Ο ελέφαντας και το κυρίαρχο παράδειγμα

(του Πασχου Μανδραβελη, Καθημερινή, 20/12/2008)

Ένας αρχαίος ινδικός μύθος θέλει έξι τυφλούς Ινδούς να συντονίζουν τις δυνάμεις τους ώστε να απαντήσουν στο μυστήριο «ελέφαντας». Άκουγαν πολλά περί ελεφάντων και αποφάσισαν από κοινού να διαπιστώσουν ιδίαις αυτών χερσί με τι μοιάζει αυτό το ζώο.

Ο πρώτος πλησίασε τον ελέφαντα από τα πλάγια. Άγγιξε τα τραχιά πλευρά του και αναφώνησε: «Αυτό εδώ το πράγμα είναι κάτι σαν τοίχος». Ο δεύτερος έπιασε τους χαυλιόδοντες. Τους ένιωσε λείους και μυτερούς και έφτασε στο συμπέρασμα πως ο ελέφαντας είναι κάτι σαν το δόρυ. Ο τρίτος πιάστηκε από την εύκαμπτη και διαρκώς κινούμενη προβοσκίδα και κατάλαβε πως «ο ελέφαντας είναι ένα είδος φιδιού». Ο τέταρτος αγκάλιασε ένα πόδι του τεράστιου θηλαστικού και ξεκαθάρισε στους υπόλοιπους πως «ο ελέφαντας είναι κάποιο είδος δένδρου».

Στον πέμπτο έτυχε να αγγίξει το αυτί του ελέφαντα και είπε στους υπόλοιπους: «Μέχρι κι ένας τυφλός θα μπορούσε να καταλάβει ότι ο ελέφαντας είναι ένα είδος βεντάλιας». Ο έκτος χασκογελούσε με τις «ανοησίες» των υπολοίπων και κρατώντας σφιχτά την ουρά του ελέφαντα, τους επέπληξε γιατί δεν καταλάβαιναν πως «ο ελέφαντας είναι κάτι σαν τριχιά».

Κάπως έτσι, αμήχανοι και τυφλοί, προσεγγίζουμε το νεανικό ξέσπασμα της τελευταίας εβδομάδας. Κάποιοι το αποδίδουν στον «τοίχο» της κακής οικονομικής κατάστασης. Κάποιοι στους χαυλιόδοντες της νεανικής παραβατικότητας. Κάποιοι άλλοι στην προβοσκίδα μιας αριστερής λαγνείας για εξεγέρσεις που έχει μπολιάσει ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Και κάποιοι στα χοντρά πόδια της απούσας κυβέρνησης. Όλοι δίκιο έχουν. Είναι όλα αυτά μαζί και πιθανώς κάτι παραπάνω. Η ελληνική κοινωνία δεν έχει το θεωρητικό πλαίσιο, δεν έχει πλέον κυρίαρχη αφήγηση για όσα της συμβαίνουν.

Στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης κυριάρχησε το αριστερό Παράδειγμα εξήγησης του κόσμου. Αυτό υπήρξε επί μακρόν καρποφόρο, με την έννοια ότι ανέλυε επαρκώς την κοινωνική πραγματικότητα. Οταν πλήθυναν οι κατά Τόμας Κουν «ανωμαλίες», το κυρίαρχο Παράδειγμα άρχισε να καταρρέει, αλλά δεν εμφανίστηκε μια επαρκής εναλλακτική αφήγηση. Η ελληνική κοινωνία είναι σε φάση μετάβασης, όπως θα έγραφε ο Τόμας Κουν, σε φάση «κλονισμού της φυσιολογικής δραστηριότητας» αφήγησης του κόσμου. Γι’ αυτό κάθε εξήγηση είναι δεκτή. Αλλά ταυτοχρόνως πρόωρη και μερική...

Κανάλια με τη σέσουλα...

