή, αλλά ενώπιον του θεού. «Ζήσε Μάη μου» δηλαδή. Και κάτι χειρότερο, το οποίο αποτελεί τον ορισμό της υποκρισίας: Η «θεωρία» περί ισότητας των «τέκνων του θεού», διδάσκεται μέσα στις εκκλησίες. Όπου  όμως ακόμη και χωροταξικά, επιβάλλεται η ανισότητα.

Διότι – μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον – υπήρχαν προβεβλημένα καθίσματα για τους άρχοντες, αξιοπρεπή στασίδια για τους αστούς και πάγκοι ή θέσεις ορθίων για την πλέμπα. Όσο για τις γυναίκες; Ακόμη και όταν λύθηκε από Οικουμενική Σύνοδο το πρόβλημα περί του αν έχουν ψυχή, τα πράγματα ήταν ακόμη χειρότερα: Απωθούντο στο γυναικωνίτη. Για να ακούσουν δηλαδή το λόγο περί ισότητας και δικαιοσύνης, οι πιστοί κατανέμονταν στις εκκλησίες άνισα και άδικα. Μάλιστα, υπήρχε πάντοτε ένας ιερός σεβασμός στην ανισότητα, που απέτρεπε ακόμη και τη συνάφεια των άνισων.

Αντίθετα με τη θρησκεία, η αριστερά από τη γέννησή της ευαγγελίζεται τη δικαιοσύνη σ’ αυτήν εδώ τη ζωή και αν είναι δυνατόν, εδώ και τώρα.

Εν τούτοις, παρά τη ριζική αυτή διαφορά, η υποκρισία της θεσμισμένης εκκλησίας εμφυτεύτηκε αυτούσια στην εγχώρια «ριζοσπαστική αριστερά» του ΣΥΡΙΖΑ. Η οποία, όπως και η εκκλησία, μιλά και αυτή για δικαιοσύνη, που θα πραγματωθεί όπου ακριβώς και η δικαιοσύνη της εκκλησίας: Όχι σ’ αυτήν τη ζωή, αλλά σε κάποιον άλλο τόπο και χρόνο. Και το αποδεικνύει και εμπράκτως, αφού στο δικό μας κόσμο, η «ριζοσπαστική αριστερά» δίνει μία και μόνο μάχη: Να διασώσει τα προνόμια – όσο αντικοινωνικά και αν είναι – αποκλειστικά των κλειστών ομάδων συμφερόντων, με πρώτα αυτά των μανδαρίνων της κρατικής γραφειοκρατίας. Των πρώην δηλαδή κομματικών πελατών που αντέστρεψαν τη σχέση εξουσίας και για τους οποίους, «..η διατήρηση του καθεστώτος είναι θέμα καθημερινού ψωμιού».

Και ενώ γνωρίζει ότι η ικανοποίηση των παρασιτικών συμφερόντων όλων αυτών των ομάδων που υπερασπίζεται, παράγει μόνον ανέργους, υπερβαίνοντας σε υποκρισία ακόμη και την εκκλησία, χύνει κροκοδείλια δάκρυα για τους ανέργους! Προσοχή όμως: Μόνο δάκρυα για τους ανέργους και τίποτε άλλο, όπως ακριβώς οικτιρμούς η εκκλησία για τους αδύναμους. Διότι είπαμε: Και για την εκκλησία και για τη αυτοαποκαλούμενη «ριζοσπαστική» αριστερά, πρωτεύει ο σεβασμός στην ανισότητα. Πράγμα που συνεπάγεται ότι σύμφωνα με τις αρχές τους, το μεγαλύτερο μερίδιο του όποιου παραγόμενου πλούτου ανήκει στους προνομιούχους αυτής της ζωής, που πρόλαβαν και έπιασαν θέση. Γι’ αυτό άλλωστε θεωρούν ανεπίτρεπτη κάθε «εισπήδηση» στους προνομιούχους, ανεξάρτητα από τις ικανότητες των αποκλεισμένων ή τις ανάγκες της κοινωνίας.  (Π.χ. δεν επιτρέπουν στους πληβείους, ήτοι σε όσους δεν πρόλαβαν να αποκτήσουν την ιδιότητα του δημοσίου υπαλλήλου, ούτε καν να σκουπίζουν τους δημόσιους χώρους, υλοποιώντας έτσι έναν τυφλό κοινωνικό δαρβινισμό).

2) Η εκκλησία επίσης διδάσκει ότι ο θεός, είτε ως πατέρας, είτε ενανθρωπισμένος ως υιός, μπορεί τα πάντα. Έτσι, μόλις ακουστεί το «οἶνον οὐκ ἔχουσι», αμέσως γεμίζει τα πιθάρια με κρασί, όπως έπραξε στο γάμο της Κανά. Το ίδιο κάνει με ψωμιά, ψάρια και παντός είδους τρόφιμα, για να φάει ο κόσμος. Αυτό λένε οι γραφές. Άρα, για τον πραγματικό χριστιανό, τα υλικά αγαθά μπορούν να έρθουν και με θαύματα.

Και σ’ αυτό ο ΣΥΡΙΖΑ ακολουθεί κατά γράμμα τις εκκλησιαστικές διδαχές: Υπόσχεται μόλις έρθει στην εξουσία να καταργήσει τη δανειακή σύμβαση, τα μνημόνια και κάθε δέσμευση απέναντι σε όσους δίνουν χρήματα στη χώρα. Πράγμα που σημαίνει το προφανές: Ότι θα πει στους εταίρους μας, «πάρτε τα λεφτά σας και φύγετ’ από δω». Εν πάση περιπτώσει και αν δεν πετύχει να τα πάρουν πίσω, θα πετύχει τουλάχιστον να μη μας ξαναδώσουν.

