Δ. Νανόπουλος: Μια συζήτηση με έναν από τους πιο σημαντικούς Έλληνες.

"Ο Κλόουν", 14/5/2014

Ο Δημήτρης Νανόπουλος είναι από τους πιο γνωστούς διεθνώς Έλληνες επιστήμονες. Είναι αυτός ο όποιος μαζί με την ομάδα του πήρε τις τελευταίες δεκαετίες δυο βραβεία Αϊνστάιν για τις καλύτερες εργασίες που έχουν γραφτεί πάνω στη θεωρία της σχετικότητας. Είναι ένας άνθρωπος που πέρα από την επιστήμη έχει γνώμη και άποψη για όλα τα μεγάλα θέματα της ελληνικής κοινωνίας.

Ίσως ο Δημήτρης Νανόπουλος να είναι ο τρίτος Νομπελίστας μας. Στο τέλος της συζήτησης ήρθαν στο μυαλό μου όλοι οι καθηγητές της ζωής μου, από το δημοτικό μέχρι και σήμερα.

Τι ύφος και πόση ψεύτικη αξία πουλούσαν αυτοί οι άνθρωποι. Και ύστερα συναντάς έναν τόσο σπουδαίο και απλό συνάμα άνθρωπο και ανακαλύπτεις την τεράστια καρδιά που μπορεί να κουβαλάει μέσα του. Απάντησε με απλότητα ακόμα και στις πιο απίστευτες ερωτήσεις μου. Ήταν τιμή μου.

Ας ξεκινήσουμε από τα παιδικά σας χρόνια. Θέλω να θυμηθείτε πότε ανακαλύψατε για πρώτη φορά την αγάπη σας για την φυσική, τις θετικές επιστήμες γενικότερα;

Η ιστορία ξεκίνα από το γυμνάσιο που μας χώριζαν οι καθηγητές σε κλασικές και θετικές σπουδές. Είχα διαλέξει αρχικά τις κλασικές σπουδές. Δεν ήμουν και καλός μαθητής, μάλλον μέτριος ήμουν.

Ύστερα όμως συνέβη κάτι παράξενο στη ζωή μου. Ο πατέρας μου στην 4η γυμνάσιου μου έφερε ένα καταπληκτικό εξωσχολικό βιβλίο φυσικής.

Όταν το έπιασα στα χέρια μου μαγεύτηκα, τρελάθηκα. Και το παράξενο είναι, πως πραγματικά μου ήρθε και το πήρα στα χέρια μου γιατί τότε δεν ήμουν αυτό που μπορεί να φαντάζονται.

Δεν ήμουν το κάλο παιδί με τα γυαλιά μυωπίας, που τριγυρνούσε γύρω από τη μάνα του και τα βιβλία του. Καμιά σχέση, εγώ το μυαλό μου τότε μέχρι και την 3η  γυμνάσιου το είχα στα γήπεδα και στις αλάνες.

Εκεί λοιπόν που ξεφύλλιζα το βιβλίο άρχισα να το διαβάζω μετά μανίας, όπως όταν διαβάζει κάποιος πρώτη φορά στη ζωή του ένα μυθιστόρημα. Δεν το άφηνα από τα χέρια μου, έλεγα συνέχεια «τι γίνεται, τι λέει εδώ πέρα;» αυτό το βιβλίο ήταν που μου έδωσε την πρώτη μεγάλη ώθηση.

Στην 4η Γυμνασίου άρχισα να λύνω συνέχεια ασκήσεις φυσικής από μόνος μου.

Είχε αποκτήσει μεγάλο ενδιαφέρον στη ζωή μου αυτή η επιστήμη. Θυμάμαι ότι από τότε, από την εποχή του Γιώργου Παπανδρέου, αρκετά παιδιά παγαίνανε φροντιστήριο για να λύσουν αυτές τις ασκήσεις και εγώ καθόμουν και τις έλυνα μόνος μου.

Με  σηκώνει κάποια στιγμή ο καθηγητής να πω το μάθημα,  λύνω τις ασκήσεις και με ρωτάει Νανόπουλε μόνος σου τις έλυσες;

Είχε το βλέμμα τις δυσπιστίας, δεν μπορούσε να το πιστέψει, φανταζόταν και εκείνος πως το πιθανότερο ήταν να πηγαίνω φροντιστήριο όπως και οι υπόλοιποι συμμαθητές μου.

Το φροντιστήριο για μένα τότε ήταν μια πολυτέλεια. Δεν είχαμε πολλά χρήματα για να κάνουμε τέτοιες κινήσεις. Μια φυσιολογική μικροαστική οικογένεια ήμασταν.

Μετά προς το τέλος του γυμνάσιου, άλλαξα σχολείο και γνώρισα ένα φοβερό καθηγητή φυσικής  τον Τσιγκούνη, που με βοήθησε πάρα πολύ.

Από εκεί και πέρα τα πράγματα πήραν το δρόμο τους.

Αλλά είχα τρέλα. Είχα τρέλα με τη μπάλα και με τη φυσική.

Τις σπουδές στο εξωτερικό είχατε προαποφασίσει ότι θα τις κάνετε πριν από την επιτυχία σας στο φυσικό του Καποδιστριακού η έπειτα;

Κοίτα, δεν είχα προαποφασίσει τίποτα. Ήθελα να περάσω στο φυσικό τμήμα και πέρασα. Τελείωσα πολύ γρήγορα τη σχολή μου, γιατί επιτέλους έκανα αυτό που μου άρεσε πολύ.

Όταν τέλειωσα όμως αποφάσισα ότι ήθελα να συνεχίσω τις σπουδές και κατάφερα με πολύ κόπο να πάρω υποτροφία για το πανεπιστήμιο του Σάσεξ στην Αγγλία. Είναι κάτι που δεν έχω ξαναπεί αλλά θυμάμαι ότι η οικογένεια μου, αν δεν κατάφερνα να πάρω την υποτροφία από μόνος μου δεν θα μπορούσε να μου παρέχει τη δυνατότητα σπουδών στο εξωτερικό.

Δεν είχαμε όπως σου είπα και προηγουμένως τόσα χρήματα. Ο πατέρας μου δούλευε στον Ευαγγελισμό και η μητέρα μου ήταν μια απλή νοικοκυρά. Θυμάμαι που λες, ότι είχα μαζέψει λίγα χρήματα και όταν έμαθα ότι πήρα την υποτροφία  πήγα με το τρένο από την Αθήνα στο Μόναχο και από το Μόναχο στο Λονδίνο ένα ατέλειωτο ταξίδι.

Ε εκεί μόλις πήγα έπεσα με τα μούτρα στη δουλειά. Είχα αποφασίσει ότι θέλω να κάνω πράγματα ουσιαστικά στη ζωή μου και χωρίς δουλειά πράγματα από μόνα τους δεν γίνονται. Όταν πήγα στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ, τους ζήτησα να πάρω όλα τα μαθήματα που χρειαζόμουν αμέσως.

Πήρα τα μαθήματα που χρειαζόμουν για να πάρω το χαρτί αλλά και άλλα μαθήματα από άλλους κλάδους, τέτοιο «κάψιμο» είχα που λέτε και εσείς οι νεότεροι. Λοιπόν πήγα Σεπτέμβριο και μέχρι το Μάιο, σε πληροφορώ τα είχα τελειώσει όλα.

Στο CERN πώς καταφέρατε και πήγατε; Ισχύει ότι είστε μέχρι σήμερα ο νεότερος ερευνητής που έχει περάσει ποτέ;

Τελειώνοντας από το Σάσεξ και με την παρότρυνση του υπεύθυνου των σπουδών μου τότε, αλλά και με την τρέλα τη δική μου για γνώση, πάω στο CERN για πρώτη φορά σαν επισκέπτης.

Μετά κάνουν γράμμα στην Ελλάδα επί χούντας από το CERN και τους λένε, «θέλετε η Ελλάδα να βάλετε το Νανόπουλο, σαν εκπρόσωπο της Ελλάδας στο CERN;». Ε, από εκεί πηγαίνω για ένα διάστημα στην Γαλλία, έπειτα στο Χάρβαρντ και μετά με παίρνουν πίσω στο κέντρο πυρηνικών ερευνών Ευρώπης στη Γενεύη.