Ο ευρωπαϊκός πύραυλος Ariane 5 εκτοξεύτηκε από το διαστημικό κέντρο του Κουρού (Γαλλική Γκουαγιάνα) σε τροχιά γύρω από τη Γη το βράδυ του Σαββάτου προς την Κυριακή, με δύο τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους στις αποσκευές του. Ο δορυφόρος Hot Bird 9 θα τροφοδοτήσει με σήμα 1.100 τηλεοπτικών καναλιών περίπου 120 εκατομμ. τηλεθεατές στη νότια Ευρώπη, τη βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Ο δεύτερος δορυφόρος, W2M, θα εκπέμπει το πρόγραμμα 400 τηλεοπτικών σταθμών. Όρεξη και χρόνο νάχουμε να κοιτάμε τηλεόραση!

Η Ελλάδα και ο κόσμος...

όπως: Η Κασσάνδρα και ο λύκος

(της ΣΩΤΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ, Athensvoice, 18.12.2008)

Έχουμε δύο επιλογές: είτε θα αδιαφορούμε για τον τρόπο με τον οποίον παρουσιάζεται η Ελλάδα στα διεθνή media (στις σπάνιες περιπτώσεις όπου παρουσιάζεται: συνήθως ο χάρτης της Ευρώπης «κόβεται» στο γεωγραφικό μήκος της Σλοβενίας), είτε θα χρειαστεί να προκαλέσουμε αλυσιδωτά διπλωματικά επεισόδια.

Όχι ότι είμαστε η μοναδική χώρα που παρερμηνεύεται και κακοποιείται· οι προκαταλήψεις είναι πάντα αμφίδρομες και πολλαπλές· εξάλλου, εμείς οι ίδιοι παρερμηνεύουμε και κακοποιούμε τον εαυτό μας. Το άγχος τού να ανήκουμε στην «Ευρώπη» (μορφή «anxiety status»), και την ίδια στιγμή να είμαστε διαφορετικοί και ανώτεροι, πιο ξύπνιοι και πιο μάγκες, αποκαλύπτει τα συμπλέγματά μας και μας γελοιοποιεί.

Έτσι κι αλλιώς, η παρουσίαση και η ανάλυση των πρόσφατων γεγονότων στα διεθνή media (φόνος Αλέξη Γρηγορόπουλου, μαζικές αντιδράσεις, «ταραχές») φανερώνει μεροληπτικές και μειωτικές εικόνες της Ελλάδας για τις οποίες ευθυνόμαστε μόνον εν μέρει. Το υπόλοιπο «μέρος» οφείλεται στην άγνοια και στην ανικανότητα των δημοσιογράφων να προσλάβουν μια κοινωνία που προσομοιάζει στις δυτικές δημοκρατίες, διατηρώντας μια σειρά από εξατομικευμένα χαρακτηριστικά. Τα οποία μπορούν να οριστούν ως «εκκεντρικότητες», ως «ιδιοσυγκρασία» ή ως υποσυνείδητη αντίσταση στην παγκοσμιοποίηση. Εξαρτάται πώς –και αν– το βλέπει κανείς.

Τα διεθνή media επινοούν τη δική τους Ελλάδα με κριτήρια και μέτρο σύγκρισης τη δική τους χώρα: για παράδειγμα, ενώ ο κόσμος καίγεται (κυριολεκτικά), τα αμερικανικά media αναρωτιούνται αν στα ελληνικά πανεπιστήμια υπάρχουν αδελφότητες (fraternities και sororities) και αν οι «αδελφότητες» συμμετέχουν στις διαδηλώσεις. Η ύπαρξη πολιτικών «νεολαιών» τούς φαίνεται ασύλληπτη: δηλαδή τα κόμματα «στρατολογούν» ανηλίκους; Όπως οι κομάντος των Παλαιστινίων; Όπως οι πολεμικές αφρικανικές φυλές; Στα ίδια media, επανέρχεται συχνά ο όρος «αναρχικοί» που, για τους περισσότερους Αμερικανούς, σημαίνει ταραξίες, βάνδαλοι, δημόσιοι κίνδυνοι: «Μα υπάρχουν αναρχικοί σήμερα;» αναρωτιέται το CBS. Και απαντάει: «Υπάρχουν και έχουν έδρα τα Εξάρχεια». Οι Times εκφράζουν το ίδιο ερώτημα, προσθέτοντας ότι «η εποχή του Άμπι Χόφμαν και του Τζέρι Ρούμπιν έχει παρέλθει»: κι εμείς απορούμε· τι σχέση έχουν οι Αμερικανοί yippies με μια εξέγερση της νεολαίας στην Ελλάδα, σαράντα χρόνια αργότερα; Και εν τέλει, εφόσον η Ελλάδα έχει τόσους πολλούς αναρχικούς, γιατί οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Ιράκ; Η Ελλάδα είναι σαφώς πιο επικίνδυνη για την παγκόσμια τάξη.