Ανακηρύσσει επίσης σε έγκλημα κάθε επένδυση, απειλώντας είτε με φυλακές, είτε με απώλεια χρημάτων, όσους έχουν την αποκοτιά να επενδύσουν στη χώρα. Άρα εξασφαλίζει και μόνιμη ανεργία στους ανέργους. (Ξέρει πως είναι ευτυχία να κάθεσαι και το κάνει για το καλό τους).

Υπόσχεται τέλος να απαλλάξει το «λαό» από τους φόρους και τις παντός είδους υποχρεώσεις προς το δημόσιο. (Όλοι τότε θα γίνουμε μακάρια μέλη του κινήματος «Δεν πληρώνω», με τις ευλογίες της κυβέρνησης).

Και αφού θα πετύχει να απαλλαγεί η χώρα από το «βάρος» του να έχει χρήματα στα ταμεία της, είναι προφανές ότι τότε, αντί του εκκλησιαστικού «οίνον ουκ έχουσι», θα ακουστεί το πεζό «λεφτά ουκ έχουσι». Για τη στιγμή λοιπόν εκείνη, υπόσχεται τη μεγάλη ευτυχία, με την επανάληψη του θαύματος της Κανά. Δηλαδή, επιστροφή στους μισθούς, στους διορισμούς, στα δάνεια και γενικά στην κραιπάλη του 2009.

Ερωτήματα προς Κον Τσίπρα:

Με τους χριστιανούς δεν υπάρχει πρόβλημα. Αυτοί, πιστεύοντας στην «άλλη ζωή», δεν ενοχλούνται για τις αδικίες και τις ανισότητες που υπερασπίζεσθε, μια και αφορούν στο σύντομο πέρασμά μας από αυτή τη ζωή. Επίσης οι θεοσεβούμενοι, πιστεύοντας στο θαύμα της Κανά, μόλις ακουστεί το «λεφτά ουκ έχουσι», θα είναι ευτυχείς. Διότι ξέρουν – όπως προφανώς και σεις – ότι ο πανάγαθος «Θεός της Ελλάδας», θα μας γεμίσει αμέσως με λεφτά. Αλλιώς τι πανάγαθος είναι, θα μου πείτε και θα συμφωνήσω.

Στους άθεους όμως, οι οποίοι δεν πιστεύουν στην «άλλη ζωή», οπότε έχουν την παραξενιά να θέλουν να ζήσουν με δικαιοσύνη σ’ αυτήν εδώ τη σύντομη ζωή και επί πλέον, όταν ακούσουν  το «λεφτά ουκ έχουσι», δεν θα ελπίζουν σε θαύμα, τι έχετε να πείτε;

Η επιστήμη στα χρόνια της πανούκλας

Βιβλία, βιβλία

Από τον πρόλογο του Edward Grant για το βιβλίο του "Τα θεμέλια της σύγχρονης επιστήμης στον Μεσαίωνα" (μτφ. Σαββίνα Παπαδάκη):

"Το έργο "Οι Φυσικές Επιστήμες στον Μεσαίωνα" (κυκλοφορεί από τις Π.Ε.Κ) γράφτηκε με την πεποίθηση πως η περίοδος του Μεσαίωνα δεν είχε συνεισφέρει σημαντικά στην Επιστημονική Επανάσταση του δέκατου έβδομου αιώνα μ.Χ. Είναι αλήθεια ότι υπήρχαν ορισμένες μεσαιωνικές προβλέψεις για μεταγενέστερα επιτεύγματα, κυρίως για θέματα που αφορούσαν στην κίνηση. Όμως αυτά δεν ήταν επαρκή, για να παρακινήσουν εμένα και τους περισσότερους ιστορικούς της μεσαιωνικής επιστήμης να αποδώσουμε στη μεσαιωνική επιστήμη και τη φυσική φιλοσοφία έναν ουσιαστικό ρόλο στη διαδικασία διαμόρφωσης της νέας επιστήμης του δέκατου έβδομου αιώνα μ.Χ.

Πριν από μερικά χρόνια, μου πέρασε από το μυαλό ότι ενδέχεται να έχουμε ερμηνεύσει τη συνεισφορά της μεσαιωνικής περιόδου σε πολύ στενό πλαίσιο. Κρίναμε τον Μεσαίωνα σε σχέση με τη συγκεκριμένη επιρροή που θα μπορούσε να είχε ασκήσει σε κάποια επιστήμη και συνήθως στη φυσική καθώς και με το αν είχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αναδιαμόρφωση της επιστημονικής μεθοδολογίας. Ακριβώς επειδή ήταν δύσκολο να αποδειχθεί η επιρροή των μεσαιωνικών ιδεών για τους περισσότερους από τους ιστορικούς της επιστήμης η υπόθεση έμοιαζε να έχει κλείσει.

Η δική μου στάση παρ’ όλα αυτά άλλαξε δραματικά, όταν αναρωτήθηκα εάν θα μπορούσε να έχει γίνει μία Επιστημονική Επανάσταση τον δέκατο έβδομο αιώνα μ.Χ, σε περίπτωση που το επίπεδο της επιστήμης στη Δυτική Ευρώπη παρέμενε στον βαθμό που ήταν στο πρώτο μισό του δωδέκατου αιώνα μ.Χ. Θα μπορούσε να λάβει χώρα μία επανάσταση στον χώρο της επιστήμης τον δέκατο έβδομο αιώνα μ.Χ., εάν δεν είχαν προηγηθεί οι μαζικές μεταφράσεις της ελληνο-αραβικής επιστήμης και της φυσικής φιλοσοφίας προς τα λατινικά;"

Edward Grant: «Τα θεμέλια της σύγχρονης επιστήμης στον Μεσαίωνα»

Μετάφραση: Savvina Papadaki
Επιμέλεια: Κώστας Δρουγαλάς
Σελιδοποίηση: Eleftheria Kastrinaki
Σχεδιασμός εξωφύλλου: BLIND Studio
 

Του Μάνου Σαββάκη

Το βιβλίο του Grant, σε μια πρώτη ανάγνωση, φαίνεται να απευθύνεται σε εξειδικευμένο επιστημονικό κοινό, αλλά στην ουσία μπορεί να διαβαστεί από οποιοδήποτε διαθέτει τη στοιχειώδη υπομονή να απολαύσει ένα απαιτητικό αλλά καλογραμμένο βιβλίο.