Καταφέρατε μέσα σε πολύ μικρό διάστημα να πετύχετε όλα αυτά, πόσο κουραστικό ήταν αυτό;

Αρκετά κουραστικό άλλα θέλω να πω κάτι στους νέους εδώ. Τώρα είναι πολύ ωραία να κάθεσαι και να αφηγείσαι τη ζωή σου αλλά όταν το κάνεις, πονάς πολύ, γιατί παίρνεις ρίσκα.

Αυτό που θέλω λοιπόν να πω στους νέους είναι ότι η ζωή είναι γεμάτη ρίσκα που πρέπει να πάρεις. Πάνε μπροστά μόνο αυτοί που ρισκάρουν. Δεν μπορείς να πας μπροστά στη ζωή σου αν δεν πάρεις κάποιο ρίσκο.

Έχεις αποφασίσει ότι θέλεις να γίνεις παραδείγματος χάριν επιστήμονας, θα πεις ότι θέλω να ασχοληθώ τώρα μόνο με αυτό το πράγμα, να γίνω τόσο καλός που να τους τραβήξω όλους πάνω μου, όπως έκανε ο Πικάσο. Η ζωή χωρίς το ρίσκο είναι μια ζωή βδελυρή, ανούσια, ξηρή, που θα περάσει έτσι.

Ίσως να μην παίρνουν κάποιο ρίσκο εξαιτίας του φόβου της αποτυχίας.

Ναι. Ίσως να έχεις δίκιο, αλλά θα σου πω ένα παράδειγμα που θυμάμαι γιατί αυτό καταλαβαίνουν πολύ καλά οι νέοι.

Στην δική μου εποχή οι σχέσεις με τα κορίτσια δεν ήταν ευκολότερη απ΄ ότι είναι σήμερα. Το θέμα όμως δεν είναι αυτό. Το θέμα είναι ότι και τότε τα αγόρια δεν τολμούσαν να κάνουν προσβάσεις σε πολύ όμορφες κοπέλες a priori.

Αν το κάνεις αυτό a priori έχεις χάσει το παιχνίδι από χέρι. Πρέπει να το έχεις, αλλά πρέπει να παίρνεις και το ρίσκο που λέγαμε. Δεν έχεις να χάσεις τίποτα. Δεν μπορείς να κάθεσαι στο σπίτι σου η στον υπολογιστή σου  και να σου έρχονται όλα έτοιμα.

Δεν έρχονται έτοιμα αυτά τα πράγματα, χρειάζεται ρίσκο επαναλαμβανόμενο, συγκροτημένο και με μέτρο.

Πώς αισθανθήκατε όταν σας είπαν ότι ήσασταν υποψήφιος για το Νομπέλ Φυσικής;

Θυμάμαι ότι πήγαινα τη μέρα εκείνη που το έμαθα στο Πανεπιστήμιο -που εργαζόμουν- και μάλιστα αρκετά αργοπορημένος, έρχεται τότε ο Πρύτανης να μου πει ότι εγώ και η ομάδα μου ήμασταν υποψήφιοι για το Νόμπελ.

Εγώ τα έχασα. Ήταν κάτι που ειλικρινά δεν μου είχε περάσει μέχρι τότε από το μυαλό, γιατί ήμουν και αρκετά νέος.

Λοιπόν, όταν ύστερα έφυγα από το πανεπιστήμιο, στο δρόμο που ήμουν άρχισα να αναρωτιέμαι αν τα είχα χάσει. Μιλούσα μόνος μου στο δρόμο και έλεγα στον εαυτό μου «βρε μπας και έχω τίποτα παραισθήσεις;».

Δεν μπορούσα να το πιστέψω, ήταν κάτι το ασύλληπτο. Ήταν μεγάλη τιμή αυτό για μένα αλλά και για τους ίδιους τους Αμερικανούς που με πρότειναν, γιατί οι Αμερικανοί δεν είναι κουτοί να κρύβουν τους επιστήμονες που κάνουν δουλειά, δεν είναι κομπλεξικοί άνθρωποι.

Τι συνέβη πραγματικά το 1997-8 όταν σας απέκλεισε το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως υποψήφιο καθηγητή;

Αυτό είναι μια τραγική ιστορία. Κάποια στιγμή που βρισκόμουν στην Γενεύη με παίρνει κάποιος και μου ανακοινώνει ότι κάποιοι καθηγητές ζητάνε την μετάκληση μου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εγώ δεν είχα κάποιο πρόβλημα τους είπα «προχωρήστε το, και βλέπουμε».

Τι συνέβη τώρα, ένα-δυο βράδια πριν παρθεί η απόφαση, μου τηλεφωνεί κάποιος «φίλος» και μου λέει με ένα απίστευτο ύφος ότι θα πρέπει να αποσύρω την μετάκληση μου αλλά με δική μου απόφαση αν γίνεται. Εγώ τα έχασα, όταν λεμέ τα έχασα, έμεινα εμβρόντητος.

Θυμάμαι πως έτρωγα εκείνη τη στιγμή και του λέω «Τι θες να πεις, δεν καταλαβαίνω» και μου λέει «να μωρέ υπάρχουν κάποια θέματα και καλό θα ήταν να αποσύρεις την μετάκληση» εγώ εκείνη τη στιγμή τρελαμένος όπως ήμουν τους λέω «δεν πρόκειται να αποσύρω τίποτα».

Αυτοί τότε τα χάσανε, γιατί δεν το περίμεναν. Γίνεται λοιπόν η ψηφοφορία και βγαίνει 4 υπέρ και 6 κατά.

Την επομένη, επειδή ήμουν γνωστός στην Ελλάδα και ήδη εκλεγμένο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, έγινε όλο αυτό πρώτο θέμα. Σε σημείο που πραγματικά ντρεπόμουν να βγω από το σπίτι μου. Δεν θυμάμαι σου μιλάω ειλικρινά στη ζωή μου, να έχει γίνει αλλού τέτοιο πράγμα σε πανεπιστημιακό θέμα.

Σας στενοχώρησε αυτή η συμπεριφορά; Καταφέρατε να μάθετε το λόγο που σας φέρθηκαν έτσι;

Μάλλον πίκρα ένιωσα περισσότερο. Πίκρα και ντροπή γιατί το θέμα είχε πάρει εκτάσεις, και άνθρωποι σοβαροί μου τηλεφωνούσαν και μου έλεγαν «μα τι πράγματα είναι αυτά που κάνει η χώρα σας;».

Πιστεύω ότι όλο αυτό έγινε από φθόνο και μίσος προς έμενα. Φάνηκε όμως πως ήταν ανόητοι τελικά, γιατί  στο τέλος αυτά που μένουν είναι τα βιογραφικά. Τώρα πια σε αυτούς που με ρωτάνε για αυτό το θέμα τους απαντώ ότι «Τρέξτε να δείτε τα βιογραφικά τους και θα καταλάβετε γιατί συνέβη αυτό που συνέβη».

Δεν υπήρχε αξιολόγηση στην Ελλάδα τότε.

Ξοδεύονται στην Ελλάδα χρήματα για τις έρευνες;

Από το ’90 μέχρι σήμερα έχουν γίνει πολλά θετικά βήματα, θα μπορούσαν βέβαια να έχουν γίνει πολλά περισσότερα αλλά νομίζω ότι εν μέσω της κρίσης είναι αρκετά.

Η επιστήμη και η τεχνολογία έχουν εξελιχθεί πάρα πολύ και αυτό κάνει τη δουλειά πιο εύκολη. Να σου πω ένα παράδειγμα, πες ότι βρίσκομαι αυτή τη στιγμή στην Αμερική, και εσύ θέλεις να με ρωτήσεις κάτι η είμαστε συνεργάτες και πρέπει να επικοινωνήσουμε τώρα. Με το ιντερνετ ή την εφαρμογή Skype η επικοινωνία μας είναι άμεση.

Αυτή είναι μια απίστευτη προώθηση για την επιστήμη που έχει δώσει άλλη δυναμική στα πράγματα. Για την Ελλάδα αυτό παίζει σημαντικό ρόλο, μπορεί να βρεις το δρόμο σου πολύ πιο εύκολα τώρα, βέβαια χρειάζεσαι και τη σωστή καθοδήγηση.

Δηλαδή την εποχή αυτή στην Ελλάδα κάποιος νέος επιστήμονας μπορεί να αναδείξει το έργο του στο εξωτερικό;

Εδώ λέω ένα ναι. Δεν το έχω δει στο βαθμό που θα ήθελα βέβαια, αλλά λέω ναι.

Ξέρεις κάτι όμως, η ζωή δεν είναι μόνο ιντερνετ, είναι και δημιουργία. Η δημιουργία δεν πρόκειται να βγει πατώντας μόνο πλήκτρα.