(click)

Οι περισσότεροι Αμερικανοί πιστεύουν ότι η δική τους εμπειρία αποτελεί το κλειδί για την εξήγηση του κόσμου. Συνεχίζει το κανάλι Fox: «Πρόκειται για μίμηση και αντιγραφή του γαλλικού Μαΐου του '68... Οι νεαροί Έλληνες φοράνε τώρα μπλουτζίν γνωστών σχεδιαστών ...και όλοι θέλουν να αποκτήσουν ipod» (!) Όσο για το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel (που είναι ρυπαροφυλλάδα), γράφει: «Στην Ελλάδα δεν υπάρχει κράτος... δεν υπάρχει Νόμος και Τάξη... ούτε κοινή λογική...», ενώ ο Economist (που δεν θεωρείται «ρυπαροφυλλάδα») θεωρεί «αλλόκοτο και τρομακτικό το θέαμα μιας χώρας με «ταπεινή ευημερία» (sic) – που υποτίθεται ότι έχει ξεπεράσει τη βίαιη ιστορία των πραξικοπημάτων και των κοινωνικών ταραχών»... «Η Ελλάδα» γράφει ο Economist «βρίσκεται σήμερα στη μέγγενη μιας «αστικής εξέγερσης»...

Άραγε τέτοια γεγονότα σηματοδοτούν τη δημοκρατική σταθερότητα ή μήπως η χώρα όπου γεννήθηκε η δημοκρατία έχει κάποιες ιδιαιτερότητες;». Συνοπτική απάντηση: ιδιαιτερότητες υπάρχουν· θα έπρεπε όμως, μετά από είκοσι επτά χρόνια ελληνικής συμμετοχής στην ΕΕ, να τις γνωρίζει ο Economist. Πράγματι, στην Ελλάδα, οι κοινωνικές ανισότητες καλύπτονται από ένα σύστημα άτυπων (ανεπίσημων) σχέσεων: από τον αδιάσειστο θεσμό της οικογένειας, από τις πελατειακές σχέσεις, την παραοικονομία, τον τριτογενή τομέα που απορροφά ανέργους κτλ.

Η «γενιά του καγκουρό», δηλαδή οι σημερινοί νέοι που ζουν προστατευμένοι από την οικογένεια και βολεμένοι στο μάρσιπο, αποτελεί φαινόμενο ολόκληρης της νότιας Ευρώπης και απόρροια της κυβερνητικής πολιτικής· όχι δηλαδή μια ακόμα ελληνική, «εξωτική», ιδιότητα. Επειδή λοιπόν η Ελλάδα αποτελεί μέρος ενός παγκόσμιου συστήματος, θα περίμενε κανείς από τα διεθνή media –τουλάχιστον τα «έγκυρα» όπως ο Economist και ο Monde – να μη μεταφέρουν την εικόνα της Ελλάδας όπως τη φιλοτεχνούν οι εγχώριοι ταξιτζήδες: «Ο Έλληνας θέλει βούρδουλα...» ή «Δεν υπάρχει κράτος!». Αντιθέτως, ο Έλληνας έχει υποφέρει από το «βούρδουλα» και το πρόβλημά του είναι ότι το κράτος έχει διαστάσεις ελέφαντα.