Ο συγγραφέας αναλαμβάνει το δύσκολο εγχείρημα να αποκαταστήσει μια επιστημονική συνέχεια ανάμεσα στην περίοδο πριν και μετά τον Μεσαίωνα, υποστηρίζοντας ότι τελικά αυτά τα πεντακόσια χρόνια δεν ήταν εντελώς, όπως κατά κόρον πιστεύεται, χαμένη υπόθεση για την εδραίωση της μοντέρνας επιστήμης. Ο Grant ισχυρίζεται ότι θα ήταν αδύνατη η άνθιση της μοντέρνας επιστήμης, που παρατηρείται το 16ο αιώνα, αν δεν είχαν υπάρξει τρείς σημαντικοί παράγοντες: Ο πρώτος, αφορά στη μετάφραση ελληνο-αραβικών έργων για την επιστήμη και τη φυσική φιλοσοφία στα Λατινικά από εκκλησιαστικούς κύκλους, ο δεύτερος την ίδρυση μεσαιωνικών πανεπιστημίων και ο τρίτος την εμφάνιση θεολόγων-φυσικών φιλοσόφων.

Για τον συγγραφέα-ερευνητή, τόσο η τεράστια πηγή μάθησης και γνώσης, που προκύπτει από τις μεταφράσεις κυρίως του Αριστοτέλη και συστηματοποιείται στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια, όσο και η θεσμοποίηση της πανεπιστημιακής συντεχνίας, συνεισέφεραν στη δημιουργία μιας κοινότητας-οντότητας, ενός κοινωνικού θεσμού, του πανεπιστημίου, στου οποίου το εσωτερικό διδάσκεται η ιστορία, η φιλοσοφία, τα μαθηματικά και η λογική. Το πανεπιστήμιο, ως κέντρο αυτής της «οργανωμένης» γνώσης και «μεθοδικής» μαθητείας σφραγίζει την πνευματική ζωή της Δυτικής Ευρώπης. Τέλος, οι θεολόγοι-φυσικοί φιλόσοφοι, αν και συχνά αντιμετώπιζαν ένα δίλλημα ανάμεσα στο λόγο της επιστήμης και τη θεϊκή αυθεντία, κατάφεραν, πάντα σύμφωνα με το Grant, να αντισταθούν και να απέχουν από την επιπόλαιη χρήση της φυσικής φιλοσοφίας για την επίλυση θεολογικών προβλημάτων.

Το επιχείρημα ότι ο Μεσαίωνας τελικά συνέβαλλε στην ανάπτυξη της σύγχρονης επιστήμης καταφέρνοντας τη σύνδεση του Ελληνικό-αραβικού-λατινικού πνεύματος και δίνοντας στην ανθρωπότητα ένα τεράστιο μάθημα πολυπολιτισμικότητας, είναι εν μέρει πειστικό και μερικώς τεκμηριωμένο. Στις όποιες περιπτώσεις υποστήριξης της σύγχρονης επιστήμης από τη θρησκευτική εξουσία της εποχής μπορεί κανείς να βρει αντιστοίχως αρκετά περιστατικά ακόμα και σφοδρής ή βίαιης αντίστασης απέναντι στον επιστημονικό λόγο. Εκτός, αν κάποιος –ο Grant εν προκειμένω το πράττει– θεωρήσει, απολύτως θετικιστικά, την ιστορία της επιστήμης ως ένα οικοδόμημα με απόλυτη εσωτερική συνέπεια, ομοιογένεια, χωρίς ρωγμές, ασυνέχειες και παλινωδίες.  

Ένας πρώην άστεγος διηγείται όλη τη ζωή του

«Ονειρεύομαι έναν τάφο καλό. Αν έχω έναν όμορφο τάφο, θα λένε ότι είναι όμορφος αυτός που είναι μέσα».  

του Λάμπρου Αραπάκου, Lifo.gr, 2/10/2014

Γεννήθηκα το Νοέμβριο του 1952 στην Κρήτη, είμαι 62 ετών. Στη ζωή μου, έχω κάνει όλες τις δουλειές. Αγροτικά έχω κάνει, μηχανικός για τα μικρά μηχανάκια είμαι, λάστιχα έβαζα...

Είχα λίγη περιούσια και έκανα μεροκάματα μεροδούλι –μεροφάι. Αδέρφια δεν έχω, είμαι μοναχογιός και ρεμπεσκές. Όλα τα κακά έχει ο ρεμπεσκές... Φτωχός, μοναχικός αλλά όχι ανήθικος και κακός. Γιατί και οι Άθλιοι του Βίκτωρος Ουγκώ είναι φτωχοί, το «Άθλιοι» δεν έχει την έννοια του τιποτένιου αλλά του φτωχού.

Ο πατέρας μου πέθανε στα 15 χρόνια μου. Δεν το θυμάμαι και καλά, ήμουν παιδάκι ακόμα στην τρέλα πάνω, δεν το έζησα, δεν το κατάλαβα. Τη μάνα μου την αγάπησα πολύ γατί την έζησα πολλά χρόνια.  