Η δημιουργία θα βγει από το μυαλό. Ύστερα θα πρέπει να έχεις μια σωστή καθοδήγηση, ένα κίνητρο, έναν μέντορα που θα σου αρέσει και θα λες, «εγώ έτσι θέλω να γίνω».

Στην Αμερική, ποια είναι η νοοτροπία που έχουν για τις έρευνες και την επιστήμη;

Η Αμερική είχε πάντοτε μια ειδική συμπεριφορά απέναντι στην έρευνα. Καταλάβαινε πάντα πως μέσω της έρευνας μπορούν να γίνουν και «θαύματα». Η Αμερική, όσο εξακολουθεί και βάζει χρήματα τόσο πιο πολύ θα βοηθάει τον πλανήτη. Το καλό εκεί είναι ότι χρήματα δεν προσφέρει μόνο το κράτος, αλλά και οι ιδιώτες, οι χορηγοί και οι πλούσιοι της χώρας.

Εν αντίθεση με εδώ πέρα, στην Αμερική, δίνονται πολλά χρήματα στα Πανεπιστήμια, στην έρευνα και ιδίως στις θετικές επιστήμες ούτως ώστε να αναπτύσσονται. Για αυτό και η χώρα πάει μπροστά, γιατί επενδύουν στην επιστήμη.

Πέρα όμως από τα χρήματα υπάρχει και ένας άλλος αέρας, μια άλλη νοοτροπία για αυτά τα πράγματα, υπάρχει  ένα σύστημα γρηγοράδας, ευελιξίας και εξέλιξης, τα οποία με το χέρι στη καρδιά θα ομολογήσω ότι δεν το βλέπω ακόμα στην Ευρώπη.

Ποια είναι η ιστορία με το Μποζόνιο του Higgs; Πώς συμβάλατε εσείς στην ανακάλυψη αυτή;

Αυτή η ιστορία πάει πίσω, γύρω στη δεκαετία του ’70. Ψάχναμε να βρούμε εκείνο το σωματίδιο που θα μπορούσε να δίνει μάζα σε όλα τα σωματίδια της φύσης.

Κάναμε συνέχεια συναντήσεις και συζητήσεις μέχρι να το βρούμε, ως που κάποια στιγμή οδηγώντας στο δρόμο, έπειτα από πολλές και κουραστικές έρευνες, βρήκα αυτό που έλειπε.

Ήταν μπροστά μας και κανείς δεν το πρόσεχε. Πάω κατευθείαν στο γραφείο του Higgs και εκείνος χωρίς να πει πολλά-πολλά από την αγωνία μάλλον στο πρόσωπο μου κατάλαβε ότι είχα βρει αυτό που έλειπε. Το σωματίδιο που ήταν στα «αζήτητα». Έτσι ξεκινήσαμε τις εργασίες και ανακαλύψαμε ότι πρόκειται για ένα σωματίδιο το όποιο  υπάρχει σε όλο το σύμπαν. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας βρίσκουμε ότι υπάρχει ένα πεδίο από το όποιο περνάει ολόκληρο το σύμπαν.

Γιατί λένε ότι αυτό το σωματίδιο αποκλείει την ύπαρξη του Θεού;

Αυτό είναι μια σαχλαμάρα. Θα σου εξηγήσω γιατί το λέω. Εγώ λέω ότι υπάρχει μια άποψη όπως η δική μου, που λέει ότι μπορούμε να ερμηνεύσουμε τον κόσμο από την αρχή μέχρι το τέλος με καθαρά επιστημονική σκέψη, χωρίς να χρειάζεται άλλη βοήθεια.

Τέτοιες κοσμολογικές ανακαλύψεις που γίνονται αν είναι θετικές μας πάνε στο σωστό δρόμο. Από εκεί και πέρα ο καθένας πιστεύω ότι έχει το δικαίωμα να έχει την εσωτερική του ανάγκη.

Αν ο άνθρωπος αισθάνεται ότι έχει ανάγκη να πιστεύει σε αυτό το πράγμα που μπορεί  να λέγεται είτε θεός, είτε Βούδας είτε δέντρο η οτιδήποτε άλλο, είναι καθαρά θέμα δικό του.

Τι πιστεύετε για τον πλανήτη Kepler-186f που μπορεί να είναι ίδιος με τη γη;

Ζούμε σε ένα σύμπαν με 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες και κάθε γαλαξίας αποτελείτε από 100 δισεκατομμύρια αστέρια σαν τον ήλιο. Η πιθανότητα να ανακαλύψεις  ηλιακά συστημένα που μοιάζουν με το δικό μας, τόσο περισσότερο κάνουν τις συμπτώσεις του πλανητικού μας συστήματος να είναι πάρα πολύ νορμάλ πάρα πολύ φυσικές, για εμάς.

Πώς βλέπετε το μέλλον για την Ελλάδα;

Έχω μια συγκρατημένη αισιοδοξία και θέλω να πιστεύω ότι έτσι όπως βλέπω τώρα τα πράγματα, χωρίς να διεκδικώ το ρόλο της Κασσάνδρας, βλέπω ότι τα δύσκολα έχουν περάσει.

Το βλέπε και από τις διαφορετικές ομάδες ανθρώπων που συνομιλώ. Έχει αρχίσει και φεύγει από τα πρόσωπα τους αυτό το μειδίαμα της λύπης και της κατήφειας.

Αυτό μου δίνει κάποια αισιοδοξία ότι η Ελλάδα, έχει σταματήσει να αποτελεί ένα κακό πρωτοσέλιδο διεθνώς. Βλέπε θετικά πράγματα και δεν μιλώ κομματικά. Βλέπω όμως ότι σαν να ξεκολλάμε από το βυθό.

Το μόνο που φοβάμαι είναι οι πολιτικές κρίσεις, μην έχουμε κανένα πισωγύρισμα. Μόνο αυτό.

Θα ασχολιόσασταν ποτέ με την Πολιτική;

Ευθέως όχι. Μου έκαναν τελευταία μια πρόταση αλλά η απάντηση μου είναι αρνητική. Δεν θα ήθελα να ασχοληθώ με την πολιτική.

Ίσως μόνο στην περίπτωση μιας οικουμενικής κυβέρνησης, αν μου ζητούσαν την βοήθειά μου, και μου έλεγαν «θα έρθεις να κάνεις αυτό, αυτό κι αυτό» αλλά να το κάνω, να με αφήσετε να το κάνω όπως πρέπει.

Μόνο έτσι θα ασχολούμουν με την πολιτική, και αυτό γιατί δεν το θεωρώ αυτό το πράγμα προσωπική πολιτική μου θέση.

Πώς έχετε καταφέρει να συνδυάσετε μια τόσο μεγάλη επιστημονική καριέρα με την οικογένεια;

Κατόρθωσα, πιστεύω, να έχω μια φυσιολογική ζωή. Δεν είμαι μονόχνοτος άνθρωπος, ούτε απομονωμένος από τους άλλους, κλεισμένος συνέχεια σε ένα γραφείο δουλεύοντας.

Όλα αυτό το πρότυπο του «τρελού» επιστήμονα που έχει ο κόσμος στο μυαλό του, έχει βγει μονάχα από τις ταινίες. Εμένα μου αρέσει η ζωή, μ’ αρέσει ο κινηματογράφος, μου αρέσει η καλή μουσική, μου αρέσει να απολαμβάνω το ποτό μου, μου αρέσουν τα ταξίδια και τα ρεστοράν.

Εδώ μπαίνει νομίζω και ελληνική κουλτούρα του Έλληνα.

Αυτή η τρέλα να περνάμε πάντα καλά, ακόμα και όταν ζούμε άσχημες καταστάσεις,

Έχετε καταφέρει μέχρι σήμερα να μάθετε τελικά τι είναι η ευτυχία;

Η ζωή διδάσκει ότι όταν μεγαλώνεις καμιά φορά είσαι ευτυχισμένος, επειδή νομίζεις ότι τα ξέρεις όλα σε κάθε δεδομένη στιγμή.

Αυτό είναι ωραίο κατά κάποιο τρόπο, γιατί στο τέλος πεθαίνουμε, κάτι που γνωρίζουμε όλοι.

Αυτό θα μπορούσε να μας δημιουργήσει μια μόνιμη κατάθλιψη.

Είναι αυτό που λέει ο Αλμπερ Καμύ για τον μεγάλο αγώνα του ανθρώπου. Έχει πει «Φαντάζομαι πως ο Σίσυφος ήταν ευτυχισμένος.» 