Το ρωσικό πρακτορείο «Νόβοστι», περιγράφει τα γεγονότα μέσα από τα μάτια δύο Ρώσων δημοσιογράφων εναντίον των οποίων επιτέθηκαν νεαροί του «τεχνικού κολεγίου» (εννοεί του Πολυτεχνείου): «Το εκπληκτικό ήταν ότι δεν υπήρχε πουθενά αστυνομία», γράφει ο Ρώσος δημοσιογράφος Βαντίμ Γκλούσκερ. «Την επομένη, όταν πλησιάσαμε με αστυνομική συνοδεία, μάς έριξαν μια πέτρα και ένα αυγό... Ο πρέσβης στην Αθήνα Αντρέι Βντοβίν θα λάβει τα απαραίτητα μέτρα...» Αναρωτιέμαι: Τι είδους «μέτρα»;

Συνήθως τα «μέτρα» συνίστανται σε προειδοποιήσεις προς τους τουρίστες και για υπενθύμιση των πρόσφατων δυστυχημάτων που σχετίζονται με τον τουρισμό: τον ξυλοδαρμό μέχρι θανάτου ενός Αυστραλού στη Μύκονο, τον πνιγμό δύο Γάλλων που επέβαιναν στο Sea Diamond, το θάνατο από ασφυξία δύο μικρών Βρετανών στην Κέρκυρα, το σφαγιασμό ενός νεαρού Βρετανού στο Φαληράκι της Ρόδου και ούτω καθ' εξής. Πάνω απ' όλα είμαστε χώρα διακοπών: η ασφάλεια των ξένων επισκεπτών απασχολεί τον κόσμο περισσότερο από την ευζωία των ιθαγενών. Με λίγα λόγια, τα διεθνή media μάς παροτρύνουν να είμαστε καλοί και ήσυχοι ώστε να μας επισκέπτονται οικογένειες και συνταξιούχοι. Αν μας επισκέπτονται en masse, θα δούμε κι εμείς άσπρη μέρα. Είμαστε ή δεν είμαστε έθνος ξενοδοχοϋπαλλήλων, σερβιτόρων, παρκαδόρων, βαλέδων και μπουζουκο-διασκεδαστών;

Η ειδησεογραφία από την Ελλάδα είναι αναξιόπιστη και χυδαία, επειδή έχει εκχυδαϊστεί ολόκληρη η δημοσιογραφία. Η εικόνα της χώρας ως ακυβέρνητο καράβι που τη γλιτώνει πάντα, ή σχεδόν πάντα, από καθαρή τύχη οφείλεται στην πλειοψηφία των δημοσιογράφων που δεν γνωρίζουν τίποτα από την ιστορία και οι οποίοι ρέπουν στην επανάληψη των γνωστών στερεοτύπων: οι Έλληνες είναι «απείθαρχοι» και έχουν την εξέγερση («μπαϊράκι») για «χούι»· το ελληνικό κράτος διατηρεί τον οθωμανικό του χαρακτήρα, ο ελληνικός εθνικισμός εμπεριέχει τον αυτο-οικτιρμό. Υποπτεύομαι ότι τα διεθνή media αντλούν τις πληροφορίες και τις εκτιμήσεις τους από την ελληνική τηλεόραση: γίνεται ανακύκλωση ιδεολογικών σκουπιδιών· όρνεα μετεωρίζονται πάνω από τους σκουπιδότοπους.

Τα διεθνή media επινοούν τη δική τους Ελλάδα με κριτήρια και μέτρο σύγκρισης τη δική τους χώρα

Τσάμπα προφήτες

...

Οι διαδρομές προς την διασημότητα είναι απρόβλεπτες και περίπλοκες, ιδιαίτερα στον ανεξέλεγκτο κόσμο και χώρο του Internet. Έτσι, ένας blogger από την Νότια Κορέα, ο οποίος γράφει με το ψευδώνυμο Minerva (λατινιστί η θεά Αθηνά), απέκτησε απρόβλεπτη διασημότητα στη χώρα του, επειδή έγραψε τον περασμένο Ιούλιο ότι η αμερικάνικη κρίση στις χρηματοδοτήσεις ακινήτων θα περάσει σύντομα πάνω από τον Ειρηνικό Ωκεανό και θα κτυπήσει τη Νότια Κορέα.