Δεν παντρεύτηκα πότε. Αγάπησα μια γυναίκα, δεν την πήρα, τελείωσε για μένα όλο. Από το σχολειό γνωριζόμασταν, από το δημοτικό αγαπιόμασταν... Μου έκαναν προξενιά, αλλά εγώ δεν ήθελα άλλη.

Το 1985 κέρδισα 1,5 εκατομμύριο δραχμές στο ΠΡΟΠΟ. Τα έφαγα όλα στην καλοπέραση. Πήρα ψυγείο, πήρα και της γριάς της μάνας μου 10 ζευγάρια παπούτσια για να την ευχαριστήσω...

Στα 47 χρόνια μου, πέθανε η μάνα μου, μέχρι που πέθανε ήμουν δίπλα της... Είχα και ένα σκυλί στην Κρήτη, του έδωσαν φόλα και το σκότωσαν. Ένιωσα μια αηδία, δεν είχα λόγο να μείνω στο χωριό μου. Τα παράτησα όλα και έφυγα από την Κρήτη. Είπα στον εαυτό μου «καλύτερα ξένος με ξένους».

Με του που έφυγα από το νησί, πήγα στα καράβια. Είχα πάει στα καράβια και πριν πάω φαντάρος. Τότε, πήγαινα σ' όλο τον κόσμο. Από 16 μέχρι 20 χρονών ήμουν στη θάλασσα. Το ωραιότερο μέρος, που έχω πάει είναι οι Μπαχάμες, άλλο πράγμα...

Όταν πέθανε η μάνα μου και έμεινα μόνος, πήγα στα δικά μας τα κρητικά τα πλοία, και ήμουν μάγειρας. Έκατσα λίγα χρόνια εκεί και μετά δεν με ξαναπήραν γιατί είχα μεγαλώσει. Είχα δουλέψει πολύ γι' αυτούς, είχα ρίξει πολλές ώρες δουλειάς και με πέταξαν στα άχρηστα.

Μετά τα καράβια, πήγα στο μοναστήρι στην Αγία Αικατερίνη στο Σινά για 7 χρόνια και ασχολήθηκα με το κλάδεμα των ελιών. Τα κλάδευα για να τα ανανεώσω, να φύγουν τα ξερά και να γίνουν πάλι από την αρχή... Με είχαν αγαπήσει οι άνθρωποι εκεί κάτω, τους φέρθηκα και εγώ πολύ καλά και έβγαλα και λεφτά από τη δουλειά αυτή. Υπήρχαν Έλληνες και καλόγεροι στο μοναστήρι. Ήταν καλά αυτά τα 7 χρόνια και ας είχα μοναξιά. Έμενα έξω σε κάτι κτίσματα που ήταν στην ερημιά. Δεν είχε ούτε ρεύμα, ούτε τίποτα, νερό από τα πηγάδια. Είχα παρέα κάποια αλεπού το βράδυ να φωνάξει, αν πάθω κάτι.

Τα χρήματα που έβγαλα από το μοναστήρι, τα έφαγα όλα. Τρώγαμε, πίναμε, τη χαιρόμασταν τη ζωή. Βοηθούσα πολύ, είχα δύο καμήλες, η μία καμήλα ήταν πάντα φορτωμένη με ρούχα και με 5-6 κιλά καραμέλες για τα μικρά παιδιά που ζούσαν στην περιοχή. Τ' αγάπησα πολύ αυτά τα παιδάκια, με τα ρούχα αυτά, ξέρω ότι είναι ντυμένα για 10 χρόνια. Και αυτά και οι γονείς τους. Εκεί έμαθα ότι αν δώσεις αγάπη, θα την πάρεις πίσω διπλάσια. Κάποια στιγμή επαναστάτησε το πνεύμα μου και τα παράτησα και έφυγα από το μοναστήρι. Δεν άντεξα άλλο τη μοναξιά και πήγα στην Κρήτη σε κάποια μοναστήρια και δούλευα.  

Το 2010 κάποιος συγχωριανός μου δεσπότης, μου πρότεινε να πάω για δουλειά στο Άγιο Όρος, έγραψε κάποιες επιστολές προς τον ηγούμενο στο Άγιο Όρος για να με πάρουν για δουλειά. Στο Άγιο Όρος δεν μ' άρεσε, εκεί είναι «τα καλά και τα συμφέροντα των ψυχών υμών»: να περάσουν καλά οι παπάδες και καλόγεροι που μένουν εκεί...

Εγώ πήγα να βρω δουλειά, έκατσα δυο μήνες και δεν βρήκα τίποτα. Και μετά έφυγα άφραγκος και έφτασα Θεσσαλονίκη. Εκεί ο πάτερ Ιάκωβος στον Άγιο Δημήτριο –να είναι καλά ο άνθρωπος- μου έκανε τα εισιτήρια και κατέβηκα στην Αθήνα. Στην Αθήνα τράβηξα πολλά ζόρια. Έμεινα πολλές νύχτες με ποντικάκια, με γάτες –είχε γεννήσει μια γάτα και φώναζαν τα μικρά και δεν μπορούσαμε να κοιμηθούμε. Σ' ένα κάτεργο, σε μια τρώγλη γεμάτη ξύλα και σκουπίδια έμενα.

Οι μέρες δεν είναι τόσο δύσκολες για έναν άστεγο όσο οι νύχτες. Το χειμώνα κρυώνεις πολύ, δεν αντέχεται η παγωνιά, το καλοκαίρι έχεις τα κουνούπια που σε βασανίζουν και δεν σ' αφήνουν ήσυχο. Τις νύχτες φοβόμουν τους ανθρώπους, όχι τα φαντάσματα. Φοβόμουν για μαχαίρια και πιστολιές αλλά έλεγα στον εαυτό μου να μη φοβάμαι γιατί είναι να έρθει κάτι κακό, ας έρθει. Δυστυχώς υπάρχουν κλεφτρόνια που κλέβουν άστεγους. Μπορεί ένας άστεγος να έχει ένα κινητό από το 1800 και να πάει να το του κλέψει κάποιος για να το πουλήσει και να πάρει τσιγάρα. Ο κόσμος βοηθάει τους αστέγους μόνο το χειμώνα, αλλά να σου πω ότι η ζωή των αστέγων είναι ανυπόφορη και το χειμώνα και το καλοκαίρι.  

