Τοιχογραφήματα (Graffities)

... ... ...

Όποιος δεν έχει δει στις πόλεις και τα χωριά της Ελλάδας, της Ευρώπης και όλου του κόσμου τοιχογραφήματα (graffities) και δεν έχει πρόβλημα στα μάτια, να περάσει αύριο με τον κηδεμόνα του για μια συνολική εξέταση της κατάστασής του. Η δημιουργία γιγαντοεικόνων σε τοίχους και πόρτες, σε οχήματα και στο κατάστρωμα δρόμων, σε σχολικές αυλές και σε πεζόδρομους, έχει κυριεύσει σχεδόν όλο τον κόσμο και πολύ συχνά γίνονται συζητήσεις, τί ακριβώς αντιπροσωπεύουν αυτές οι δημιουργίες και οι καλλιτέχνες που τις υλοποιούν. Έχω συμμετάσχει κι εγώ σε πολλές συζητήσεις γι' αυτό το φαινόμενο και έχω ακούσει πάμπολλες, συχνά αντικρουόμενες απόψεις.

Μερικοί λένε ότι τα τοιχογραφήματα είναι τέχνη, «ελεύθερη, δημιουργική έκφραση του ανθρώπου με έργα που διέπονται από αισθητικούς κανόνες», όπως έγραψα έναν ορισμό στο blog της Ροδιάς. Σίγουρα, οι τοιχογράφοι δρουν ελεύθερα και δημιουργικά, ακολουθούν αισθητικούς κανόνες και, επιπλέον, έχουν και 4 μάτια στην πλάτη μήπως εμφανιστεί κανένας αστυφύλακας ή ο νοικοκύρης του σπιτιού, του οποίου ο τοίχος εκείνη τη στιγμή διακοσμείται.

'Αλλοι πάλι λένε ότι οι τοιχογραφούντες είναι άξεστα καλόπαιδα (μεταλλαγή ευγενείας του ω σε α) που δεν σέβονται τίποτα, προκαλούν έξοδα στους ιδιοκτήτες των βαμμένων τοίχων και άμα πέσουν στα χέρια τους $%#@*$*%^&. Διάφοροι κρατικοί Οργανισμοί έχουν υποβάλει μηνύσεις κατά τοιχογράφων δημόσιων χώρων, όπως στα κτήρια και σε βαγόνια του ΟΣΕ και του Ηλεκτρικού. Πολύ πιθανόν να τσατιζόμουν κι εγώ πολύ, αν κάποιος μου έβαφε κακόγουστα την γκαραζόπορτα.

Προσωπικά, εκ φύσεως αμφισβητίας, κλίνω προς την εκδοχή της τέχνης, αν και μερικοί από τους υπαίθριους δημιουργούς απλά θέλουν να βγάλουν το άχτι τους μουτζουρώνοντας. Ας κατατάξουμε τα «έργα» αυτών των τελευταίων στην πρωτόγονη τέχνη! Σκέφτηκα, λοιπόν, κάποια στιγμή να απαθανατίσω όσα τοιχογραφήματα έβλεπα μπροστά μου, μια και πολλά από αυτά εξαφανίζονται σε μικρό χρονικό διάστημα και πιθανόν μελλοντικά να θεωρηθούν σημαντικές δημιουργίες. Κάτι σαν τα έργα του Βαν Γκογκ που αξιολογούνται σήμερα σε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ, αλλά την εποχή που τα έφτιαχνε ο μεγάλος έμεναν στο δωμάτιό του απούλητα και μόνο ο αδελφός του «αγόρασε» ένα από αυτά, από οίκτο σίγουρα για τον παραστρατημένο και ανισόρροπο αδελφό...

