Τ’ άπλυτα της ελληνικής ιστορίας και η λογοτεχνική τους μπουγάδα

Η κατασκευή της ηρωικής εικόνας του Μακεδονικού Αγώνα από την Πηνελόπη Δέλτα φωτίζεται με την έρευνα του Σπύρου Καράβα

του Αντώνης Λιάκος, chronosmag.eu, 14/6/2014

Με φρίκη τα διεθνή Μ.Μ.Ε. αναφέρονται στις ομαδικές εκτελέσεις αιχμαλώτων από φανατικούς εξτρεμιστές του Ισλάμ, στο Ιράκ, τις μέρες αυτές, ή στη Συρία, τους προηγούμενους μήνες. Ακόμη μεγαλύτερη φρίκη όταν πρόκειται για αμάχους. Μια παρόμοια ιστορία είναι η ακόλουθη: μια ομάδα ενόπλων, συναντά στο δάσος καμιά εκατοσταριά άοπλους υλοτόμους, τους συλλαμβάνει, τους δένει πισθάγκωνα, τους παίρνει μαζί της και όταν φτάνει σε μεγάλο και βαθύ ποταμό τούς ρίχνει στο νερό. Λίγο αργότερα, δεκάδες πτώματα ξεβράζοναι στις όχθες. Την ιστορία αυτή τη γνώριζε η Πηνελόπη Δέλτα και τη βρίσκουμε στο αρχείο της. Είναι μια καταγραμμένη συζήτηση που είχε με τον επικεφαλής της ένοπλης ομάδας, τον Σπύρο Σπυρομήλιο που συμμετείχε στον Μακεδονικό Αγώνα ως καπετάν Μπούας. Το ποτάμι είναι ο Αλιάκμονας. Ο Σπυρομήλιος δεν δικάστηκε για εγκλήματα κατά αμάχων. Προβιβάστηκε σε στρατηγό της Χωροφυλακής και θεωρείται ήρωας του βορειοηπειρωτικού αγώνα.

Η Δέλτα συνέλεγε μαρτυρίες για να γράψει το βιβλίο της Τα μυστικά του βάλτου, ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε σε άπειρα αντίτυπα, καθώς πραγματοποίησε αλλεπάλληλες εκδόσεις, διαβάστηκε και διαπαιδαγώγησε πολλές γενιές Ελληνόπουλων από τον Μεσοπόλεμο έως σήμερα. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα εθνικής διαπαιδαγώγησης και διάπλασης ηρωικών χαρακτήρων, στο οποίο εξιδανικεύτηκε ο Μακεδονικός Αγώνας, ή μάλλον συγκροτήθηκε η δημόσια εικόνα του. Δεν είναι η πρώτη φορά που η λογοτεχνία αναλαμβάνει να ανασυγκροτήσει το παρελθόν ως εθνικό παρελθόν. Και το κάνει πληρέστερα από την ιστοριογραφία. Δεν έχει ενδοιασμούς να αποσιωπήσει ή να μεταπλάσει εγκλήματα. Κυρίως η λογοτεχνία προσκομίζει πλοκή, δράση, συναίσθημα. Η παραπάνω ιστορία αποδίδεται ως το «δυστύχημα της βαρκαδιάς που βούλιαξε στον Αλιάκμονα και πνίγηκαν οι Βούλγαροι αρκουδιαραίοι, ξυλοκόποι και καρβουνιάρηδες».

Ο Σπύρος Καράβας στο βιβλίο του Μυστικά και παραμύθια από την ιστορία της Μακεδονίας (Βιβλιόραμα, 2014) αναλαμβάνει να ψηλαφήσει τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε αυτή η λογοτεχνική εικόνα του Μακεδονικού Αγώνα, διαβάζοντας παράλληλα τα κείμενα της Δέλτα και αντιπαραβάλλοντάς τα με τις καταγραφές που είχε συγκεντρώσει στο αρχείο της, αλλά και με τα αρχεία του Υπουργείου Εξωτερικών όπου συγκεντρώνονταν οι εκθέσεις των προξένων αλλά και των στρατιωτικών παραγόντων της Μακεδονίας, και τα οποία γνωρίζουμε ότι επισκεπτόταν και μελετούσε η συγγραφέας.

Η Πηνελόπη Δέλτα, αρκετές δεκαετίες μετά τον θάνατό της, είναι μια cult προσωπικότητα. Σε πρόσφατη εκδήλωση, όπου παρουσιάστηκε η έκδοση ενός ανέκδοτου έως τώρα μυθιστορήματός της, η ιστορικός Ιωάννα Πετροπούλου είπε: «Εδώ η συγγραφέας ξεδιπλώνει τα σκοτάδια της ψυχής της και δηλώνει την αλληλεγγύη της με το γυναικείο φύλο, επιχειρώντας να υπηρετήσει την κοινωνία. Οι Ρωμιοπούλες είναι μια κοινωνική καταγγελία για την ελληνική πατριαρχική κοινωνία».¹ Λυρικοί τόνοι που εξιδανικεύουν μια γυναίκα-μητέρα που υπέφερε από έναν ανεκπλήρωτο έρωτα και τους κοινωνικούς περιορισμούς που της επιβάλλονταν από το κοινωνικό status της οικογένειάς της.