Financial Times: Το «Σχέδιο Ζ» για την Ελλάδα

in.gr, 15/5/2014

Συνέχεια στο παρασκήνιο της ελληνικής κρίσης δίνουν οι Financial Times, με το δεύτερο μέρος της έρευνας του Πίτερ Σπίγκελ, αποκαλύπτοντας το «Σχέδιο Ζ» για την Ελλάδα, και τις ομάδες των αξιωματούχων που προετοιμάζονταν για την κατάρρευση των ελληνικών τραπεζών και την έξοδο από την ευρωζώνη.

Στα όρια της τραπεζικής κρίσης

Το δημοσίευμα ξεκινά με την εικόνα του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιώργου Προβόπουλου να λαμβάνει σοκαριστικά νέα την Παρασκευή 15 Ιουνίου 2012, δύο 24ωρα πριν από τη δεύτερη εκλογική αναμέτρηση της εποχής εκείνης.

Ο κ. Προβόπουλος και η «ομάδα εκτάκτου ανάγκης» που είχε συστήσει στην ΤτΕ, για να επιβλέπει την κατάσταση των ελληνικών τραπεζών, λαμβάνουν την πληροφορία ότι σε μία ημέρα οι καταθέτες σήκωσαν 3 δισ. ευρώ από τις τράπεζες. 

Με αυτούς τους ρυθμούς, οι τράπεζες θα είχαν ξεμείνει από χαρτονομίσματα σε 1-2 ημέρες και μία «πλήρης κλίμακας» τραπεζική κρίση θα μπορούσε να ξεσπάσει...

Το «Σχέδιο Ζ» για την Ελλάδα

Στο μεταξύ, μία ομάδα περίπου 25 ειδικών της Κομισιόν, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του ΔΝΤ προετοιμάζονταν επί μήνες για το ενδεχόμενο κατάρρευσης των ελληνικών τραπεζών και εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ.

Το «Σχέδιο Ζ» (Plan Z), όπως είναι γνωστό, ήταν -σύμφωνα με το ρεπορτάζ των FT- «ένα λεπτομερές κείμενο για το πώς θα ανοικοδομηθούν οι ελληνικές οικονομικές και χρηματοοικονομικές υποδομές, εάν η χώρα έφευγε από τη ζώνη του ευρώ».

Αξιωματούχοι που δούλεψαν για το σχέδιο, επιμένουν, όπως αναφέρει η εφημερίδα, ότι «δεν ήταν ένας "οδικός χάρτης" για να εκδιωχθεί η Ελλάδα από το ευρώ, αλλά ακριβώς το αντίθετο».

«Φοβόταν ότι μία Grexit θα έσπερνε χάος στις ευρωπαϊκές χρηματαγορές, προκαλώντας bank run και σε άλλες δοκιμαζόμενες οικονομίες της Ευρωζώνης, δημιουργώντας ερωτήματα για το ποια χώρα θα εκδιωχθεί στη συνέχεια».

Οι ίδιοι αξιωματούχοι, σημειώνει η εφημερίδα, πίστευαν από τις αρχές του 2012 ότι θα ήταν ανεύθυνο να μην είναι προετοιμασμένοι για το ενδεχόμενο μίας ελληνικής εξόδου, καθώς δεν ήταν εντελώς απίθανο. 

«Αν είσαι στο διοικητικό συμβούλιο μίας εταιρείας και έχεις μόνο 10% πιθανότητες για ένα τέτοιο γεγονός, προετοιμάζεσαι» σημειώνουν.

Η πιθανότητα επικράτησης του ΣΥΡΙΖΑ

Οι εβδομάδες εκείνες, πριν και μετά τις εκλογές του Ιουνίου, ήταν «οι πιο κρίσιμες από ποτέ» για την ενότητα της Ευρωζώνης. Εντούτοις, εκείνο που προκάλεσε την εντατικοποίηση των εργασιών πάνω στο «Σχέδιο Ζ» ήταν η πιθανότητα επικράτησης του ΣΥΡΙΖΑ στις κάλπες, όπως αναφέρουν οι FT.

«Αυτή ήταν η στιγμή που πράγματι είπαμε: "Πρέπει να τελειώσουμε την εργασία μας"» δήλωσε αξιωματούχος που εργαζόταν στο «Σχέδιο Ζ».

Έτσι, ενώ οι έλληνες πήγαιναν στις κάλπες και οι περισσότεροι ξένοι αξιωματούχοι στο Μεξικό για τη Σύνοδο της G20, «μία μικρή ομάδα υψηλόβαθμων ευρωπαίων αξιωματούχων έμεινε στα γραφεία της, για την περίπτωση που το Σχέδιο Ζ χρειαζόταν να ενεργοποιηθεί».

Επικεφαλής αυτής της ομάδας ήταν ο επίτροπος Όλι Ρεν, ο οποίος ακύρωσε το ταξίδι του στο Μεξικό για αυτόν τον λόγο. Στη Φρανκφούρτη παρέμεινε επίσης ο επικεφαλής της ΕΚΤ Μάριο Ντράγκι, ενώ ο πρόεδρος του Eurogroup Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ ήταν σε ετοιμότητα. 

Τελικώς, ο ΣΥΡΙΖΑ ήρθε δεύτερος και μία δύσκολη συμμαχία μεταξύ των άλλων κομμάτων οικοδομήθηκε. Αξιωματούχοι που επικαλούνται οι FT σημειώνουν πάντως, ότι αυτό το «παρά τρίχα» (near miss) του καλοκαιριού εκείνου βοήθησε να επικεντρωθεί η προσοχή από τη συμμετοχή της Ελλάδας, στην Ευρωζώνη ευρύτερα, έως ότου η Ανγκελα Μέρκελ βάλει ένα τέλος σε αυτή τη συζήτηση.

Ο ρόλος του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, «ο γερμανός υπουργός Οικονομικών, Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, ήταν ο υπέρμαχος του Grexit με τη μεγαλύτερη επιρροή». Ωστόσο, μέχρι τις αρχές του 2012 η συζήτηση παρέμενε σε πολύ μεγάλο βαθμό σε θεωρητικό επίπεδο.

Ο επικεφαλής της ΕΚΤ έως το Νοέμβριο του 2011 Ζαν-Κλοντ Τρισέ, είχε απαγορεύσει τις όποιες δημόσιες συζητήσεις για το ενδεχόμενο αποχώρησης της Ελλάδας από την ευρωζώνη, καθώς υποστήριζε ότι ακόμη και η ένδειξη ότι η ΕΚΤ εξετάζει αυτό το ενδεχόμενο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως «αυτοεκπληρούμενη προφητεία». 

Την ίδια ώρα, μία ομάδα καθοδηγούμενη από τον Μάρκο Μπούτι, επικεφαλής των οικονομικών υπηρεσιών της Κομισιόν, μελετούσε σιωπηρά τις επιπτώσεις μίας εξόδου της Ελλάδας από την ευρωζώνη και κατέληξε στο συμπέρασμα, σύμφωνα με τους FT, ότι θα προκαλούσε πολύ μεγαλύτερο χάος από εκείνη που ανέμεναν η Γερμανία και οι σύμμαχοί της.

Εντούτοις, από το φόβο των διαρροών, δεν είχε προχωρήσει ένα λεπτομερές σχέδιο στην Κομισιόν, αντίθετα από το ΔΝΤ που είχε αρχίσει να εργάζεται σε αυτό. Ακόμη και έτσι, όμως, όταν στις Κάννες τέθηκε δημοσίως το ζήτημα της παραμονής ή μη της Ελλάδας στο ευρώ δεν υπήρχε σχεδιασμός για ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Αφήνοντας τους Έλληνες εκτός

Οι εργασίες σχετικά με το «Σχέδιο Ζ» άρχισαν σοβαρά τον Ιανουάριο του 2012 και σε αυτές ενεπλάκησαν πρωταγωνιστικά ο Γιεργκ Άσμουσεν μέλος του Εκτελεστικού Συμβούλιου της ΕΚΤ, ο Αυστριακός Τόμας Βίζερ, επικεφαλής της «Ομάδας Εργασίας του Ευρώ» (EWG), ο Μάρκο Μπούτι γενικός διευθυντής Οικονομικών της ΕΕ και ο Πόουλ Τόμσεν, ο επικεφαλής του κλιμακίου του ΔΝΤ για την Ελλάδα. 