Έχω βγάλει πολλές, πάρα πολλές φωτογραφίες από τοιχογραφήματα, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Έχω ακόμα καμιά χιλιάδα και πάνω στο αρχείο μου αλλά, αν παρατεθούν τόσες πολλές φωτογραφίες, χάνεται ο έλεγχος και γι' αυτό δεν ανεβάζω πάνω από τις 150-160 που έχω ανεβάσει τώρα. Αυτή τη στιγμή δύσκολα μπορώ να διακρίνω, ποιες φωτογραφίες βγήκαν στην Ελλάδα και ποιες στο εξωτερικό, κυρίως Γερμανία, Αυστρία και Γαλλία. Μερικές φωτογραφίες έχουν σταλεί από φίλους και, με την πάροδο του χρόνου, δεν θυμάμαι πια, ποιες φωτογραφίες είναι δικές μου και ποιες ξένες. Έτσι κι αλλιώς, δεν διεκδικώ οποιαδήποτε πνευματικά δικαιώματα, αφού αυτά ανήκουν αποκλειστικά στους δημιουργούς των τοιχογραφημάτων.

Με πάτημα στην ακόλουθη εικόνα βλέπετε πολλά από τα τοιχογραφήματα που έχω συλλέξει...
...

(click)

Κι επειδή με έχουν ερωτήσει αρκετές φορές, με ποιο ψευδώνυμο υπογράφω εγώ τα τοιχογραφήματά μου (?!?), απαντάω εκ των προτέρων ότι εγώ μόνο κάτι κάγκελα έχω βάψει στη ζωή μου κι αυτά με μέτρια ποιότητα, άρα δεν θα τολμούσα να ζωγραφίσω πολύχρωμες γιγαντοεικόνες.

Κεραυνός στα κεφάλια μας...

......
Οι εντυπωσιακές εικόνες κεραυνών που ακολουθούν δίνουν μια ιδέα για το δέος που μπορεί να προκαλέσει στον άνθρωπο αυτό το πολύ βίαιο φυσικό φαινόμενο.

Ο κεραυνός θεωρείτο από αρχαιοτάτων χρόνων θεϊκό μήνυμα για τιμωρία ή έπαινο των ανθρώπων. Βέβαια, οι άνθρωποι δεν γνώριζαν στις προεπιστημονικές εποχές ότι κεραυνοί παρατηρούνται και στους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος που δεν κατοικούνται μεν από ανθρώπους, αλλά διαθέτουν ατμόσφαιρα, π.χ. στην Αφροδίτη και τον Κρόνο, όπως έδειξαν οι μετρήσεις των διαστημοπλοίων που πλησίασαν αυτούς τους πλανήτες. Αυτή η γνώση από μόνη της, αν ήταν διαθέσιμη παλαιότερα, θα αποθάρρυνε το συσχετισμό ενός φυσικού φαινομένου με την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Διαπιστώνουμε, με αυτή την ευκαιρία, πώς η επιστημονική γνώση υποκαθιστά και ακυρώνει μεταφυσικές ερμηνείες και αντιλήψεις για συνηθισμένα φυσικά φαινόμενα! Αυτή η διαδικασία ανατροπής κατεστημένων αντιλήψεων με την κατάκτηση επιστημονικών γνώσεων επαναλαμβάνεται διαρκώς από την εποχή της Αναγέννησης μέχρι των ημερών μας.

Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, κατά μία εκδοχή, κατασκεύαζε τους κεραυνούς ο Ήφαιστος στην Αίτνα και τους έριχνε ο Δίας από τον Όλυμπο (Ησιόδου «Θεογονία»). Αρκετά νωρίς άρχισαν όμως οι φιλόσοφοι να ξεφεύγουν από τις θεοκρατικές αντιλήψεις και να συσχετίζουν τον κεραυνό με τη νέφωση. Οι μαθητές του Θαλή, Αναξίμανδρος και Αναξιμένης (6^ος αιώνας π.Χ.) έδωσαν μάλλον την πρώτη φυσική εξήγηση για το φαινόμενο του κεραυνού! Θεωρούσαν ότι αιτία του κεραυνού ήταν ο άνεμος. Η πίεση του αέρα στα σύννεφα οδηγούσε σε τριβές, οι οποίες δημιουργούσαν (χωρίς θεϊκή παρέμβαση) τη λάμψη και τη βροντή. Ο Αναξαγόρας (5^ος αιώνας π.Χ.) έδωσε μία διαφορετική, αλλά επίσης φυσική εξήγηση για τον κεραυνό!

Ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος θεωρούσαν ότι οι κεραυνοί κρύβονται από τη φύση στα σύννεφα και διαφεύγουν προς τη Γη με διάφορες αφορμές. Στην κωμωδία του Αριστοφάνη «Νεφέλες» εξηγεί ο Σωκράτης στο μαθητή του Στρεψιάδη ότι ο κεραυνός αποτελεί «στεγνό αέρα» που είναι συμπιεσμένος στα σύννεφα. Ο μαθητής του Αριστοτέλη, ο επίσης σημαντικός φιλόσοφος Θεόφραστος (3^ος αιώνας π.Χ.) δίνει επτά αίτια για τη βροντή και ανάλογα για την αστραπή.

Στη μυθολογία των σκανδιναβικών λαών ελέγχει ο θεός Donar (=βροντή) τα μετεωρολογικά φαινόμενα, ιδιαίτερα την αστραπή και τη βροντή! Σύμφωνα δε με τη μυθολογία των Κελτών και των Γερμανών οι καταιγίδες, οι βροντές και οι αστραπές προέρχονται από το διαρκή αγώνα του θεού Θωρ κατά των εχθρών του ανθρώπου. Οι πρόδρομοι των Ρωμαίων στην Ιταλία, οι Ετρούσκοι, είχαν μελετήσει λεπτομερώς το θέμα των κεραυνών και είχαν υποδιαιρέσει τον ουρανό σε 16 τομείς. Ανάλογα από ποιον τομέα ερχόταν και σε ποια κατεύθυνση έπεφτε ο κεραυνός, είχε διαφορετική σημασία για την ερμηνεία των μελλοντικών γεγονότων. Η εντύπωση των Ετρούσκων ότι κατά την εξέλιξη των κεραυνών έπεφταν στη Γη ογκώδεις λίθοι, διατηρήθηκε στη λαϊκή πίστη μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα.

Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν τις ελληνικές απόψεις για τα μετεωρολογικά φαινόμενα, προσαρμόζοντας μόνο τα ονόματα των θεών. Τα αντικείμενα που είχαν κτυπηθεί από κεραυνό ανήκαν στην ιδιοκτησία του Jupiter, ενώ όσοι πέθαιναν από κτύπημα κεραυνού θεωρούνταν ευνοημένοι των θεών! Στην αντίληψη των Ίνκας (13^ος-16^ος αιώνας μ.Χ.) η βροντή και η αστραπή ήταν παιδιά του Ήλιου και της Σελήνης και ελέγχονταν από τον παντοδύναμο βασιλιά, ο οποίος ήταν και ο ίδιος θεός.

Με την επιβολή του χριστιανισμού παραμερίζονται οι ελληνικές φυσιοκρατικές ερμηνείες για τον κεραυνό και επανέρχονται οι θεοκρατικές. Σύμφωνα λοιπόν με τη χριστιανική αντίληψη, ο κεραυνός αποτελεί τη φωνή του θεού (Ιωάννης 12,19)! Στην ύστερη Αρχαιότητα και στο Μεσαίωνα οι κεραυνοί έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην επιβεβαίωση ενεργειών αυτοκρατόρων, πατριαρχών και του πάπα, αλλά και στην πρόβλεψη του μέλλοντος. Στην Κων/πολη, όπου εκδηλώνονται συχνά καταιγίδες, καλούσε ο ιδρυτής της, αυτοκράτωρ Κων/νος (Constantinus Flavius Valerius Aurelius, 272-337) τους οιωνοσκόπους να μελετήσουν τα εντόσθια ζώων που θυσιάζονταν επί τούτου, όταν έπεφταν αλλεπάλληλοι κεραυνοί!