Πράγματι αυτό συνέβη στην Κορέα, όπως συνέβη και σε άλλες χώρες, μόνο που εκεί η κυβέρνηση είναι αναξιόπιστη (κάτι μου θυμίζει αυτό!) και ο κόσμος προτιμάει να πιστεύει τους «προφήτες» του Internet, παρά τον εκεί κυβερνητικό εκπρόσωπο.

Είναι γνωστό ότι οι εποχές ανακατατάξεων και προβλημάτων ήταν πάντα οι καλύτερες για προφήτες κάθε επιπέδου και σκοπιμότητας. Όταν επικρατεί «κατάλληλος καιρός» (χρόνος), όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, ό,τι κι αν πεις, ιδίως αν προβλέψεις τα αυτονόητα με απαισιόδοξη χροιά, κάτι από αυτά θα επιβεβαιωθεί, οπότε μπορείς να μπεις εύκολα στην ομάδα των «σοβαρών αναλυτών» και «μελλοντολόγων» του Internet.

Όμως, η πρόβλεψη ότι σε μια περιοχή με επιδημίες κάποιος ή κάποιοι θα κολλήσουν την επιδημική ασθένεια, δεν προδίδει «κληρονομικό» προφητικό χάρισμα, όπως κανείς δεν γίνεται σοβαρός σεισμολόγος στην Ελλάδα, επειδή προβλέπει ότι το επόμενο τρίμηνο θα γίνει σεισμός 6 R στο «ελληνικό τόξο», γύρω από την Πελοπόννησο.

Απ’ την άλλη μεριά, αν ήταν η χρηματιστηριακή κρίση τόσο εύκολα προβλέψιμη και δεν αποτελούσε μία μόνο από τις πάμπολλες πιθανές εκδοχές, δεν θα είχαν χάσει τόσες τράπεζες και εταιρίες και τόσοι ιδιώτες τις καταθέσεις τους. Ανάλογα συνέβησαν εξάλλου παρ’ ημίν αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες: τον περασμένο Μάρτιο ή Απρίλιο, όταν η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης ανέβαινε καθημερινά, έσπευδαν όλοι οι διαχειριστές σε πολυκατοικίες, κτιριακά συγκροτήματα και μονάδες παραγωγής να γεμίσουν τις δεξαμενές τους, γιατί το φθινόπωρο η τιμή του θα βρισκόταν (σίγουρα!) στα ύψη.

Τον Απρίλιο 2008 η τιμή ήταν στα 77 λεπτά το λίτρο και τώρα τον Δεκέμβριο 2008 έχει πέσει στα 48 λεπτά. Όποιος πήρε τότε πετρέλαιο, κατηγορείται για διασπάθιση χρημάτων. Αν είχε ανέβει εντωμεταξύ η τιμή του, πάνω από εκείνη του Απριλίου και δεν είχε αγοραστεί τον Απρίλιο πετρέλαιο, θα κατηγορούσαν τον διαχειριστή ότι δεν έπραξε το αυτονόητο και τώρα πληρώνουν την αμέλειά του!

Αυτή η αβεβαιότητα δείχνει ότι, το δύσκολο δεν είναι να περιγράψεις όλες ή τις περισσότερες από τις πιθανές μελλοντικές εξελίξεις μιας πολύπλοκης υπόθεσης, αλλά να πεις καθαρά, ποια από αυτές θα υλοποιηθεί, έστω και πιθανολογικά. Μετά τα γεγονότα είναι όλοι σοφοί, αλλά και (συνήθως) χαμένοι! Τσάμπα προφήτες!
.
(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

Ο ζωγράφος Hermann Blaut

(Επιμέλεια: ΦΟΙΒΟΣ ΣΑΚΑΛΗΣ, Athensvoice, 11/12/2008)