Όπως αναφέρει το δημοσίευμα έγινε μεγάλή προσπάθεια για να μην υπάρξουν διαρροές, καθώς οποιαδήποτε δημόσια αποκάλυψη θα μπορούσε να είναι αρκετή για να προκαλέσει το είδος του πανικού που θα ενεργοποιούσε το «Σχέδιο Ζ».

Σύμφωνα με έναν συμμετέχοντα στην ομάδα κατάρτισης του «Σχεδίου Ζ» κανένα έγγραφο δεν καταρτίσθηκε ποτέ και κανένα mail δεν αντηλλάγη μεταξύ των συμμετεχόντων σχετικά με το έργο τους. Επίσης, σκόπιμα ελήφθη η απόφαση να μην εμπλακούν οι Έλληνες αξιωματούχοι υπό το φόβο των διαρροών.

Το δημοσίευμα αναφέρει πως δύο εβδομάδες πριν από τις εκλογές του Μαΐου 2012 η καγκελάριος Μέρκελ ζήτησε διαβεβαιώσεις από τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ότι είχε καταρτισθεί ένα προληπτικό σχέδιο στην περίπτωση που η Ελλάδα απέρριπτε τους όρους διάσωσης και ακολουθούσε το Grexit. Ο κ. Μπαρόζο αναγνώρισε την ύπαρξη του σχεδίου και προσφέρθηκε να το δείξει στην κ. Μέρκελ, αλλά εκείνη είπε ότι οι διαβεβαιώσεις του ήταν αρκετές.

Ένα επιχείρημα και ένα σχέδιο

Ο Σπίγκελ συνεχίζει λέγοντας πως «παρά το γεγονός ότι οι FT δεν είχαν πρόσβαση στα έγγραφα του "Σχέδιου Ζ", οι υπάλληλοι που τα είδαν είπαν στην εφημερίδα ότι περιέγραφαν ένα λεπτομερές σενάριο για το πώς θα δημιουργούταν ένα νέο χρηματοπιστωτικό σύστημα από το μηδέν.

Στην Ουάσινγκτον, αξιωματούχοι του ΔΝΤ συνέταξαν ένα πλέγμα δράσεων 20 σελίδων. Με βάση την εμπειρία τους σε τραπεζικές και νομισματικές κρίσεις το λεπτομερές πρόγραμμα του ΔΝΤ περιλάμβανε δραστικά μέτρα όπως το κλείσιμο όλων των ΑΤΜ και την επαναφορά των συνοριακών ελέγχων για την πρόληψη της μαζικής φυγής κεφαλαίων.

Στην ΕΚΤ, αξιωματούχοι μελέτησαν την εμπειρία της Αργεντινής στην έκδοση χρεογράφων αναγνώρισης οφειλής (IOUs) κατά τη διάρκεια του 2001, δεδομένου ότι τα χαρτονομίσματα και κέρματα ευρώ που θα κυκλοφορούσαν στην Ελλάδα δεν θα ήταν πλέον νόμιμο χρήμα. Μεταξύ των επιλογών που εξετάσθηκαν ήταν η έκδοση ελληνικών IOUs που θα άξιζαν περίπου το ήμισυ της αξίας των ευρώ.

Υπάλληλοι της ΕΚΤ εξέτασαν και τον τρόπο που ο αμερικανικός στρατός εισήγαγε νέα δηνάρια στο Ιράκ το 2003, ωστόσο διαπίστωσαν πως η υλικοτεχνική πρόκληση ήταν μεγάλη. Η προσπάθεια των ΗΠΑ πήρε μόνο τρεις μήνες, αλλά στηρίχθηκε από τις μεγαλύτερες ένοπλες δυνάμεις του κόσμου. Αντιθέτως η ικανότητα της Ελλάδας να εκτυπώσει χρήμα από μόνη της ήταν περιορισμένη, καθώς μετά την εισαγωγή του ευρώ, η Αθήνα είχε επί το πλείστον αναλάβει να εκδίδει μόνον χαρτονομίσματα των 10 ευρώ.

Εξίσου περίπλοκα ήταν τα «υδραυλικά» της ελληνικής οικονομίας. Η Ελλάδα, όπως και όλες οι άλλες χώρες της ευρωζώνης, είναι συνδεδεμένη με ένα δίκτυο που ονομάζεται Target 2, ένα γιγαντιαίο σύστημα που διαχειρίζεται η ΕΚΤ και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες και καθιστά δυνατές τις εμπορικές συναλλαγές. Μόλις η Ελλάδα αποσυνδεόταν από το Target 2 δεν θα είχε κανένα τρόπο να εκκαθαρίζει συναλλαγές, κάτι που θα οδηγούσε την οικονομία σε στασιμότητα. Έτσι, το όλο σύστημα θα έπρεπε να ανακατασκευαστεί.

Την ίδια στιγμή σύμφωνα με το δημοσίευμα δόθηκε βάρος στην νομοθεσία της ΕΕ και ειδικά στο πώς θα μπορούσε μια περιχαρακωμένη οικονομία να εξακολουθεί να είναι πλήρες μέλος της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ, η οποία εξορισμού απαιτεί ελεύθερη ροή των αγαθών. Ομοίως εξετάσθηκε το ποιες νομικές αρχές να θέσπιζαν τους ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων, αλλά και ποιοι υπάλληλοι θα εμφανίζονταν στο κοινό για να ανακοινώσουν το νέο καθεστώς στην Ελλάδα.

Το δημοσίευμα αναφέρει πως για πολλούς οι οποίοι εργάστηκαν για το έργο, το «Σχέδιο Ζ» ήθελε να αποδείξει σε εκείνους που υποστήριζαν το Grexit ότι το έργο ήταν «Ηράκλειο», κάτι από το οποίο δεν θα μπορούσαν να υπαναχωρήσουν όταν διαπίστωναν πόσο δύσκολο θα ήταν να γίνει.

Το πολιτικό πλαίσιο της περιόδου

Το δημοσίευμα περιγράφει το πολιτικό πλαίσιο, τονίζοντας πως την ίδια περίοδο που διεξάγονταν οι εκλογές στην Ελλάδα ο Γάλλος Πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί διεκδικούσε να κερδίσει την επανεκλογή του.

Αφού αναφέρει τα αποτελέσματα των εκλογών το δημοσίευμα φιλοξενεί δήλωση βετεράνου πολιτικού του ΠΑΣΟΚ ο οποίος δήλωσε : «Δεν διαβάσαμε σωστά τι συνέβαινε στην ελληνική κοινωνία. Γνωρίζαμε ότι υπήρχε πολλή οργή, αλλά ήμασταν απασχολημένοι με το πρόγραμμα διάσωσης και θέλαμε να κάνουμε μια επιτυχία πιστεύοντας ότι η χώρα πρέπει να αλλάξει. Δεν αντιληφτήκαμε -κανείς δεν το έκανε- πραγματικά την άνοδο της Χρυσής Αυγής, ούτε τη θεαματική άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ, ούτε την κατάρρευσή μας».

Ο Σπίγκελ συνεχίζει λέγοντας πως ένα άτομο που δεν αποτέλεσε έκπληξη ήταν ο Λουκάς Παπαδήμος, ο τεχνοκράτης πρωθυπουργός της Ελλάδας που είχε καταφέρει να κρατήσει τη χώρα ενωμένη κατά τη διάρκεια της εξάμηνης διακυβέρνησης του. Φιλοξενεί δε δηλώσεις του κ. Παπαδήμου ο οποίος αναφέρει ότι παρέμεινε στο γραφείο του το βράδυ των εκλογών προκειμένου να προετοιμαστεί για το σοκ των αγορών.

Σύμφωνα με τον κ. Παπαδήμο, οι ελληνικές αρχές ανησυχούσαν για τον άμεσο απόηχο της ψηφοφορίας και για το ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να ξεφύγουν από τον έλεγχο αν τα ανταγωνιστικά μέρη δεν ήταν σε θέση να σχηματίσουν κυβέρνηση για εβδομάδες. 

Ανησυχούσαν επίσης για το ενδεχόμενο εάν μια νέα κυβέρνηση, υπό την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ ή ακόμη και της Νέας Δημοκρατίας, απέρριπτε τη συμφωνία διάσωσης γεγονός που θα είχε ως αποτέλεσμα οι αρχές της ΕΕ να τραβήξουν την πρίζα. «Ο κίνδυνος ήταν ότι ο το εκλογικό αποτέλεσμα δεν θα επέτρεπε τον σχηματισμό μιας κυβέρνησης υποστηρικτικής στο νέο οικονομικό πρόγραμμα», δήλωσε ο κ. Παπαδήμος.