Πράγματι οι Μπενάκηδες, το πατρικό όνομα της Δέλτα, υπήρξαν μία από τις κεντρικότερες οικογένειες του ελληνικού 20ού αιώνα. Μια οικογένεια που συγκεντρώνει τους συμβολισμούς και τα νήματα ενός κεντρικού αφηγήματος της ελληνικής ιστορίας: διασπορά, αστισμός, βενιζελισμός, δημοτικισμός, Ίων Δραγούμης, Μακεδονικός Αγώνας, Μουσείο Μπενάκη, νεοελληνικό μυθιστόρημα, ηρωική έξοδος από τη ζωή. Ένα μυθιστόρημα για τη ζωή της Πηνελόπης Δέλτα και της οικογένειάς της θα μπορούσε να είναι μια περιήγηση όχι απλώς στην ιστορία του περασμένου αιώνα, αλλά μια σάγκα της νεοελληνικής ιστορίας, ένα πορτρέτο της αστικής Ελλάδας μέσα από τον εξιδανικευτικό καθρέφτη της. Αλλά αυτή η εικόνα έπρεπε να λευκάνει την πραγματικότητα. Αυτό ακριβώς έκανε η Δέλτα.

Ο Καράβας μας εισάγει στα ζοφερά υλικά με τα οποία κατασκευάστηκε η ηρωική εικόνα ενός αγώνα που ανέλαβε να επανορθώσει την κλονισμένη από τον πόλεμο του 1897 εθνική συνείδηση πριν από τους Βαλκανικούς πολέμους.

Ένας στρατηγός διηγείται στη Δέλτα τα κατορθώματά του:

Ο άνθρωπος (Ο Γκέκας) δεν ήταν κατάσκοπος, αυτό φαίνονταν με την πρώτη ματιά. Ήταν ο κακομοίρης και φρεσκοξυρισμένος. Μα και μεις φοβόμασταν (μη μας προδώσει). Τον είχαμε λοιπόν δεμένο και τον φοβέριζαν τα παιδιά, που είχαν κυριολεκτικά αγριέψει. Γιατί άμα πιάνανε κανέναν αιχμάλωτο, τον αφήναμε πολλές φορές να τρέχει και τον κυνηγούσαν τα παιδιά με τα μαχαίρια, και τον τρυπούσαν, για να αγριεύουν περισσότερο.

Τον είχαμε κι αυτόν τέσσερις πέντε μέρες κι από την αγωνία ο δυστυχισμένος είχε σουρώσει. Εγώ τον λυπόμουν και του έδινα λίγο φαγί κι’ ερχόταν κοντά μου σα σκυλί. Μα τι τον κάνομε; Αποφασίσαμε να τον σκοτώσομε, για να μη βασανίζεται περισσότερο. Του είπαμε λοιπόν πως θα τον βγάλομε έξω. Του δέσαμε τα μάτια και τον πήγαμε σε ένα πάτωμα χωρίς καλύβα, όπου είχαμε ανοίξει και τον λάκκο του. Τον έβαλα και κάθησε εκεί, με δεμένα πάντα τα μάτια, και του έρριξα μόνος μου ακουμπητά, δυο σφαίρες ντουμ-ντουμ. Έπειτα του ανοίξαμε με το μαχαίρι το στήθος για να ιδούμε τι ζημιές κάνουν οι σφαίρες ντουμ-ντουμ. Τον είχαν καταστρέψει όλο. Εγώ του είχα δώσει κι ένα δυο λίρες για να τον παρηγορήσω, μα έπειτα του πήρα όλο το κεμέρι του. (σ. 99)

Ένας άλλος Μακεδονομάχος, ο Γ. Τσόντος Βάρδας, γράφει για κάποιον που είχε προσχωρήσει στις τάξεις των ελληνικών ένοπλων σωμάτων, αλλά για να αποδείξει την αφοσίωσή του τού επιβλήθηκε

να φονεύση πρωτίστως εις το χωρίον του Ζέλοβον και γυναίκας ακόμη των συγχωριανών του κομιτών (κομιτατζήδων) και των βουλγαριζόντων.

Ο υπεύθυνος για τον συντονισμό των αντάρτικων σωμάτων στο ελληνικό προξενείο Μοναστηρίου δίνει οδηγίες για το πώς θα μεταστραφεί ένα χωριό:

«Θα ρίξωμεν εις αυτό 5-6 μισθούς δια ν’ αρχίση η διαίρεσις. Και την άνοιξιν, αν φύγη ο στρατός, με 3-4 φόνους, θα γίνη ασφαλώς ιδικόν μας».

Τα παιδιά δεν βρίσκονταν στο απυρόβλητο. Η ομηρία τους γίνεται μέσο εκβιασμού των γονέων τους. Αφού αρπάζονται από τις οικογένειές τους και μεταφέρονται σε πόλεις του ελληνικού βασιλείου,

Ου μόνον εξελληνίζονται εντελώς, αλλά τινές χρησιμεύωσιν ως όμηροι διά την εν τη ορθοδοξία παραμονήν τών πολλάκις κλυδωνιζομένων ένεκα διαφόρων λόγων γονέων αυτών.

Τι άλλο θα μπορούσε να γίνει, θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος πληροφορημένος αναγνώστης, σε μια εποχή, όπως εκείνη των αρχών του 20ού αιώνα, στην οποία τα εθνικά κράτη διεκδικούσαν τον χώρο ανάπτυξής τους, το ένα σε βάρος του άλλου προσπαθώντας να πειθαναγκάσουν τους πληθυσμούς να προσχωρήσουν στη μία ή στην άλλη εθνικότητα, εκφοβίζοντας, διώχνοντας ή σκοτώνοντας όσους είχαν επιλέξει νομιμοφροσύνη σε αντίπαλα έθνη; Κάπως έτσι, η Μακεδονία, η Βόρεια Ήπειρος και η νότια Αλβανία, η Δοβρουτσά, η Θράκη, ο Πόντος και η Μικρά Ασία δεν έγιναν κοιλάδες δακρύων στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα; Μήπως αυτό, δηλαδή η μαζική βία εναντίον των αμάχων, δεν στάθηκε το κύριο χαρακτηριστικό των Βαλκανικών πολέμων και του Πρώτου Παγκόσμιου πολέμου στα Βαλκάνια; Στους πληροφορημένους άλλωστε αυτά ήταν γνωστά, ήδη από το Έκθεση Carnegie του 1914,² μια επιτόπια έρευνα για τη βία εναντίον των αμάχων στους πολέμους του 1912-13. Γνωστά βέβαια, αλλά η έρευνα αποδεικνύει ότι η βία ήταν πολύ μεγαλύτερη. Ο Καράβας αναφέρεται στον πλήρη αφανισμό της πόλης του Κιλκίς από το ελληνικό στράτευμα, αλλά και στις συνθήκες διαβίωσης των ντόπιων πληθυσμών υπό ελληνική διοίκηση τα επόμενα χρόνια. Τα άλυτα μειονοτικά θέματα ήταν αυτά που διαπλέχτηκαν άλλωστε με τον πόλεμο και τον εμφύλιο πόλεμο στα 1940-50.