Έφτασα στην Ελλάδα στις 24 Ιουλίου του 1965, μόλις είχαν σκοτώσει τον Σωτήρη Πέτρουλα. Σοκαρίστηκα. Είχα πρωτογνωρίσει την Ελλάδα στο σχολείο, ήξερα τον Αριστοτέλη, τους προσωκρατικούς, τον Καζαντζάκη και τη μουσική του Σκαλκώτα απ’ έξω κι ανακατωτά πολύ πριν έρθω. Και στόχος μου από μικρός ήταν να γνωρίσω και τη σύγχρονη Ελλάδα. Πήγα στον Παύλο Μπακογιάννη, που ήταν τότε υπεύθυνος των ελληνόφωνων εκπομπών στη Γερμανία, και τον παρακάλεσα να στείλει το μήνυμα ότι όποιος ήθελε να γνωρίσει τη Γερμανία, και παράλληλα να μιλήσει για την Ελλάδα, το σπίτι μου ήταν ανοιχτό. Δεν ανταποκρίθηκε κανείς.

Ένα χρόνο μετά γνώρισα τη σύζυγό μου Σοφία Τζαμαλούκα, τον «ήλιο» μου. Η γνωριμία μας και ο ερχομός μου στην Ελλάδα ήταν τα δύο σημαντικά γεγονότα στη ζωή μου. Όταν πρωτοήρθα εδώ το ’65, ήταν ακόμα νωπά τα αποτελέσματα του πολέμου και όλων αυτών που έκαναν οι Γερμανοί, για παράδειγμα στα Ανώγια και στη Φτέρη. Έζησα τα ερημωμένα χωριά που αργοπέθαιναν και το μεγάλωμα της Αθήνας. Έτσι έκανα μια ειδική σειρά που ήταν “Κριτική προσέγγιση ενός κόσμου που χάνεται”. Ήταν αφιερωμένη στην παράδοση και στη λαϊκή αρχιτεκτονική. Δεν ήταν μια ρομαντική προσέγγιση, αλλά η αποτύπωση ένας τρόπου ζωής που εξέλειψε.

Η Ελλάδα και οι εμπειρίες από τη μεταπολεμική περίοδο στη Γερμανία έχουν σημαδέψει βαθιά την προσωπικότητα και τη ζωγραφική μου. Ο πόλεμος, η κατοχή των Αμερικανών και η πείνα όταν ήμουν έξι ετών, τα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν. Έχω μια φωτογραφία όπου όλα τα παιδιά της τάξης μου ήταν ξυπόλυτα. Για μένα το πιο σημαντικό από όλα είναι ότι ένα παιδί έξι ετών αναγκάζεται να κλέψει για να ζήσει. Δεν μπορώ ακόμα να φάω βρεγμένο ψωμί, γιατί μου θυμίζει τα αποφάγια που ψάρευαν από τα σκουπίδια των Αμερικανών. Τον πατέρα μου τον έπιασαν οι σύμμαχοι στο Βέλγιο και λόγω του ότι ήταν αξιωματικός τον πήγαν σε στρατόπεδο στο Τέξας. Τον γνώρισα όταν ήμουν εννέα ετών. Φαντάζεστε τι ρόλο παίζουν όλες αυτές οι εμπειρίες για ένα παιδί. Διαμορφώνουν χαρακτήρες. Άλλους τους κάνουν πιο σκληρούς και άλλους πιο συναισθηματικούς. Εγώ νομίζω ότι έγινα αρκετά μαλακός. Έχω μια έντονη στάση ενάντια στον πόλεμο και στη βία. Δεν είναι περίεργο που από το 1965 είμαι μέλος της «Οργάνωσης εναντίον του πολέμου».