Καμία επαναδιαπραγμάτευση

Το δημοσίευμα αποκαλύπτει πως σε τηλεδιάσκεψη που είχαν οι επτά Ευρωπαίοι ηγέτες με κατεύθυνση προς τη σύνοδο κορυφής της G20 στο Λος Κάμπος του Μεξικού (Ιούνιο 2012) συμφώνησαν να επιμείνουν σε μια κοινή γραμμή: Θα υπόσχονταν να στηρίξουν την Ελλάδα, αλλά μόνο αν τηρούνταν οι συνθήκες του υφιστάμενου προγράμματος διάσωσης. Δεν θα υπήρχε επαναδιαπραγμάτευση.

Χωρίς χρηματοδότηση από το πρόγραμμα διάσωσης η Αθήνα δεν θα ήταν πλέον σε θέση να πληρώσει τους λογαριασμούς της και υπήρχε μπροστά της η αποπληρωμή χρέους 3,1 δισ. ευρώ στις 20 Αυγούστου, τμήμα του οποίου διακρατούσε η ΕΚΤ.

Η σκληρή χρεοκοπία και το «ατύχημα»

Όπως τονίζουν οι FT, μια σκληρή χρεοκοπία λόγω της παράλειψης πληρωμής οφειλόμενων ομολόγων θεωρούταν τότε ως η πιο πιθανή διαδρομή για το Grexit, δεδομένου ότι, αν δεν υπήρχε κανείς να δανείσει στην Αθήνα, δεν θα ήταν μόνο η κυβέρνηση που θα ξέμεινε από χρήματα. Σχετικά υπενθυμίζει το δημοσίευμα πως εκείνη την εποχή οι ελληνικές τράπεζες στηρίχτηκαν στην επείγουσα ρευστότητα της Τράπεζας της Ελλάδος για να επιβιώσουν, επειδή οι ιδιώτες επενδυτές σταμάτησαν να τις δανείζουν .

Για να πάρουν αυτά τα δάνεια των κεντρικών τραπεζών, οι ελληνικές τράπεζες έπρεπε να προσφέρουν κάποιο είδος εξασφαλίσεων, που για τις τράπεζες στις περισσότερες χώρες στη δίνη της κρίσης, σήμαινε κρατικά ομόλογα. Αλλά αυτά τα κρατικά ομόλογα θα ήταν άνευ αξίας σε ενδεχόμενη σκληρή χρεοκοπία, και έτσι η ρευστότητα της Κεντρικής Τράπεζας θα σταματούσε. 

«Χωρίς τη ρευστότητα έκτακτης ανάγκης οι τράπεζες στην Ελλάδα θα κατέρρεαν και χωρίς τράπεζες δεν θα υπήρχε οικονομία» αναφέρει ο Σπίγκελ.

Ακόμη, οι Financial Times αναφέρονται στις ανησυχίες του κ. Παπαδήμου και Ευρωπαίων αξιωματούχων για το ενδεχόμενο ατύχημα. Δηλαδή ένα Grexit που θα ερχόταν ως αποτέλεσμα κατάρρευσης μίας τράπεζας λόγω της φυγής καταθέσεων, κάτι που ξανά θα οδηγούσε σε σκληρή χρεοκοπία.

Στο σενάριο αυτό οι ελληνικές τράπεζες θα ξέμεναν στην κυριολεξία από ρευστό, και η ΕΚΤ δεν θα ήταν σε θέση να τις χρηματοδοτήσει, επειδή θα ήταν αφερέγγυες. «Οι κανόνες απαγορεύουν ρητά την παροχή ρευστότητας, χωρίς επαρκή ασφάλεια, έτσι αυτό σημαίνει ότι σκοτώνεις μια χώρα μέσα σε λίγες ώρες», δήλωσε ένας υπάλληλος της ΕΚΤ που συμμετείχε στις συζητήσεις.

Αγωνία για τις τράπεζες

Στο ίδιο πλαίσιο ο Σπίγκελ περιγράφει το πώς ο Παπαδήμος σε καθημερινή βάση ενημερωνόταν από την κεντρική τράπεζα της Ελλάδας για τα ποσά που αποσύρονταν από τους καταθέτες. Όταν τα ποσά είχαν αρχίσει να γίνονται μεγάλα, έγραψε μια προειδοποιητική επιστολή στο Πρόεδρο της Δημοκρατίας στην οποία τόνιζε πως εάν ο σχηματισμός κυβέρνησης δεν ήταν δυνατός θα έπρεπε να επανακηρυχτούν άμεσα εκλογές. 

Το δημοσίευμα φιλοξενεί και δηλώσεις του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος ο οποίος περιγράφει το πώς γινόταν σε 24ωρη βάση η προμήθεια των τραπεζών με χρήματα προκειμένου να μην δοθεί η αφορμή ανησυχίας σε περίπτωση που κάποιος καταθέτης δεν μπορούσε να κάνει ανάληψη.

Το δημοσίευμα υπογραμμίζει ακόμη πως εντός της ΕΚΤ υπήρξε ευρεία συναίνεση ότι η απόφαση που θα οδηγούσε στο Grexit δεν θα έπρεπε να ληφθεί από τους κεντρικούς τραπεζίτες, αλλά από τους πολιτικούς. Περιγράφει δε σύσκεψη που έγινε στις 25η Ιουνίου 2012 στις Βρυξέλλες με την συμμετοχή των Μπαρόζο και Βαν Ρομπάι -ο Γιούνκερ μετείχε τηλεφωνικά- όπου ο Ντράγκι ενημέρωσε τους ηγέτες της Ευρωζώνης ότι οι πολιτικοί θα έπρεπε να εγγυηθούν τα δάνεια έκτακτης ανάγκης προς τις εμπορικές τράπεζες πριν η ΕΚΤ τραβούσε την πρίζα. 

Ο Σπίγκελ σημειώνει πως η προειδοποίηση του Ντράγκι δεν ήταν μια ακαδημαϊκή άσκηση.

Καταλήγει δε σημειώνοντας πως μολονότι ο Αντώνης Σαμαράς είχε σχηματίσει ένα κυβερνητικό συνασπισμό την προηγούμενη εβδομάδα, η νέα κυβέρνηση εξακολουθούσε να απαιτεί επαναδιαπραγμάτευση των όρων διάσωσης. Και η Μέρκελ δεν είχε ακόμη αποφασίσει αν η Ελλάδα θα έπρεπε να παραμείνει μέλος της ευρωζώνης.

Μέρκελ: Ο Σαμαράς είναι που με ανησυχεί

Οι Financial Times μεταφέρουν, μεταξύ άλλων, τα όσα συνέβησαν κατά την επίσκεψη του Μανουέλ Μπαρόζο στο Βερολίνο στις αρχές του Ιουνίου του 2012, λίγο πριν από τις εκλογές στην Ελλάδα. Την περίοδο εκείνη η Ανγκελα Μέρκελ συμβουλευόταν κάθε οικονομικό παράγοντα της Ευρώπης.

Ο κ. Μπαρόζο είπε στη γερμανίδα καγκελάριο ότι ένα ενδεχόμενο Grexit θα ήταν καταστροφικό και εν πάσει περιπτώσει ο Αντώνης Σαμαράς πιθανότατα θα κέρδιζε τις εκλογές, για να εισπράξει από την κ. Μέρκελ την απάντηση ότι ο κ. Σαμαράς ήταν εκείνο για το οποίο ανησυχούσε, καθώς η εκστρατεία του συνηγορούσε υπέρ της κατάργησης του προγράμματος.

Παρόμοια συζήτηση είχε λίγες ημέρες αργότερα η Ανγκελα Μέρκελ με τον βρετανό πρωθυπουργό Ντέιβιντ Κάμερον, ο οποίος, αν και λιγότερο αισιόδοξος από τον κ. Μπαρόζο, της συμβούλεψε περίπου τα ίδια πράγματα. Επιπλέον επέστησε την προσοχή της στο ενδεχόμενο μία βίαιης αντίδρασης των αγορών και της φυγής των καταθέσεων, μεταφέροντας την βρετανική εμπειρία με την κατάρρευση της Northern Rock.