Το ζήτημα είναι αν τώρα αναγνωρίζουμε όλα αυτά ως εκείνο που υπήρξαν ή εξακολουθούμε να τα ωραιοποιούμε (κάτι το οποίο έγινε στη διάρκεια των χρόνων γύρω από τη μακεδονική διαμάχη της δεκαετίας του ’90 και εξακολουθεί να γίνεται στη Βόρεια Ελλάδα όπου υπάρχει και Μουσείο «Μακεδονικού Αγώνα») ή αν, ακόμη κι αν δεν συμμεριζόμαστε την ωραιοποιημένη εκδοχή του, το αποσιωπούμε. Εξακολουθούμε να μιλάμε για την ιστορία ως «αυτογνωσία», αλλά αυτογνωσία είναι να φέρνεις στη Γερμανία τη συζήτηση για το Ολοκαύτωμα, στην Αμερική για το καθεστώς δουλείας των μαύρων, στη Γαλλία για τα εγκλήματα της αποικιοκρατίας, στην Ιαπωνία για τα εγκλήματα εναντίον της Μαντζουρίας, στην Αυστραλία για την εξόντωση των Αβορίγινων, στη Λατινική Αμερική για την καταστροφή των αυτόχθονων πληθυσμών και των πολιτισμών τους. Αντίθετα εδώ, στην Ελλάδα, η συζήτηση περί αυτογνωσίας αφορά τους άλλους, και γιατί δεν αναγνωρίζουν τα εγκλήματα εναντίον μας.

Και αν η ιστοριογραφία, καθώς και η κριτική φιλολογία, τα τελευταία χρόνια διήνυσαν αρκετό δρόμο, τι συμβαίνει με την εκπαίδευση και τη δημόσια ιστορία; Κι ακόμη παραπέρα: για πόσον καιρό ακόμη η λογοτεχνία θα μένει στο απυρόβλητο ως η αθώα υψηλή τέχνη; Για πόσον καιρό ακόμη η Πηνελόπη Δέλτα θα παραμένει η «αγαπημένη συγγραφέας των παιδικών μας χρόνων»; Μαντεύω τις αντιδράσεις: μα οι μεγάλοι συγγραφείς είναι αντιφατικές προσωπικότητες, μα η Δέλτα έχει γράψει και άλλα έργα τα οποία είναι πράγματι κριτικά στις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής της, μα ό,τι αναγνωρίζουμε σήμερα ως έγκλημα, δεν το αναγνώριζαν την εποχή εκείνη, και στο κάτω κάτω η «πολιτική ορθότητα» δεν είναι κριτήριο για την αποτίμηση των συγγραφέων και των έργων τους. Σύμφωνοι. Αλλά όλα αυτά τα «μα», όλες αυτές οι ενστάσεις δείχνουν ότι δεν έχουμε ξεκόψει από τον κόσμο εκείνης της εποχής, τους δισταγμούς αναψηλάφησης της ιστορίας μας. Δεν φτάνει η αναψηλάφηση αυτή να περνά μόνο από τις διατριβές και τα επιστημονικά περιοδικά. Πρέπει να γίνει μέρος της δημόσιας ιστορίας, της δημόσιας συζήτησης. Να χαρτογραφήσει ξανά το παρελθόν.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Η Καθημερινή (17.6.2014).
2. Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Ουάσινγκτον 1914. (Επανέκδοση το 1993 με τίτλο The Other Balkan Wars: A 1913 Carnegie Endowment Inquiry in Retrospect, και εισαγωγή του παλαίμαχου Αμερικανού διπλωμάτη George Kennan.)

Γιαννίτσης: Στο ασφαλιστικό δεν με στήριξαν ούτε οι υπουργοί του ΠΑΣΟΚ

-iefimerida.gr, 29/11/2015

Ούτε οι ίδιοι οι υπουργοί του ΠΑΣΟΚ δεν στήριξαν το 2000 την πρόταση μου για το ασφαλιστικό, τόνισε ο πρώην υπουργός Τάσος Γιαννίτσης μιλώντας σε εκδήλωση της Κίνησης των 58. Για μία ακόμη φορά, είπε, η μπάλα πετάχτηκε στην εξέδρα και όταν πετάμε την μπάλα στην εξέδρα, τη λύση δίνει η ζωή με τρόπο βίαιο και καταστροφικό.

Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, ο κ. Γιαννίτσης υπογράμμισε ότι ο  ίδιος δεν έκανε ποτέ πίσω: «Δεν πήρα τις προτάσεις να τις κάνω πιο ροζ, πιο κίτρινες», παρατήρησε χαρακτηριστικά και επανέλαβε πως δεν βρήκε στήριξη από πουθενά.

«Όχι μόνο η συνδικαλιστική πλευρά», εξήγησε, «δεν υπήρξε ένα κόμμα να τις υποστηρίξει, μια κοινωνική δύναμη, ούτε καν τα στελέχη του κυβερνώντος κόμματος, ούτε καν υπουργοί, με εξαίρεση τον πρωθυπουργό (Κώστα Σημίτη) και κάποιους υπουργούς, ή πολιτικά στελέχη μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού όχι των δύο». «Για φανταστείτε, λοιπόν, να θέλει κάποιος υπουργός-θα έλεγα ξιπασμένος, φαντασμένος, πως το είχε πει ο Σκανδαλίδης, καλαμοκαβαλάρης- να θέλει να επιβάλει κάτι απέναντι σε μια κοινωνία που ουρλιάζει...».