Σε Νεαρές του Ιουστινιανού (Justinianus Flavius Petrus Sabbatius, ~482-565) αναφέρεται ότι η ορθότητα του νόμου επικυρώθηκε από το θεό, επειδή κατά την υπογραφή της έπεσαν 1, 2 ή περισσότεροι κεραυνοί. Στα τέλη του 13^ου αιώνα κυκλοφόρησε στο Βυζάντιο ένα αντιδυτικό πόνημα για να αποδείξει τις «αιρετικές» απόψεις των Φράγκων, στο οποίο εξηγείται ότι οι αστραπές και οι βροντές στον ουρανό προκύπτουν από «συγκρούσεις μεταξύ των αγγέλων στο πέταγμά τους» (Κ.Σιμόπουλος: Ξενοκρατία...) Στο μωαμεθανισμό πιστεύεται ότι ο Αλλάχ προκαλεί τριβή στα σύννεφα, από την οποία προκύπτουν τα μετεωρολογικά φαινόμενα και μαζί τους ο κεραυνός (Κοράνι 24, 43).

(click)

Μετά την ανακάλυψη της ηλεκτρικής φύσης του κεραυνού παραμερίστηκαν όλες αυτές οι θεοκρατικές ερμηνείες, αποσιωπήθηκαν ή ξεχάστηκαν τα θρησκευτικά κείμενα που αναφέρονται σε κεραυνούς, διασκεδάστηκαν οι παλαιές αντιλήψεις και τοποθετήθηκε σταδιακά από ένα αλεξικέραυνο σε όλους τους ναούς και όλα τα τεμένη, που είναι κατά κανόνα τα υψηλότερα κτήρια στις μικρές και μεσαίες πόλεις και πλήττονται συχνά από κεραυνούς! Παρ' όλα αυτά, στη λαϊκή γλώσσα έχουν διατηρηθεί αντιλήψεις, ευχές και κατάρες που σχετίζονται με τη θεϊκή ή δαιμονική προέλευση του κεραυνού!

Η εκδήλωση του κεραυνού είναι συνέπεια της δημιουργίας υψηλής διαφοράς δυναμικού μεταξύ του εδάφους και νέφους καταιγίδας που συχνά φτάνει την τιμή μερικών εκατομμυρίων βολτ (MV). Η δημιουργούμενη ένταση του ηλεκτρικού πεδίου ξεπερνά την οριακή τιμή αντοχής του υλικού (εδώ ατμοσφαιρικός αέρας με συγκεκριμένη υγρασία, θερμοκρασία και πίεση) και το μονωτικό αποκτά αγώγιμες διαδρομές. Το ρεύμα που διοχετεύεται για μερικά χιλιοστά ή εκατοστά του δευτερολέπτου μπορεί να φτάσει σε ακραίες περιπτώσεις μέχρι την τιμή των 100 kA. Τα μαγνητικά πεδία που δημιουργούνται ταυτόχρονα είναι πολύ ισχυρά και, λόγω της ραγδαίας χρονικής μεταβολής τους, προκαλούν εξ επαγωγής επίσης πολύ ισχυρές τάσεις σε γειτονικά δίκτυα, συσκευές και μεταλλικές εγκαταστάσεις που βρίσκονται στην ευρύτερη περιοχή, η οποία καλύπτεται από αυτό το μαγνητικό πεδίο. Παράλληλα διατρέχουν την ατμόσφαιρα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, τα οποία διαχέονται σε αρκετά ευρεία περιοχή και προκαλούν ηλεκτρομαγνητικές διαταραχές σε όργανα, συσκευές και μηχανές.

Αν και «πέφτουν» ετησίως στη Γη περί τα 25 εκατομμύρια κεραυνοί και η εξέλιξη κάθε κεραυνού σχετίζεται με ιδιαίτερα υψηλές τιμές των ηλεκτρομαγνητικών μεγεθών, δεν είναι δυνατόν να αξιοποιηθεί αυτό το φυσικό φαινόμενο ενεργειακά επειδή, λόγω του πολύ μικρού χρόνου διάρκειάς του, παρέχεται κατά μέσο όρο ενέργεια που αντιστοιχεί περίπου σε 10 λίτρα πετρελαίου. Το κόστος αναπτύξεως και εγκαταστάσεως μιας μονάδας ενεργειακής αξιοποιήσεως κεραυνών θα ήταν γι' αυτό το λόγο δυσανάλογα υψηλό και δεν πρόκειται να αποσβεσθεί σε ικανό χρονικό διάστημα.