Υπήρχαν φορές που απελπιζόμουν και είπα «δεν πάει άλλο». Έλεγα να βρω έναν ουρανοξύστη και να πέσω κάτω και να τελειώσω. Μια κοπέλα ψυχολόγος του Ξενώνα των Αστέγων της UNESCO στον Πειραιά, με βοήθησε για να μη βάλω τέλος στη ζωή μου. Ήμουν απογοητευμένος, ταλαιπωρημένος. Αυτή η κοπέλα –ωραία κοπέλα, ωραίος άνθρωπος- μου έδωσε θάρρος και ελπίδα να περιμένω τη ζωή μέχρι να με πάρει ο Κύριος. Αν δεν ήταν η κοπέλα, θα είχα φουντάρει.

Όσοι άνθρωποι μένουν στο δρόμο βοηθιούνται μεταξύ τους. Γνώρισα καλούς ανθρώπους, που όλη η ζωή τους είναι ο δρόμος... Εμένα ένας χασικλής που ήμασταν μαζί άστεγοί, μου έδωσε και κουβέρτες να σκεπαστώ. Υπάρχει ένας άστεγος που μένει στο παγκάκι στον Πειραιά που παίρνει μια μικρή σύνταξη και κάθε μήνα όταν την παίρνει, αγοράζει 3 κούτες τσιγάρα και τα μοιράζει στους άλλους άστεγους.  

Οι άνθρωποι που μένουν στο δρόμο είναι άνθρωποι που έχουν χωρίσει με τη γυναίκα τους και τα έχουν παρατήσει όλα και λένε «καλύτερα στο δρόμο»... Πολλοί έχουν χάσει την περιουσία τους από δάνεια, εφορία, και η οικογένεια τους τούς έχει κάνει πίσω. Είναι σωστοί άνθρωποι, δεν είναι μαχαιροβγάλτες και εγκληματίες.

Εγώ έμενα στο δρόμο δίπλα από το μαγαζί που τραγουδούσε ο Μαζωνάκης και η Γαρμπή. Άκουγα όλα τα τραγούδια χωρίς να πληρώνω. Κάποιες φορές δεν μπορούσα να κοιμηθώ από ντράγκα-ντρούγκα των οργάνων. Τους διαολόστελνα που δεν κοιμόμουν. Άλλες φορές τα ευχαριστιόμουν τα τραγούδια.

Τι να θέλω από τη ζωή μου; Ονειρεύομαι έναν τάφο καλό. Αν έχω έναν όμορφο τάφο, θα λένε ότι είναι όμορφος αυτός που είναι μέσα. Προσπαθώ να είμαι πιο χαρούμενος. Παλιότερα μ' είχε πάρει από κάτω. Τώρα μένω στον Ξενώνα της UNESCO στον Πειραιά. Πηγαίνω και στο Κέντρο Ημέρας της PRAKSIS, εκεί με βοήθησαν να πάω στον Ξενώνα και ξαναβρώ δουλειά -το καλοκαίρι δούλεψα στο Δήμο Αθηναίων στις κατασκηνώσεις του Άγιο Ανδρέα.

Εγώ από δουλειά δεν φοβάμαι, είμαι ψημένος. Όλα μπαίνουν σε μια σειρά... Για το τέλος θα πω μια κρητική μαντινάδα : «Πάντα θλιμμένη χαραυγή για μένα ξημερώνει, γιατί την ώρα που ξυπνώ κάθε χαρά τελειώνει».  

Πολυπολιτισμικότητα

Η Αθήνα δεν είναι πολυπολιτισμική I

του Τάκη Θεοδωρόπουλου, Καθημερινή 26/12/2016

Τ​​ι εννοούμε όταν λέμε πολυπολιτισμική κοινωνία, ή πολυπολιτισμική πόλη; Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τη Γαλλία. Εκεί η σύνθεση που οδήγησε στη θεωρία της πολυπολιτισμικότητας στηρίχθηκε στο αποικιοκρατικό της παρελθόν. Πληθυσμοί της πρώην αυτοκρατορίας, από το Βιετνάμ ακόμη έως την Αλγερία, πληθυσμοί που μιλούσαν γαλλικά ως επί το πλείστον, συνέρρευσαν στο πρώην μητροπολιτικό κέντρο για να ενταχθούν στην κοινωνία του. Το πρώτο και βασικό στοιχείο της ένταξης ήταν η προσφορά εργασίας. Υπήρχε η άποψη πως αν η κοινωνία εξασφαλίσει ένα στοιχειώδες επίπεδο ευημερίας η ένταξη θα λειτουργούσε παραμερίζοντας τα όποια χάσματα, κυρίως τα θρησκευτικά. Είναι μάλλον προφανές ότι η θεωρία αποδείχθηκε φενάκη. Τα παρισινά προάστια, που μετατράπηκαν σε γκέτο, έγιναν καύσιμη ύλη για το επιθετικό Ισλάμ και τον πόλεμο που κήρυξε κατά του Δυτικού Πολιτισμού.