Αν πρωτοερχόμουν τώρα στην Αθήνα δεν είμαι σίγουρος αν θα με γοήτευε όπως τότε. Μέσα στα χρόνια άλλαξαν πολλά. Η Βασιλίσσης Σοφίας ήταν γεμάτη νεοκλασικά, στα Πατήσια, που ζούσαμε, οι άνθρωποι είχαν άλλου είδους σχέσεις, υπήρχαν μονοκατοικίες. Οι πολυκατοικίες εξ ορισμού δημιουργούν εχθρότητες, μια που περιορίζουν απελπιστικά το ζωτικό χώρο των ανθρώπων. Σε μια μεγάλη πολυκατοικία μπορεί να ζουν σαράντα οικογένειες. Ένα μικρό χωριό χωρίς πλατείες, δρόμους και κοινόχρηστους χώρους. Και στο εξωτερικό υπάρχει το θέμα του χώρου, αλλά ο Έλληνας έχει άλλο ένα χαρακτηριστικό που δημιουργεί προβλήματα, ότι αισθάνεται πάντοτε και λειτουργεί ως μονάδα. Δεν ομαδοποιείται ποτέ. Γι’ αυτό άλλωστε πιστεύω ότι μόνο στη Γερμανία θα μπορούσε να έχει συντελεστεί αυτό το θαύμα της οικονομίας, εκεί που οι άνθρωποι έχουν μάθει να ακολουθούν εντολές. Το 1973, στην πρώτη πετρελαϊκή κρίση, ο καγκελάριος είπε από την τηλεόραση ότι πρέπει να υπάρξει μείωση της κατανάλωσης του πετρελαίου. Και οι Γερμανοί το έκαναν γιατί το είπε ο αρχηγός, χωρίς να ληφθεί κανένα συγκεκριμένο μέτρο. Λέω συχνά ότι αν ενώναμε τα καλά των Ελλήνων και τα καλά των Γερμανών θα είχαμε μια τέλεια ράτσα. Αλλά δεν ενώνονται…

O μεγαλύτερος κίνδυνος για έναν καλλιτέχνη είναι να επαναλαμβάνει τον εαυτό του. Έχω κάνει δεκαπέντε θεματολογικούς κύκλους. Άρχισα με τον κυβισμό, για να ξαναγυρίσω σ’ αυτόν τριάντα χρόνια μετά. Τον κυβισμό μού τον επέβαλε το τοπίο των ελληνικών νησιών, που είναι γεωμετρικό. Το γερμανικό τοπίο είναι εντελώς διαφορετικό. Την τάξη και την οργάνωση που διαπνέει τη ζωή του ο Γερμανός την επέβαλε και στη φύση. Όταν ταξιδεύεις με το αεροπλάνο πάνω από την Ελλάδα, έχεις την αίσθηση ότι τα πάντα από κάτω είναι σαν ένα άτακτο παιδί να πέταξε και να σκόρπισε τα παιχνίδια του. Στη Γερμανία, πάλι, είναι όλα με το χάρακα βαλμένα.

Από τις πρώτες εκθέσεις που πραγματοποίησα στην Ελλάδα ήταν αυτή στην γκαλερί «Ώρα». Πήγα να δείξω τη δουλειά μου και συμπτωματικά μπήκε μέσα η Ελένη Βακαλό, η οποία είπε αμέσως στον Μπαχαριάν ότι θα έπρεπε να μου οργανώσει μία έκθεση. Ήταν ακόμα η εποχή που για να πάρω άδεια παραμονής στην Ελλάδα έπρεπε να δουλέψω στο Μινιόν, για να φαίνεται ότι έχω μόνιμη δουλειά. «Τι να σε κάνουμε, ρε;» μου είχε πει τότε ο αστυνομικός, «έχουμε εδώ τόσους καλλιτέχνες, όση είναι η άμμος». Παρόλα αυτά θεωρώ ότι την εποχή εκείνη οι σχέσεις των ανθρώπων ήταν καλύτερες. Η οικονομική ανάπτυξη ήρθε πολύ ξαφνικά στην Ελλάδα και άλλαξε τον τρόπο ζωής και τις σχέσεις των ανθρώπων χωρίς να έχουν δημιουργηθεί πρώτα οι απαραίτητες κοινωνικές υποδομές. Με ενθουσιάζει το γεγονός ότι υπάρχει στην Ελλάδα ένα ζωντανό κοινό που παρακολουθεί την τέχνη και τις εκθέσεις. Παρότι δεν υπάρχει η απαραίτητη παιδεία. Η επόμενη έκθεσή μου θα έχει ως θέμα και πάλι το περιβάλλον με τίτλο «O κόσμος που χάθηκε». Θα είναι εικόνες ομορφιάς σε αντιπαράθεση με εικόνες ασχήμιας. Είμαι πολύ απαισιόδοξος για το μέλλον.