Το παιγνίδι όμως τελείωσε και πλέον πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τους λογαριασμούς μας με το παρελθόν και «να κερδίσουμε την αίσθηση μιας νέας συλλογικότητας για τα συμφέροντα της χώρας», επεσήμανε ο πρώην υπουργός εκφράζοντας την αγανάκτησή του για το γεγονός ότι «ακόμα και σήμερα διατυπώνονται δημόσια, χωρίς καμιά αιδώ, φαύλες, κατάφωρα άδικες και εξοργιστικές, για τον χειμαζόμενο Έλληνα, προτάσεις ή εφαρμόζονται αντίστοιχες πολιτικές».

Έτσι πολώνεται η κοινωνία, σημείωσε, καθώς «από τη μια στοιχίζονται πολυποίκιλες πολιτικές δυνάμεις, από ευρύτερους κοινωνικούς και ιδεολογικούς χώρους, που έχουν καταλάβει ότι ήταν εγκλωβισμένες και, από την άλλη, εμβρόντητοι παρακολουθούμε το ανούσιο θέαμα όσων δεν κατάλαβαν ακόμα τίποτα ή δεν έχουν να προτείνουν τίποτα ή γενικολογούν ή διχάζουν ή αποδομούν τη δημοκρατία με αδιέξοδες ακόμα και διεφθαρμένες.

Ανταπόκριση από το 2015 μ.Χ.

του Νίκου Δήμου, protagon.gr, 24/11/2015

Αγαπητέ ιστορικέ του μέλλοντος

Αποφάσισα να σου στέλνω ανταποκρίσεις από το παρόν μας. Μπορεί να σου φανούν χρήσιμες, αν ποτέ αποφασίσεις να ασχοληθείς με αυτή την περίεργη γωνιά του πλανήτη. Ίσως να μην είναι τόσο σημαντική όσο πιστεύει - αλλά σίγουρα είναι ιδιότυπη και ενδιαφέρουσα.

Θα είμαι όσο γίνεται πιο αντικειμενικός γιατί αν αποφασίσεις να βασιστείς στις αγορεύσεις των πολιτικών ή την αρθρογραφία των εφημερίδων, δεν θα καταλάβεις τίποτα και μάλλον θα τα παρατήσεις γρήγορα.

Λοιπόν εδώ στην Ελλάδα, το σωτήριον έτος 2015, έχουμε μία κυβέρνηση της Αριστεράς από ιδεολόγους ερασιτέχνες που εφαρμόζουν πολιτικές της Δεξιάς - και μία Δεξιά αντιπολίτευση που δεν εφαρμόζει τίποτα, γιατί εδώ και μήνες ασχολείται με το αν, πότε, και πώς θα εκλέξει τον αρχηγό της. Επειδή απογοητεύθηκαν από τους υπολογιστές, υπολογίζουν τώρα να επανεισάγουν τον άβακα.

Έχουμε ακόμα οικονομολόγους που ομολογούν ότι δεν εξοικονομούν τίποτα. Χάσανε γύρω στα ογδόντα δισ. διαπραγματευόμενοι επί εξάμηνο, άλλα εικοσιπέντε ανακεφαλαιώνοντας τις τράπεζες (που δεν θα χρειάζονταν ανακεφαλαίωση αν δεν τις είχαν αποκεφαλίσει). Μάλιστα προσπαθώντας να αλώσουν τις τράπεζες και να τις κάνουν κρατικές, καταφέρανε απλώς να τις αφελληνίσουν εντελώς, εκχωρώντας τις σε ξένους.

Η αποτυχία είναι η κυρίαρχη εμπειρία αυτής της εποχής - σχεδόν οτιδήποτε επιχειρείται, αποτυγχάνει. Από πολιτική πρωτοβουλία μέχρι θεατρική παράσταση. Χρυσάφι πιάνουμε, χώμα γίνεται. Ένα δημοψήφισμα κάναμε και βγήκε ανάποδο. Οικονομία, Παιδεία, Υγεία, στο χειρότερο επίπεδο των τελευταίων ετών. Μόνον ο πληθυσμός αυξάνεται με τη ροή των προσφύγων. Όσο για την εξωτερική πολιτική, την έχουμε εμπιστευθεί σε έναν σοφό καθηγητή που διδάσκει ταυτόχρονα στο Χάρβαρντ, στην Οξφόρδη και στο Μάρμπουργκ. Μονάχα στο πανεπιστήμιο Πειραιώς δεν διδάσκει, γιατί έχει πάρει άδεια.

Εκεί που πάντα πετυχαίνουμε είναι τα χρέη. Εκτός από το κρατικό εξωτερικό χρέος, που αποτελεί παγκόσμιο ρεκόρ, χρωστάμε παντού. Δεκάδες έγχρωμα δισ. στις Τράπεζες, πολλά δισ. οι φορολογούμενοι στην Εφορία, δυόμισι δισ. οι καταναλωτές στη ΔΕΗ. Άλλα δέκα δισ. χρωστάει το κράτος στον ιδιωτικό τομέα, έξι δισ. χρωστάει ο ΕΟΠΥ... Δισ. να δεις! Οι πάντες χρωστάμε παντού (και όλοι μαζί στη Μιχαλού).

Στη φωτογραφία το κρατικό «Βραβείο της στυμμένης λεμονόκουπας» που είχα θεσπίσει το 1980 στα «Επίκαιρα». Η εικαστική απόδοση είναι του γλύπτη Θόδωρου.