Στα δύο η καγκελαρία: Το «άρρωστο πόδι»

Στη γερμανική καγκελαρία, η σύμβουλοι της κ. Μέρκελ είχαν χωριστεί, σύμφωνα με τους Financial Times, σε δύο στρατόπεδα: Στη μια πλευρά βρίσκονταν αυτοί που ανησυχούσαν για τον κίνδυνο του «φαινομένου ντόμινο», το ενδεχόμενο δηλαδή να πυροδοτήσει το Grexit κλιμάκωση της κρίσης σε άλλες προβληματικές χώρες της ευρωζώνης και να υπάρξει φυγή καταθέσεων στην Πορτογαλία, την Ιταλία και την Ισπανία. 

Στην άλλη πλευρά ήταν εκείνοι που υποστήριζαν ότι έπρπε να ακρωτηριαστεί το «άρρωστο πόδι», δηλαδή η Ελλάδα, ώστε να επανέλθει σε υγιή κατάσταση η υπόλοιπη Ευρωζώνη. Επικεφαλής της ομάδας αυτής ήταν ο ομοσπονδιακός υπουργός Οικονομικών Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.

Πέραν των συμβούλων της στην καγκελαρία, η κ. Μέρκελ συνομιλούσε και με τρεις κορυφαίους κεντρικούς τραπεζίτες της Ευρώπης, οι οποίοι όμως της έδιναν αντικρουόμενες συμβουλές: ο Γιέργκ Ασμουσεν, μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής του ΔΣ της ΕΚΤ, ο Γενς Βάιντμαν, πρώην σύμβουλός της και επικεφαλής της Μπούντεσμπανκ στη συνέχεια και ο Φιλιπ Χίλντεμπραντ, πρώην επικεφαλής της Ελβετικής Εθνικής Τράπεζας.

Και οι τρεις συνέκλιναν στην άποψη ότι ήταν παράλογη η όποια πρόβλεψη για το κόστος του Grexit.

Η στροφή του Σαμαρά

Η εφημερίδα κάνει λόγο για στροφή 180 μοιρών του πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά μετά τις εκλογές του Ιουνίου του 2012, κατά την πρώτη επίσκεψη του Μανουέλ Μπαρόζο στην Αθήνα από την αρχή της κρίσης.

Με την Αθήνα να βρίσκεται στριμωγμένη, καθώς καθυστερούσε η εκταμίευση των 34,3 δισ. ευρώ της βοήθειας και τον κ. Σαμαρά να επιμένει σε εκτεταμένη αναθεώρηση του Μνημονίου, ο πρόεδρος της Κομισιόν έφθασε στην Αθήνα και έμεινε στο γραφείο του έλληνα πρωθυπουργού για περίπου δύο ώρες.

Εκεί φέρεται να συμβούλεψε τον κ. Σαμαρά να μην αρχίσει να θέτει νέους όρους, και ότι το πρώτο μήνυμα που έπρεπε να μεταφέρει στη Γερμανία ήταν ότι «θα ανταποκριθούμε στις υποχρεώσεις μας».

Αξιωματούχοι, που ήταν παρόντες στη συνάντηση και τους οποίους επικαλούνται οι Financial Times, μαρτυρούν ότι ο Αντώνης Σαμαράς άρχισε να αλλάζει με χειρόγραφες σημειώσεις το δελτίο Τύπου, που θα διανέμονταν αργότερα, προτού ακόμη ο κ. Μπαρόζο προλάβει να ολοκληρώσει τη «νουθεσία» του. 

Αργότερα θα έλεγε στους δημοσιογράφους ότι η Ελλάδα θα εφαρμόσει όλα τα μέτρα που συμφωνήθηκαν. Η εφημερίδα μεταφέρει σχόλιο ενός υπουργού της προηγούμενης κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, σύμφωνα με τον οποίο «ο Σαμαράς έκανε την πιο εντυπωσιακή αναστροφή».

Newsroom ΔΟΛ

Η καταπολέμηση της εργασίας

του Τάκη Θεοδωροόπουλου, Καθημερινή, 14/5/2014

Αριστερά, η γνήσια Αριστερά, αυτή που πίστευε πως την κανονικότητα στον κόσμο τούτο την περιγράφει ο τρόπος ζωής της Σοβιετικής Ενωσης πολλές φορές αδικείται από την ιστορία της. Το ίδιο παρελθόν που αναγορεύει το ΚΚΕ σε τιμημένο, ηρωικό και εν γένει ιστορικό, το ίδιο του φορτώνει λάθη, ιστορικές αβλεψίες και εγκλήματα τα οποία, όσο κι αν αιτιολογούνται από τον συνεχή πόλεμο με τον καπιταλισμό, δεν δικαιολογούν ορισμένες από τις εμμονές του. Και δεν αναφέρομαι στις πολιτικές εμμονές της εγχώριας εκδοχής της επανάστασης που οδήγησε το τιμημένο να αποκαταστήσει την πολιτική τιμή του Αρη Βελουχιώτη και την πολιτική ορθότητα του Νίκου Ζαχαριάδη για να τους εντάξει στη δική του εθνολαϊκή αντίληψη.

Αναφέρομαι στις διάφορες οικονομικές θεωρίες, στην εμμονή του με το δημόσιο, στην πεισματική του αναφορά σε κάποια εργατική τάξη την οποία το ίδιο προσπαθεί να ανακαλύψει στα μέρη μας και την οποία την αντιμετωπίζει με τους ίδιους όρους που την αντιμετώπιζαν οι προφήτες του παγκόσμιου σοσιαλισμού τον καιρό της βιομηχανικής επανάστασης. Τι κι αν έπεσαν έξω οι Μαρξ και οι Ενγκελς που πίστευαν ακράδαντα πως η ανατροπή θα ξεκινήσει από τη βιομηχανική Αγγλία και πως το φάντασμα που επινόησαν πλανιέται πάνω από την Ευρώπη;

Τι κι αν οι οικονομικές θεωρίες και τα διάφορα πενταετή πτώχευσαν στη χώρα των σοβιέτ που διέθετε πυρηνικές κεφαλές εν αφθονία αλλά δεν έφτιαχνε υποδήματα της προκοπής για τους πολίτες της, όπως λέει ο Καστοριάδης. Λάθη έγιναν, αλλά τα λάθη δεν ακυρώνουν την αλήθεια του δόγματος. Οπως οι χριστιανοί όλα τα δέχονται, αφού όλα είναι από Θεού, έτσι και οι γνήσιοι κομμουνισταί ευαγγελίζονται το ορθόν σε πείσμα της εμπειρίας και της πραγματικότητας που τους το κρύβουν συστηματικά, οι παμπόνηρες.

Οφείλω να ομολογήσω πως, δεδομένων όλων αυτών, το προεκλογικό σποτ του ΚΚΕ ήταν μια ευχάριστη έκπληξη. Αναδεικνύει μια σκέψη όχι απλώς πρωτότυπη, όχι σκέτα πρωτοποριακή, αλλά βαθιά ανατρεπτική, ενώ συγχρόνως στοχεύει στις πλατιές λαϊκές μάζες, σαν την «αγάπη» του κ. Σαμαρά, δείχνοντάς τους τον δρόμο για να ανακουφισθούν από το άχθος που έχει καταδικάσει το ανθρώπινο είδος σε δουλεία, από την εποχή του χάλκινου γένους του Ησιόδου. Υπόσχεται λοιπόν το ΚΚΕ πως θα δίνει επίδομα ανεργίας 650 ευρώ, από την πρώτη ημέρα, σε όλους ανεξαιρέτως, χωρίς όρους και προϋποθέσεις, πλήρη ασφαλιστική κάλυψη, ενώ ο κατώτατος μισθός θα ανέβει στα 750 ευρώ. Είναι λοιπόν σαφές πως, εκτός από ακραίες περιπτώσεις εργασιομανίας ή αρρωστημένης φιλαργυρίας, όλοι θα προτιμήσουν το επίδομα της ανεργίας από τον κατώτατο μισθό. Η εργασία θα καταπολεμηθεί στη ρίζα της και μαζί με την εργασία θα καταπολεμηθεί και η ανεργία, αφού αν δεν υπάρχουν εργαζόμενοι δεν θα υπάρχουν και άνεργοι.