Η πολιτική συζήτηση που ξέσπασε το καλοκαίρι γύρω από το «μπουρκίνι» είναι η απόδειξη πως τα ρήγματα παραμένουν ενεργά ακόμη και στο εσωτερικό μιας κοινωνίας που επαίρεται πως είναι πολυπολιτισμική. Η στρατολόγηση Γάλλων πολιτών από το Ισλαμικό Κράτος αποδεικνύει ότι ο ιμάμης της γειτονιάς μπορεί να είναι ισχυρότερος από τον δάσκαλο του εκκοσμικευμένου σχολείου. Και το Κοράνι υπερισχύει του Μπαλζάκ. Η γαλλική ταυτότητα, «ευτυχής» κατά τον Αλέν Ζιπέ ή «όχι», υπονομεύεται από τις ενοχές που καλλιεργεί ο πολιτισμικός σχετικισμός στην ψυχή του Δυτικού ανθρώπου. Ας μην ξεχνάμε πως επί μερικές δεκαετίες η ίδια η έννοια της «εθνικής ή πολιτισμικής ταυτότητας» ήταν απαγορευμένη για τον κυρίαρχο στην Ευρώπη προοδευτικό λυρισμό. Η Ελλάδα δεν είχε αποικίες. Είχε ελληνικές κοινότητες εκτός συνόρων, οι οποίες αναγκάστηκαν να ενταχθούν βιαίως στην ελληνική επικράτεια. «Βιαίως», κοινώς με τις χειρότερες δυνατές προϋποθέσεις. Παρ’ όλ’ αυτά, αποδέχθηκαν την ένταξή τους στους κανόνες μιας πολιτείας η οποία τους χρωστούσε, εν πολλοίς, τον ξεριζωμό τους. Μιλούσαν την ίδια γλώσσα, μοιράζονταν την ίδια Ιστορία και πίστευαν στον ίδιο Θεό. Γι’ αυτό όταν ακούω ότι οι κάτοικοι της Λέσβου περιέθαλψαν τους πρόσφυγες και τους μετανάστες επειδή είχαν κι αυτοί εμπειρία της προσφυγιάς το ακούω ως ιστορικό ανέκδοτο. Ομως λέγεται στα σοβαρά. Ο δημοσιογραφικός λυρισμός ταυτίζεται στις επιδόσεις του με τον προοδευτικό.

Οσοι ήρθαν στη χώρα μας με το πρώτο κύμα μετανάστευσης, εξόριστοι του σοσιαλιστικού παραδείσου, εντάχθηκαν στην ελληνική κοινωνία, παρά την απειρία της και τις δικαιολογημένες έως ένα σημείο αντιστάσεις της. Εργάστηκαν, έκαναν περιουσίες, αγόρασαν διαμερίσματα και έστειλαν τα παιδιά τους σχολείο. Ο φίλος μου ο Γιάννης, όταν του είπα ότι τον είδα στον ΣΚΑΪ επειδή το περίπτερό του είναι δίπλα στο Everest όπου έγινε η έκρηξη, με ρώτησε μόνον αν τα ελληνικά του είναι καλά, κι αν έκανε κανένα λάθος. Θυμάμαι ακόμη τη δεκαεξάχρονη τότε Ντίνα, σε ένα σχολείο στην Καλαμάτα, που είχε γεννηθεί στην Αλβανία, ήταν η πρώτη μαθήτρια και ο πατέρας της παραπονιόταν στην καθηγήτρια ότι δεν διαβάζει αρκετά. Ηθελε να σπουδάσει φυσικομαθηματική και της άρεσε η ποίηση του Καββαδία.

Ανάμεσά τους υπήρχε και υπόκοσμος; Μαφίες και πορνεία; Ελάτε τώρα. Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω.

Η μετανάστευση από τις πρώην χώρες του Σιδηρού Παραπετάσματος δεν έκανε την ελληνική κοινωνία πολυπολιτισμική, εν πάση περιπτώσει όπως αντιλαμβάνεται την πολυπολιτισμικότητα η Δυτική Ευρώπη. Δεν κάνουν την ελληνική κοινωνία πολυπολιτισμική ούτε τα κύματα των προσφύγων και οικονομικών μεταναστών που την έχουν πλημμυρίσει τα τελευταία χρόνια. Το εστιατόριο «Cabul» που άνοιξε απέναντι ακριβώς από τη βίλα Αμαλία, για την οποία ξοδεύτηκαν εκατομμύρια, έχει την ίδια σχέση με την πολυπολιτισμικότητα όση έχει ένα μιούζικαλ του Δαλιανίδη με τον Gene Kelly. Αλλο πολυπολιτισμική πόλη, όπως το Παρίσι ή το Λονδίνο, και άλλο πόλη όπου έχουν συρρεύσει πολλοί μετανάστες οι οποίοι ούτε να αποδεχθούν τους κανόνες της θέλουν, ούτε να ενταχθούν στη ζωή της μπορούν. Ευλόγως θα απορήσετε: μα για ποιους κανόνες μιλάς; Αυτούς που πρώτοι εμείς γράφουμε στα παλαιότερα των υποδημάτων μας;

Η πέραν της πλατείας Αμερικής περιοχή είναι γεμάτη από Αφρικανούς της υποσαχαρίου Αφρικής. Πώς ζουν όλοι αυτοί; Πού εργάζονται; Πορνεία και ναρκωτικά, σου λένε οι κάτοικοι. Ολη μέρα τους βλέπεις να συνομιλούν ή να καβγαδίζουν μεταξύ τους. Γύρω από την πλατεία Βικτωρίας έχουν ανοίξει καταστήματα «μεταναστευτικού ενδιαφέροντος» – κινητά μεταχειρισμένα, ψιλικατζίδικα με δύο πορτοκαλάδες, καφενεία. Ποια είναι η πελατεία τους; Οι 300.000 αδήλωτοι μετανάστες του κ. Μουζάλα;

Φίλε, Γιώργο Καμίνη. Σε άκουσα να αποκαλείς την Αθήνα «πολυπολιτισμική πόλη». Λυπάμαι πολύ, αλλά η Αθήνα δεν είναι πολυπολιτισμική. Είναι μια πόλη με πολλούς μετανάστες, περισσότερους από όσο μπορούν να αντέξουν οι χαλαρές δομές της και οι ανύπαρκτοι κανόνες τους. Και όσο κι αν σου συμπαρίσταμαι στη διένεξή σου με τον ανεκδιήγητο Τόσκα –επιτέλους άκουσα τη φωνή σου–, το πρόβλημα της Αθήνας δεν είναι μόνον πρόβλημα αστυνομίας.