Μια μαρτυρία από την εξέγερση του Πολυτεχνείου '73

Το κείμενο αυτό αποτελεί συρραφή αναρτήσεων φίλου που μάζεψα στη σελίδα του στο facebook. Η τελική μορφή έγινε αποδεκτή από τον συγγραφέα τους, ο οποίος είναι συνάδελφος, μηχανικός και εκπαιδευτικός, τον γνωρίζω προσωπικά και δήλωσε ότι δεν επιθυμεί να αποκαλυφθεί το όνομά του.

Εντωμεταξύ, τον Νοέμβριο του 2022 πέθανε πρόωρα ο συγκεκριμένος φίλος και συνάδελφος, οπότε μπορώ πλέον να ξεπεράσω την επιθυμία του να μη γίνει γνωστός. Πρόκειται για τον Ηρακλή Δημόπουλο, Δρ.Μηχανικό και καθηγητή στο πανεπιστήμιο Δυτ. Αττικής. 

____________________________________________________________

Γύρω στην άνοιξη του 1973, μετά πάντως από τον Φεβρουάριο, ο αντιπρόεδρος της χουντικής κυβέρνησης, «αδελφός» Παττακός, όντας ενήμερος για τον αναβρασμό που υπήρχε στο φοιτητικό κόσμο και την κοινωνία, ζήτησε να μιλήσει με εκπροσώπους των φοιτητών στην αίθουσα συνεδριάσεων της Συγκλήτου του ΕΚΠΑ. Όσες Γενικές Συνελεύσεις πανεπιστημιακών σχολών λειτουργούσαν, εξέλεξαν αντιπρόσωπο για την συνάντηση αυτή.

Πήγαμε λοιπόν, εγώ ως εκπρόσωπος των Μηχ/γων-Ηλ/γων ΕΜΠ, η Τώνια Μωροπούλου από τους Χημικούς Μηχανικούς και καμιά 15αριά άλλοι εκπρόσωποι, μεταξύ των οποίων και η Ιωάννα Καρυστιάνη ως φοιτήτρια της Νομικής που, αν δεν κάνω λάθος, ήταν τότε και πρόεδρος των Κρητών Φοιτητών.  Καθίσαμε γύρω από το μεγάλο οβάλ τραπέζι και γύρω-γύρω πίσω μας κάθισαν ή στέκονταν όρθιοι δεκάδες ασφαλίτες.

Μόλις ήρθε ο Παττακός στην αίθουσα της Συγκλήτου του ΕΚΠΑ, κάθισε στην κεφαλή του οβάλ τραπεζιού, σήκωσε το δεξί του χέρι, όπως κάνουν οι δεσποτάδες για να ευλογήσουν και είπε: "Ειρήνη υμίν". Εμένα με έπιασαν τα γέλια αλλά λούφαξα μετά από αυστηρή παρατήρηση του αντιπροέδρου της χούντας: "Γιατί γελάτε νεαρέ;".

Στη συνέχεια μας απήγγειλε ο Παττακός διάφορες εθνοπατριωτικές παπαριές και κατέληξε λέγοντας ότι για να τραγουδήσει κάποιος το «Πότε θα κάνει Ξαστεριά, χρειάζεται θάρρος, λεβεντιά και δύναμη, που δεν την έχετε εσείς!». Ζήτησε μετά να του εκθέσουμε τις απόψεις μας. Εκεί ζητήσαμε εγγυήσεις ότι δεν θα συλληφθούμε, ό,τι κι αν πούμε. Μας διαβεβαίωσε ότι δεν θα υποστούμε δίωξη, πράγμα που τηρήθηκε...

Σηκώνεται λοιπόν η Καρυστιάνη, τον πλησιάζει στην κεφαλή του τραπεζιού, όρθια από πάνω του και κουνώντας του το δάχτυλο τού έσουρε τα εξ αμάξης. Του φώναζε γενικά για την έλλειψη ελευθερίας και δημοκρατίας αλλά και ειδικά για τις εκλογές στα Πανεπιστήμια. Ο Παττακός άκουγε ψύχραιμα και με ειρωνικό χαμόγελο. Ο φιλιππικός της Καρυστιάνη οδήγησε σε τέτοια ένταση στην ατμόσφαιρα της αίθουσας, ώστε φάνηκε αμφίβολο αν θα μας αφήσουν να φύγουμε, παρά τις διαβεβαιώσεις του Παττακού...

Έγινε ένας χαμός στην αίθουσα και αυτό που μου έμεινε στη μνήμη ήταν η γενναιότητα, η τόλμη και ο χειμαρρώδης λόγος αυτής της υπέροχης μελαχρινής κοπελιάς από την Κρήτη. Η συνάντηση αυτή φοιτητών-Παττακού δεν νομίζω ότι αναφέρεται πουθενά στις επετειακές ετήσιες περιγραφές και απορώ, γιατί δεν μαθεύτηκε μέχρι σήμερα.

Την ώρα που η Καρυστιάνη τα έψελνε στον Παττακό, ακριβώς πίσω του στεκόταν όρθιος ο α' αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος-Θηραίος, ο οποίος έχοντας τα χέρια του άλλοτε σε στάση παράκλησης και άλλοτε στο στόμα του, της έκανε παρακλητικά νοήματα να σταματήσει... Δεν θυμάμαι να πήραν το λόγο άλλοι, η Ιωάννα είπε τόσο πολλά που μας κάλυψε όλους...

Περνάμε τώρα στα γεγονότα της κατάληψης του 1973 στο ΕΜΠ: Ήμουν από τους πρώτους εκφωνητές του ραδιοφωνικού σταθμού, όταν το Νοέμβριο του 1973 έγινε η κατάληψη του Πολυτεχνείου, και μετά ένα είδος αρχισυντάκτη, που παραλάμβανε τα μηνύματα και ετοίμαζε τα κείμενα για τους εκφωνητές.