Σημειώνουμε εδώ ότι όλες οι φωτογραφίες που έχουν παρατεθεί στην προηγούμενη διεύθυνση, είναι έργο διαφόρων επαγγελματιών και ερασιτεχνών φωτογράφων και αξιοποιούνται αποκλειστικά για εκπαιδευτική χρήση.

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Βιέννη - Wien - Vienna

......
Αν δεν έχετε πάει ή έχετε καιρό να πάτε στη Βιέννη, ευκαιρία να την «περπατήσετε» μέσα από 240 φωτό που έβγαλα πριν από μερικές μέρες και βρίσκονται σ' αυτή τη διεύθυνση... Έχω άλλες 500, τις οποίες πρέπει πρώτα να επεξεργαστώ και μετά να ανεβάσω, άρα θα αργήσει ολίγον, γιατί ήρθαν και διακοπές... Αν γυρίσω δε από τις διακοπές με άλλες 1500-2000 φωτογραφίες, όπως γίνεται κάθε καλοκαίρι, να δούμε πόσες θα ανεβάσω και πότε...

......

(click)......

Αν ασχολείστε συστηματικά με την ψηφιακή φωτογράφηση, εδώ ένας καλός ελληνικός ιστότοπος για να συλλέξετε πληροφορίες και να ανταλλάξετε απόψεις.

Αρχαιοελληνικά Ομοιότυπα

......
Οι φωτογραφίες που ακολουθούν αναφέρονται σε ανακατασκευές μηχανών της ελληνικής και ελληνιστικής Αρχαιότητας, οι οποίες ανακατασκευές έχουν υλοποιηθεί στη σύγχρονη εποχή και συγκεκριμένα στις δεκαετίες από το 1970 και μετά. Αυτοί οι μηχανισμοί ανα-κατασκευάστηκαν σύμφωνα με περιγραφές σε αρχαία κείμενα ή υποτυπώδη σχέδια, μερικές δε σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα. Οι εικόνες αυτές δίνουν μόνο μια ιδέα για τη μορφή και τον τρόπο λειτουργίας αυτών των μηχανών, αφού λείπει οποιαδήποτε λεπτομερής περιγραφή τους.

(click)

Πολλές από αυτές τις αρχαιοελληνικές μηχανές διατηρήθηκαν και στην επόμενη ιστορική περίοδο (Μεσαίωνας), συχνά με κάποιες βελτιώσεις και τελικά έφτασαν στην Αναγέννηση, οπότε αξιοποιήθηκαν ή βελτιώθηκαν και συμπληρώθηκαν από διάφορους ιδιοφυείς τεχνικούς, σημαντικότερος από τους οποίους ήταν ο Leonardo da Vinci.

Οι φωτογραφίες που ακολουθούν προέρχονται από το σύγγραμμα «Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία», το οποίο αποτελεί κοινή έκδοση του Τεχνικού Μουσείου Θεσ/νίκης, της Εταιρείας Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας και της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας. Το σύγγραμμα αυτό δεν είναι διαθέσιμο στα βιβλιοπωλεία και, μέχρι να επανεκδοθεί, είναι χρήσιμο να προβληθούν εδώ οι φωτογραφίες των ομοιότυπων που περιέχονται σ' αυτό. Η αξιοποίηση σ’ αυτή την παρουσίαση των φωτογραφιών από το συγκεκριμένο βιβλίο γίνεται αποκλειστικά για εκπαιδευτικούς και ενημερωτικούς σκοπούς και δεν υπονοεί ότι αυτές είναι ελεύθερης χρήσης από τρίτους για εμπορικούς ή άλλους σκοπούς. (Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Αστρονομία και αρχαιοπληξία

... ...
Τέθηκε σε κάποιο forum το ερώτημα: «Ήταν οι Έλληνες αυτοί που πρωτοδίδαξαν αστρονομία?» και απάντησε ένας φίλος με πνεύμα αρχαιολαγνείας, όπως το έμαθε στο σχολείο, εύκολα και απλά: «Εαν δεν καμω λαθος, με βαση της γνωσεις μου, νομιζω αλλα και θεωρω πως οι Αρχαιοι Ελληνες, ναι, ηταν οι πρωτοι που διδαξαν την Αστρονομια. Αλλωστε οι πρωτες θεωρησεις των Ιωνων αλλα και του Πυθαγορα, αναφερονταν σε αυτο. Κατα βαση, νομιζω, ακολουθησε ο Αριστοτελης...»