Η υπερκατανάλωση της πολιτικής ορθότητας βλάπτει σοβαρά την κοινωνική υγεία. Ας αφήσουμε για λίγο κατά μέρος τα ανθρωπιστικά δάκρυα που μας φέρνει ο αδέσποτος Αφγανός και ας αναρωτηθούμε ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος, πού κοιμάται τη νύχτα και πού βρίσκει φαγητό. Κι ας μην ξεχνάμε ότι πολλά άτυπα κύτταρα κάνουν έναν βαρβάτο καρκίνο.

Η Αθήνα δεν είναι πολυπολιτισμική ΙΙ

του Τάκη Θεοδωρόπουλου, Καθημερινή 29/12/2016

Επειδή το κυριακάτικο σημείωμά μου για την Αθήνα ξεσήκωσε τις συνήθεις αντιδράσεις ενθουσιασμού στην προοδευτική κοινή γνώμη αισθάνθηκα την ανάγκη, ημέρες που είναι, να μην τους αφήσω μόνους τους. Η μελίρρυτος σκέψη τους κινδυνεύει να τους λιγώσει σαν υπερκατανάλωση μελομακάρονων.

Πρώτον: Η σχέση της Αθήνας με τις πολυπολιτισμικές πόλεις που γνωρίζω είναι ίδια με τη σχέση του χριστουγεννιάτικου στολισμού της πλατείας Εξαρχείων με τον στολισμό του Λονδίνου ή της Νέας Υόρκης. Βέβαια, αν η μόνη εμπειρία του σύγχρονου κόσμου που διαθέτεις είναι η ζωή στην πλατεία Εξαρχείων είναι φυσικό να θεωρείς πως αυτό είναι το φυσιολογικό. Εντέλει είναι ζήτημα παιδείας. 

Δεύτερον: Ρατσιστής είναι όποιος κρίνει τους ανθρώπους βάσει της φυλής στην οποίαν ανήκουν ή βάσει του χρώματος του δέρματός τους, άντε και σε ακραίες περιπτώσεις βάσει του φύλου τους – σεξορατσισμός. Ρατσιστής δεν είναι όποιος ενοχλείται από τον γείτονά του επειδή πετάει τα σκουπίδια από το μπαλκόνι και είναι μαύρος. Δεν πάει να είναι μαύρος, άσπρος ή ριγέ. Το θέμα είναι ότι πετάει τα σκουπίδια από το παράθυρο. Το πρόβλημα με τον πληθυσμό των αδήλωτων, κοινώς παράνομων μεταναστών, είναι ότι είναι αδήλωτοι, κοινώς παράνομοι, άρα δεν μπορούν να ενταχθούν στους κανόνες της δικής μας ζωής – σιγά τους κανόνες θα μου πείτε. Είναι Αφγανοί, Πακιστανοί; Αδιάφορο. Ας είναι και Καλαματιανοί – φιλιά στην ωραία Καλαμάτα. Αν κυκλοφορούν χωρίς στοιχεία ταυτότητας είναι «άτυπα» κύτταρα. Αν όμως θεωρείται φυσιολογικό να κυκλοφορούν στους δρόμους οχήματα χωρίς πινακίδες και να πετάς τα σκουπίδια από το παράθυρο τότε γιατί να σε ενοχλήσει ο πληθυσμός των αδήλωτων; Εντέλει είναι ζήτημα κοινωνικής παιδείας.

Τρίτον: Δεν είναι όλες οι θρησκείες ίδιες, όπως δεν είναι και όλοι οι πολιτισμοί ίδιοι. Μπορεί ο Χριστιανισμός να πέρασε από την Ιερά Εξέταση όμως την έχει αφήσει στα ντουλάπια της Ιστορίας του. Το Ισλάμ όμως, φανατικό ή λιγότερο φανατικό, δεν ανέχεται καμία θρησκεία και κανέναν πολιτισμό που δεν αποδέχεται τις αρχές του. Κι αυτό τον 21^ο  αιώνα όταν η Δύση υπερασπίζεται την ανεξιθρησκεία και την πολιτισμική ανοχή. Όταν οι δυτικές κοινωνίες μιλούν για πολυπολιτισμική σύνθεση δεν εννοούν τον Πολωνό ή τον Έλληνα που μπορεί μεν να προέρχονται από άλλα έθνη αλλά είναι παιδιά τού ευρωπαϊκού πολιτισμού. Εννοούν κατά κύριο λόγο τους μουσουλμάνους. Όταν όμως έχεις μάθει να παπαγαλίζεις ότι η θρησκεία είναι το όπιο του λαού, φυσικό είναι να μην καταλαβαίνεις ούτε λέξη από όλα αυτά. Εντέλει είναι ζήτημα γενικής παιδείας, ή κοινής αγραμματοσύνης.