Μεταξύ των μηνυμάτων που χειρίστηκα ήταν μια επιστολή σε άψογη καθαρεύουσα κάποιου που δήλωνε υποστηρικτής μας και προσεφέρετο να ηγηθεί του αγώνα μας. Υπογραφή "Στρατηγός Τσακαλώτος"!. Πολύ αργότερα έμαθα ποιός ήταν. Δυστυχώς όταν κανείς ζει αυτές τις στιγμές, δεν συνειδητοποιεί την ιστορική τους αξία. Αντί να κρατήσω την επιστολή αυτή, την έσκισα και την πέταξα στα σκουπίδια...

Κάποια στιγμή, πρέπει να ήταν την πρώτη μέρα και αφού είχε λειτουργήσει ο σταθμός για μερικές ώρες, κατάφερε να έρθει μέχρι την μισάνοιχτη πόρτα του Εργαστηρίου, ο εκδότης και δημοσιογράφος Κ. Καββαθάς, φωνάζοντας το όνομά μου. Πλησίασα να δω τι θέλει και μου είπε επί λέξει: "Αλλάξτε το ύφος σας, ακούγεστε σαν το ράδιο-Τίρανα και τη Φωνή της Αλήθειας"! Η ομάδα περιφρούρησης τον απομάκρυνε πριν προλάβω να του απαντήσω ότι αυτά τα ακούσματα είχαμε αλλά θα προσπαθήσουμε να διορθώσουμε...

Τον πομπό τον έφερε στο Πολυτεχνείο, μέσα σε μια σακούλα, ένας άγνωστος από το Ν. Ψυχικό -νομίζω- και δεν τον έφτιαξε κανείς από αυτούς, όπως ισχυρίζονται διάφοροι σήμερα. Εγώ προσωπικά παρέλαβα τον πομπό! Επειδή τότε, ως φοιτητής ακόμα, δούλευα και στο περιοδικό «Ήχος & HiFi» του Κ. Καββαθά, είχα διασυνδέσεις με τις επιχειρήσεις που πούλαγαν στερεοφωνικά και μέσω του φίλου Γ. Καμπουράκη, που ήταν συμφοιτητής μου και διευθυντής του περιοδικού, ζητήσαμε και μας έστειλε η «Αργώ Ελλάς» (Βαρελτζίδης) ένα μπομπινόφωνο Revox και έναν τετρακάναλο ενισχυτή Kenwood. Αυτά χρησιμοποιήθηκαν καθ' όλη τη διάρκεια της κατάληψης και λειτουργίας του σταθμού.

Το τελευταίο βράδυ και ενώ στη συντονιστική επιτροπή κατάληψης περίπου «μοίραζαν υπουργεία», τους είπα ότι θα μας φάνε λάχανο οι χουντικοί, αν δεν κάνουμε κάτι και πρότεινα να βγούμε αιφνιδιαστικά με καμιά 100σταριά οικοδόμους και να καταλάβουμε το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης, που ήταν τότε στην οδό Γ' Σεπτεμβρίου. Αυτό θεωρήθηκε «αναρχικό», οπότε ήμουν πλέον εκτός κλίματος!

Τσαντίστηκα και σηκώθηκα να φύγω, περίπου 2 ώρες πριν μπει το τανκ στον περίβολο του ΕΜΠ. Με δυσκολία με άφησαν οι φοιτητές που είχαν αναλάβει την περιφρούρηση της κεντρικής πύλης να βγω, αλλά το κατάφερα επειδή φορούσα περιβραχιόνιο...

Με την εισβολή του στρατού, κατασχέθηκε όλος ο εξοπλισμός του Εργαστηρίου Ασυρμάτων Επικοινωνιών του καθ. Ι. Φικιώρη, όπου λειτουργούσε ο σταθμός. Ο αείμνηστος Φικιώρης κάποια στιγμή, μετά από 2-3 μήνες, με φώναξε και μου είπε ότι ο στρατός ζητάει λίστα με τον εξοπλισμό του εργαστηρίου για να τον επιστρέψει. «Και γιατί το λέτε εμένα κ.καθηγητά;», λέω εγώ, δήθεν απορημένος. Μου απαντάει με τον πιο φυσικό τρόπο, γιατί ξέρω ότι ήσουν εδώ μέσα και αν είχες φέρει κάποια πράγματα, πες μου να τα δηλώσω σαν εξοπλισμό του εργαστηρίου, ώστε να μου τα επιστρέψουν και να στα δώσω!

Επειδή ήξερα το ήθος του καθηγητή μου, του δήλωσα χωρίς κανένα δισταγμό ότι ήρθαν απ' έξω το μπομπινόφωνο και ο ενισχυτής. Πράγματι, σε μερικές ημέρες με φώναξε και μου έδωσε ένα σάκο, που είχε μέσα τον ενισχυτή. Το Revox χάθηκε μου είπε με λύπη...

Τηλεφώνησα στον κ. Βαρελτζίδη για να του επιστρέψω τον ενισχυτή αλλά αυτός έκανε ότι δεν καταλάβαινε για ποιο πράγμα μιλάω, από φόβο μήπως εκτεθεί. Στην αθωότητά μου δεν σκέφτηκα ότι μπορεί να παρακολουθούσαν οι χουντικοί τα τηλέφωνα (σίγουρα το έκαναν!) και να βρισκόταν κατηγορούμενος ο επιχειρηματίας. Τελικά, μού έμεινε ξέμπαρκος ο ενισχυτής του Ρ/Σ του Πολυτεχνείου, τον οποίο συντηρώ και χρησιμοποιώ ακόμα.

Τελειώνοντας θα ήθελα να σημειώσω ότι επειδή δεν ήμουν οργανωμένος σε κανένα κόμμα, ούτε ενδιαφέρθηκα να εξαργυρώσω τη συμμετοχή μου στις κινητοποιήσεις, οι επαγγελματίες πολυτεχνίστας με διέγραψαν από την ιστορία· δεν υπάρχω και οι περισσότεροι παριστάνουν ότι δεν με ξέρουν! 