Ετσι θα τελειώνουμε και με μια υπόθεση που μας καταταλαιπωρεί εδώ και πάρα πολλούς αιώνες, την εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο. Ναι, ναι, το άκουσα κι αυτό. Δεν το είπε εκπρόσωπος του ΚΚΕ, το είπε ο κ. Σκουρλέτης, της νοθευμένης Αριστεράς, προχθές στον ΣΚΑΪ. Και μάλιστα είχε πάρει αυτό το υπέροχο ύφος του ομιλητή που ξέρει, και απευθύνεται στους άλλους που δεν ξέρουν, λίγο αυτάρεσκο, ελαφρώς βλακώδες, πάντως κωμικό. Και είπε ο άνθρωπος με όλη του τη σοβαρότητα πως απώτατος στόχος της Αριστεράς είναι η «κατάργηση της εκμετάλλευσης του ανθρώπου από τον άνθρωπο».

Και σκέφτηκα, αν και η ώρα ήταν περασμένη, πως, αν μη τι άλλο, αυτοί οι άνθρωποι μας είναι χρήσιμοι γιατί δεν λησμονούν να μας θυμίσουν για ποιο λόγο δυσκολευόμαστε να πάρουμε στα σοβαρά αυτό που σήμερα εμφανίζεται ως Αριστερά. Κακώς θα μου πείτε. Για σκεφθείτε τι ωραία που θάταν, αν όλοι ζούσαμε με επίδομα ανεργίας και δεν υπήρχε κανείς άνθρωπος για να εκμεταλλευτεί τον άνθρωπο;

Μαθητικό πηλήκιο τέλος!

του Μιχάλη Κατσίγερα, Καθημερινή, 11/5/2014

Ο πρόεδρος της Κυβερνήσεως και υπουργός Παιδείας κ. Γεώργιος Παπανδρέου προέβη εις τας ακολούθους δηλώσεις: «Δευτερεύον βεβαίως, αλλά συμπαθές είναι το θέμα της εξωτερικής εμφανίσεως των μαθητών μας. 

Τα παιδιά των σχολείων, και ιδίως οι έφηβοι των Γυμνασίων και των Λυκείων, πρέπει κάτω από τον γαλανόν ουρανόν και μέσα εις το εύκρατον κλίμα της δημοκρατίας μας να είναι ενδεδυμένα με λιτότητα και χάριν και να μη δίδουν την εντύπωσιν πενθούντων ή δεσμωτών. Η αμφίεσις αντανακλά και εκφράζει τον ψυχικόν κόσμον του ανθρώπου. 

Μαυροφορεμένα κορίτσια και αγόρια, τα οποία κρύπτουν το κουρεμένο κεφάλι των με ένα άχαρον και τσαλακωμένον πηλήκιον, δεν ημπορούν να αισθάνονται ελεύθερα, ούτε να έχουν ευψυχίαν και αισιοδοξίαν. Εδωσα διά τούτο εντολήν προς τας εκπαιδευτικάς αρχάς να ανακοινώσουν εις τα σχολεία ότι από του προσεχούς έτους: α) Οι ποδιές των μαθητριών θα είναι κατασκευασμέναι από ύφασμα κυανούν (όχι πολύ ανοικτόν). 

Θα έχουν δηλαδή το χρώμα του ουρανού μας. β) Καταργείται το πηλήκιον των μαθητών με την κακότεχνον κουκουβάγιαν. Εις ουδεμίαν χώραν του δυτικού κόσμου επιβάλλεται εις τους μαθητάς πηλήκιον και ομοιόμορφος στολή, τούτο είναι έθος των ολοκληρωτικών καθεστώτων. 

Άλλωστε το μέτρον τούτο εφαρμόζεται σήμερον όχι εις την πρωτεύουσαν, αλλά μόνον εις τας επαρχίας, ωσάν να μη έχουν τα ίδια δικαιώματα εις την αμφίεσίν των οι επαρχιώται μαθηταί με τους μαθητάς των Αθηνών. […].»

Μύθοι και υποβάθμιση

του Στέφ. Κασιμάτη, Καθημερινή, 11/5/2014

Ο απλοϊκός και ρηχός εθνικισμός του Ελληνάρα, ο βασιζόμενος σε μια ανεδαφική αντίληψη περί της ιστορικής ανωτερότητάς του, έχει τις ρίζες του στην προβληματική εθνική ιδεολογία μας. Την εκμεταλλεύθηκαν για τους σκοπούς τους τόσο η Αριστερά όσο και η Δεξιά. Από το ΕΑΜ, το ΠΑΣΟΚ, τον Γλέζο και τον ΣΥΡΙΖΑ ώς τη Δεξιά, τη χούντα και τους Ψεκασμένους, όλοι τους έχτισαν επάνω στον μύθο της συνέχειας, με τον οποίο καλύψαμε τα κενά που αποκαλύπτει η μελέτη της ιστορικής πραγματικότητας. Ο μύθος ήταν, βέβαια, απαραίτητος κατά τον 19ο αιώνα, την εποχή της εθνικής ολοκλήρωσης, όταν είχαμε συμπαγείς πληθυσμούς με ελληνική συνείδηση εκτός των ορίων της ελληνικής επικρατείας. Σήμερα, όμως, είναι εμπόδιο για την προσαρμογή μας στη διεθνή πραγματικότητα. Παράγει αγράμματους κομπλεξικούς, που αισθάνονται (και είναι ειλικρινείς, δυστυχώς...) ότι ο κόσμος μας χρωστάει.

Ακόμη και σήμερα, λ.χ., δεν τολμούμε να αγγίξουμε το γεγονός ότι, στρατιωτικά, η επανάσταση του 1821 απέτυχε πλήρως· ότι η ανεξαρτησία μας είναι, στην πραγματικότητα, υποπροϊόν του ανταγωνισμού της αγγλικής και της ρωσικής πολιτικής στο Ανατολικό Ζήτημα. Θυμίζω εδώ (και χρησιμοποιώ το ρήμα με σκοπίμως ειρωνική διάθεση...) ότι Αγγλοι και Γάλλοι έστειλαν τους στόλους τους στο Ναυαρίνο, όταν πληροφορήθηκαν «εξωδίκως» ότι, στην περίπτωση εξανδραποδισμού του πληθυσμού της Πελοποννήσου από τον Ιμπραήμ, η Ρωσία θα επενέβαινε. Οσο για την ανεξαρτησία, αυτή μας την προσέφεραν οι Αγγλοι για να μην γίνει η Ελλάδα ζώνη επιρροής των Ρώσων, όταν οι τελευταίοι έφθασαν με τον στρατό τους ώς την Αδριανούπολη προκειμένου να επιβάλουν την αναγνώριση της ελληνικής αυτονομίας εντός των ορίων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Το χειρότερο που έκανε η προσκόλληση στον μύθο της συνέχειας είναι ότι μας έδωσε μια αβάσιμη υπερηφάνεια, ενώ μας στέρησε μια υπερηφάνεια που πράγματι αξίζουμε και η οποία θα έπρεπε να βασίζεται στη συνέχεια της γλώσσας μας: της γλώσσας στην οποία έχουν διατυπωθεί τα θεμελιώδη κείμενα του Δυτικού Πολιτισμού. Προτιμήσαμε την ευκολία του μύθου και γυρίσαμε την πλάτη στη δύναμη της πραγματικότητας, στη δύναμη μιας γλώσσας που δημιούργησε ένα έθνος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της στάσης μας, είναι η θέση που έχουμε διεθνώς στον τομέα των κλασικών σπουδών, ενώ την ίδια ώρα οι γελοίες προτομές των τραγικών που φιλοτεχνήθηκαν «επί δημαρχίας Δ. Λ. Αβραμοπούλου» (βεβαίως!) στέκονται σήμερα στην είσοδο του Εθνικού Κήπου.

Αν στ’ αλήθεια είχαμε επίγνωση αυτού που μας έκανε έθνος και το τιμούσαμε, σήμερα η ελληνική εκπαίδευση δεν θα κατατασσόταν τελευταία στην Ευρώπη των «28», όπου την πρώτη θέση κατέχει η Φινλανδία των πέντε εκατομμυρίων κατοίκων. Θα είχαμε επενδύσει στη δύναμη του πραγματικού, όχι στο φαντασιακό της παρωχημένης εθνικής ιδεολογίας μας. Ισως μάλιστα να μην είχαμε μια Βουλή, όπου εξέχουσα θέση κατέχει ένας «Τραμπάκουλας» από τα Τρίκαλα, ονόματι Ταμήλος, ο οποίος διεκήρυξε από το βήμα της Βουλής μόλις την περασμένη Παρασκευή: «Εχουμε βρει την Ιθάκη και θα διώξουμε την τρόικα, όπως ο Οδυσσέας τους μνηστήρες της Κλεοπάτρας»...