Τέταρτον: Η τρομοκρατία δεν είναι τηλεοπτική σειρά. Κάποιοι οργανώνουν μαζικές δολοφονίες και κάποιοι τις εκτελούν. Ποια είναι τα κίνητρά τους; Η εκδίκηση; Ο θρησκευτικός φανατισμός; Σημασία έχει ότι τα θύματά τους είναι άνθρωποι και το μόνο έγκλημα που έκαναν είναι ότι θέλουν να ζήσουν με τον τρόπο που επέλεξαν εκείνοι και όχι με τον τρόπο που θέλουν να τους επιβάλουν οι δολοφόνοι τους. Δεν θέλουν να προσκυνήσουν στο τέμενος. Θέλουν μουσική στο Bataclan. Όποιος δεν το καταλαβαίνει αυτό είναι απλώς βλαξ – με την πολιτική σημασία του όρου που λένε, η οποία συνήθως ταυτίζεται με την απλή καθημερινή.

Υπάρχουν οι χρήσιμοι ηλίθιοι. Υπάρχουν κι οι άχρηστοι. Όταν σου λείπει η γενική και η κοινωνική παιδεία τότε συγκαταλέγεσαι στους δεύτερους.

Ρατσισμός και μετα-αλήθεια

της Ξένιας Κουναλάκη, Καθημερινή, 29/12/2016 

Διάβασα το κυριακάτικο άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου, στο οποίο αποφαίνεται ότι «η Αθήνα δεν είναι πολυπολιτισμική». Το βασικό επιχείρημά του είναι πως η Ελλάδα δεν διέθετε αποικίες, όπως η Γαλλία, και γι’ αυτό οι δικοί μας μετανάστες είναι αδύνατο να ενταχθούν στις χαλαρές δομές της χώρας. Είναι άλλωστε χειρότεροι μετανάστες από τους άλλους, γιατί είναι αδέσποτοι (έτσι τους αποκαλεί) και «παρ-άτυποι» (δεν του αρέσει του Τάκη Θεοδωρόπουλου η πολιτική ορθότητα και γι’ αυτό προβαίνει σε έναν ατυχή και κάπως ανατριχιαστικό παραλληλισμό με τα άτυπα κύτταρα και τον καρκίνο). Γράφει μάλιστα περίπου ως αξίωμα ότι οι Αφρικανοί μετανάστες της πόλης ασχολούνται (όλοι;) με την πορνεία και τα ναρκωτικά.

Αντίθετα, είναι πολύ γλυκός και επιεικής με τους Αλβανούς, επειδή στη δεκαετία του ’90 είχε γνωρίσει τη δεκαεξάχρονη τότε Ντίνα, η οποία ήθελε να σπουδάσει φυσικομαθηματική και της άρεσε η ποίηση του Καββαδία. Τη δεκαετία του ’90 δεν υπήρχε, όμως, αυτή η εξιδανικευμένη εικόνα για τους Αλβανούς. «Δεν θα γίνεις Έλληνας ποτέ, Αλβανέ», ήταν ένα από τα δημοφιλή συνθήματα και όχι μόνο σε ακροδεξιούς κύκλους, αλλά και σε πιο μετριοπαθή περιβάλλοντα. Την πρώτη δεκαετία της νέας χιλιετίας, όχι πολύ παλιά δηλαδή, Αλβανοί σημαιοφόροι μαθητές, όπως ο Οδυσσέας Τσενάι, δέχονταν επιθέσεις επειδή τολμούσαν να ακουμπήσουν την ελληνική σημαία.

Δόθηκαν μάχες τότε όχι μόνο για τέτοιου είδους επουσιώδη, συμβολικά ζητήματα, αλλά και για τον νόμο περί ιθαγενείας, ώστε να μπορούν τα παιδιά μεταναστών που μετέχουν της ελληνικής παιδείας να μην αισθάνονται μονίμως ξένα στη χώρα όπου μεγαλώνουν. Τα προσφυγόπουλα που επισκέπτονται από φέτος τα ελληνικά σχολεία, στο πλαίσιο της προσπάθειας να μην ιδρυματοποιηθούν σε κάποιον απομακρυσμένο καταυλισμό, θα μάθουν γρήγορα την ελληνική γλώσσα, θα μεγαλώσουν εδώ, θα ερωτευτούν, θα κάνουν παιδιά με τη σειρά τους, θα γίνουν Έλληνες φορολογούμενοι πολίτες, θα βοηθήσουν το ασφαλιστικό σύστημα να μην καταρρεύσει, θα συνδράμουν στην αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας. Κάποιοι θα γίνουν αθλητές, επιστήμονες και πολιτικοί. Κάποιοι θα γίνουν εγκληματίες, συνάδελφοι ανθρώπων που είχαν Έλληνες γονείς και προγόνους. Αυτή είναι η έννοια της πολυπολιτισμικής κοινωνίας.

Η αρχή του ρατσισμού είναι οι γενικεύσεις και υπεραπλουστεύσεις. Βασίζονται σε εμπειρικές παρατηρήσεις (η 16χρονη Ντίνα, «πορνεία και ναρκωτικά, σου λένε οι κάτοικοι») και όχι σε στοιχεία. Ο Τάκης Θεοδωρόπουλος βδελύσσεται την πολιτική ορθότητα, αλλά διολισθαίνει στο άλλο άκρο. Την αυθαιρεσία της μετα-αλήθειας, που βασίζεται στον ανεξήγητο φόβο και αψηφά τα στατιστικά στοιχεία. Σύμφωνα με τα στοιχεία της αστυνομίας, το πρώτο εξάμηνο του 2016 τα αδικήματα που αφορούν σεξουαλική εκμετάλλευση μειώθηκαν σημαντικά σε σύγκριση με το αντίστοιχο διάστημα του 2015, του 2014 και του 2013, ενώ στον τομέα της διακίνησης ναρκωτικών ο αριθμός των δραστών που είναι ημεδαποί είναι συστηματικά πενταπλάσιος σε σύγκριση με τους αλλοδαπούς.