Μάθε, παιδί μου, Θρησκευτικά;

του Πάσχου Μανδραβέλη, Καθημερινή, 15/10/2015

Π​​ρέπει άραγε να διδάσκεται το Κρυφό Σχολείο ως ιστορικό γεγονός, για να μπορέσουν τα παιδιά μας να προσεγγίσουν τη ζωγραφική του Νικολάου Γύζη ή την ποίηση του Ιωάννη Πολέμη; Ή μήπως οι δωδεκαθεϊστές πρέπει να κατηχούν στα σχολεία την ελληνική μυθολογία, ως δόγμα πίστεως, για να μην υπάρχει ο κίνδυνος «αρχαιοελληνικού αναλφαβητισμού»;

Αυτά είναι τα πρώτα ερωτήματα που γεννώνται από το άρθρο του καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης Πασχάλη Κιτρομηλίδη («Ο κίνδυνος του θρησκευτικού αναλφαβητισμού», Το Βήμα 18.10.2015) βασικό επιχείρημα του οποίου είναι ότι «τυχόν κατάργηση των Θρησκευτικών συνιστά ένα σοβαρό βήμα για την αποκοπή της παιδείας μας από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Χωρίς γνώση της ιστορίας της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, της Αγίας Γραφής, όλος ο ευρωπαϊκός πολιτισμός του οποίου το υπόστρωμα είναι χριστιανικό καθίσταται ακατανόητος... Ο θρησκευτικός αναλφαβητισμός θα καταστήσει τα παιδιά μας ανίκανα να αντιληφθούν και να εκτιμήσουν τα επιτεύγματα του σημαντικότερου πεδίου στα οποία εκδηλώθηκε η δημιουργικότητα του ευρωπαϊκού κόσμου, του πεδίου της τέχνης». Οπως ακριβώς συμβαίνει με τα παιδιά των Γάλλων, θα συμπληρώναμε εμείς, που επειδή δεν έχουν Θρησκευτικά στο σχολείο, δεν μπορούν να εκτιμήσουν την Πιετά του Μιχαήλ Αγγελου. Αντιθέτως, τα Ελληνόπουλα, μόλις πατήσουν στο Παρίσι το πρώτο που κάνουν είναι να επισκεφθούν το Λούβρο για να θαυμάσουν την «Παναγία των Βράχων».

Αφαιρετικός ρομαντισμός

Ο σεβαστός καθηγητής –με μεγάλο και πολυσχιδές έργο– υποπίπτει στο παράπτωμα του αφαιρετικού ρομαντισμού. Οπως τόσοι και τόσοι, που εξιδανικεύουν μια μίζερη κατάσταση για να την υπερασπιστούν. Θεωρητικώς έχει δίκιο: ο Χριστιανισμός είναι πυλώνας του δυτικού πολιτισμού και οι μαθητές πρέπει να διδάσκονται την ιστορία του, αλλά πρακτικώς το πράγμα δεν δουλεύει έτσι. Δεν έχει δα και μεγάλη σχέση με την κατανόηση του δυτικού πολιτισμού αυτά που διαβάζουμε στο βιβλίο Θρησκευτικών της Γ΄ Δημοτικού: «Στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής θέλησαν να καταστρέψουν τον Ορχομενό Βοιωτίας. Οι κάτοικοι είχαν τρομοκρατηθεί. Η επίθεση έγινε με πολλά τανκς, που όμως δεν κατάφεραν να προχωρήσουν πολύ. Λίγο πριν φτάσουν στον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου σταμάτησαν! Ακινητοποιήθηκαν! Η πόλη σώθηκε κι όλοι ευχαρίστησαν την Παναγία για τη θαυμαστή της βοήθεια» (Παντελής Ζούρας, Δημήτριος Θερμός, Αντώνιος Παναγάκης, Μαίρη Βούκανου, Αγγελική Μαστρομιχαλάκη, «Ο Θεός στη ζωή μας» Θρησκευτικά Γ΄ Δημοτικού, εκδόσεις ΟΕΔΒ).

Το σκεπτικό του μοιάζει περισσότερο με εκείνο των στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ που υπερασπίζονται τον νόμο-πλαίσιο για την παιδεία, ο οποίος –σε έναν ιδανικό κόσμο– θα μπορούσε να μάθει το δημοκρατικό αλφάβητο στους νέους. Υπάρχει καλύτερο εργαστήρι πολιτικής επιστήμης από το να εκλέγουν οι φοιτητές τον πρύτανη, να εκφράζονται δημιουργικά στις συνελεύσεις των ΑΕΙ κ.λπ.; Οχι! Σε έναν «άλλο κόσμο» ηθικό κι αγγελικά πλασμένο, τα πράγματα θα δούλευαν έτσι ιδανικά και τα παιδιά μας δεν θα κινδύνευαν από «δημοκρατικό αναλφαβητισμό». Μόνο που στον υπαρκτό κόσμο τα πανεπιστήμια, διά της συμμετοχής των φοιτητών στις πρυτανικές εκλογές, βρίσκονταν υπό τη διαρκή ομηρία συμμοριών (κομματικών και δήθεν αναρχοαυτόνομων) που τα δυναστεύουν.

Υπάρχει όμως και μια σοβαρή εσωτερική αντίφαση στο ίδιο άρθρο του κ. Κιτρομηλίδη. Ενώ από τη μία ζητάει τη διδαχή των Θρησκευτικών ως εγκυκλοπαιδικού μαθήματος («Η εγκυκλοπαιδική γνωριμία με το φαινόμενο της θρησκείας συνιστά αναγκαίο συντελεστή της αυτογνωσίας όχι μόνο της σημερινής χριστιανικής, αλλά και της μελλοντικής πολυπολιτισμικής Ελλάδας»), από την άλλη θέλει το μάθημα να είναι κατηχητικό: «Η θρησκευτική παιδεία αποτελεί παράγοντα αποφασιστικό για την καλλιέργεια της ηθικής συνείδησης του ανθρώπου. Μέχρι να καταστούμε όλοι καντιανοί φιλόσοφοι με ισχυρή την επίγνωση της αυτονομίας της ηθικής πράξης βάσει της κατηγορικής προσταγής, ας φανούμε πιο ταπεινόφρονες αποδεχόμενοι και το ενδεχόμενο της διαπαιδαγώγησης της κοινωνίας διά της θρησκευτικής ετερόνομης αγωγής».

Να φανούμε πιο ταπεινόφρονες, αλλά το πρόβλημα είναι ότι η «θρησκευτική ετερόνομη αγωγή» δεν είναι ακριβής επιστήμη. Στο πλαίσιο αυτής της ηθικής ετερονομίας, διάφοροι ανατινάζονται σε λεωφορεία και καφετέριες φωνασκώντας «Ο Θεός είναι μεγάλος». Πώς θα ξεχωρίσουμε την αγαθή «καλλιέργεια της ηθικής συνείδησης του ανθρώπου» από τη δολοφονική; Από τη στιγμή που η ηθική ξεφεύγει από τα εγκόσμια, κάθε μουλάς, οποιουδήποτε δόγματος, μπορεί να τη στρεβλώσει μέχρι θανάτου.

Η θρησκευτική ετερόνομη αγωγή δεν είναι καν διαχρονική. Ο ίδιος ο κ. Κιτρομηλίδης αναφέρει στο μνημειώδες έργο του «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» (εκδόσεις ΜΙΕΤ) για τον Αγιοταφίτη αρχιμανδρίτη Αγάπιο Χαπίπη, ο οποίος ανησυχούσε «για τη χαλάρωση των ηθών και τη διαστρέβλωση των ηθικών αξιών [και] τον οδήγησε να καταγγείλει ιδέες όπως η ελευθερία και η ισότητα και να επικρίνει τις αρχές και τις κοινωνικές συνέπειες της Γαλλικής Επανάστασης. Προχώρησε μάλιστα και στην καταγγελία του αυτεπάγγελτου εκείνου επικριτή της θρησκείας και εμπνευστή της επανάστασης, του Βολταίρου, στον οποίο καταλογίζει πρωταρχική ευθύνη για την ηθική παρακμή της κοινωνίας».

«Διδασκαλία Πατρική»

Στα Θρησκευτικά του 18ου αιώνα, και στην «ετερόνομη ηθική αγωγή» δεν εντάσσεται το φυλλάδιο «Διδασκαλία Πατρική», που αποδίδεται στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ανθιμο και τυπώθηκε το 1798 στο εκκλησιαστικό τυπογραφείο στην Κωνσταντινούπολη; Σύμφωνα πάλι με τον καθηγητή Πασχάλη Κιτρομιλίδη, «Η “Διδασκαλία Πατρική” προειδοποιούσε αυστηρά για “τας νεοφανείς ελπίδας της Ελευθερίας”, τις οποίες ο συγγραφέας θεωρούσε ως “νεοφανή και έντεχνον παγίδα”, το τελευταίο τέχνασμα το οποίο “εμεθοδεύθη” “ο πρώτος αποστάτης διάβολος” για να παραπλανήσει τους ευσεβείς. Ως αντίδοτο στην επώδυνη φωνή της ελευθερίας, ο συγγραφέας συμβούλευε υποταγή στην “ισχυράν βασιλείαν των Οθωμανών”, η οποία ήταν το δώρο του Θεού προς τους ορθόδοξους χριστιανούς, σταλμένο για να τους προστατεύει από τις αιρέσεις. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε δημιουργηθεί από τον θεό εκ του μηδενός, σε μια εποχή που η χριστιανική ρωμαϊκή αυτοκρατορία άρχισε να “χωλαίνει εις τα της ορθοδόξου πίστεως φρονήματα [με σκοπό να] είναι εις μεν τους Δυτικούς ωσάν ένας χαλινός, εις δε τους Ανατολικούς ημάς πρόξενος σωτηρίας. Οι πραγματικοί ορθόδοξοι χριστιανοί, κατά συνέπεια, όφειλαν να υποταχθούν με ευγνωμοσύνη στους θεόσταλτους αφέντες τους και να ξεχάσουν κάθε μάταιη συζήτηση για απατηλές ελευθερίες πάνω σ’ αυτή τη γη. Το “νυν θρυλούμενον σύστημα της ελευθερίας”, που είχε εμφανισθεί στις χώρες της Δύσης εκείνη την εποχή, αντέβαινε προς “τα ρητά της θείας Γραφής και των Αγίων Αποστόλων, οπού μας προστάζουν να υποτασσόμεθα εις τας υπερέχουσας αρχάς”. Δεν αντιπροσώπευε παρά αναρχία και “ακαταστασία, οπού το καθ’ αυτό σκοπούμενον ταύτης της ελευθερίας μία μισητή ολιγαρχία και τυραννία, ως εκ της πείρας φαίνεται”» («Νεοελληνικός Διαφωτισμός», εκδόσεις ΜΙΕΤ).

Βεβαίως, τα σημερινά Θρησκευτικά δεν το πάνε τόσο μακριά, αλλά παρ’ όλα αυτά παραμένουν ένας επιβλαβής αναχρονισμός της παιδείας μας. Είναι άλλο η μάθηση της συμβολής του Χριστιανισμού στο δυτικό οικοδόμημα (όπως και τα εμπόδια που κατά καιρούς όρθωσε η ιεραρχία του) και άλλο η κατήχηση ενός δόγματος.