Επειδή αυτή η απάντηση δεν είναι σωστή αλλά, πέρα απ' αυτό, θεωρώ ότι αποτελεί διαστροφή να ανάγονται τα πάντα στους αρχαίους Έλληνες, όταν είναι τα πράγματα αποδεδειγμένα τελείως διαφορετικά, κρίνω σκόπιμο να επαναλάβω εδώ την πλήρη απάντηση που έδωσα εκεί, συμπληρώνοντας και ορισμένα στοιχεία.

«Παίδες, η Αστρονομία αποτελεί μάλλον το αρχαιότερο συγκροτημένο σύνολο γνώσεων, αφού ήδη κατά τη λίθινη εποχή, όπως προκύπτει από ευρήματα, γίνονται παρατηρήσεις για τις θέσεις ουράνιων σωμάτων και αξιοποιείται η περιοδικότητα των κινήσεων για τη δημιουργία ημερολογίων (Αστρονομία), αλλά και για διερεύνηση για τις διαθέσεις των «ουράνιων πνευμάτων» (Αστρολογία). 'Αρα είναι σαφώς προελληνική απασχόληση. Σε όλα τα μυθικά έπη των λαών περιέχονται θεογονικές, κοσμογονικές και ανθρωπογονικές απόψεις (Γκλιγκαμές, Παλαιά Διαθήκη, Κοσμογονίες Ησιόδου, Ορφέα κ.ά.)

Από ευρήματα που αναφέρονται στον αρχαίο ινδικό πολιτισμό φαίνεται ότι γίνονταν αστρονομικές παρατηρήσεις ήδη περί το 4500 π.Χ. Από το 1000 π.Χ. δημιουργείται μία λεπτομερής κοσμολογία με θεϊκές φυσικές δυνάμεις τον Ουρανό, τον Ήλιο, τη Γη, τη Σελήνη, τη Φωτιά και τις 8 κατευθύνσεις του ορίζοντα.

Η πρώτη καταγεγραμμένη στην Ιστορία έκλειψη σελήνης προέρχεται από τον πολιτισμό των Μάγια στην Κεντρική Αμερική και έγινε το έτος 3379 π.Χ. Η παρατήρηση αφεαυτής αποτελεί διεργασία της Αστρονομίας, η αξιοποίηση αυτής της γνώσης για εξευμενισμό των διαθέσεων του Ήλιου που κρύφτηκε κλπ. εντάσσεται στην Αστρολογία. Στην τελετή της «νέας φωτιάς» των Ατζέκων που επαναλαμβάνεται κάθε 52 έτη, αναγνωρίζονται επίσης στοιχεία Αστρολογίας.

Στην αυτοκρατορική Κίνα ασχολούνταν οι αστρονόμοι με το ημερολόγιο. Οι πλανήτες ενδιέφεραν σ' αυτό τον πολιτισμό λιγότερο, αλλά περί το 2000 π.Χ. είχε υιοθετηθεί ένας 19ετής κύκλος με κανόνα δίσεκτων ετών. Έχει καταγραφεί ότι περί το έτος 2100 π.Χ. οι αρμόδιοι αστρονόμοι και μετεωρολόγοι (τότε ήταν αυτά ενιαία) Χσι και Χο αποκεφαλίστηκαν, γιατί δεν είχαν προβλέψει το «μετεωρολογικό» φαινόμενο της έκλειψης που συνέβη εκείνη την εποχή.

Στην κωμόπολη Nebra της σημερινής Σαξωνίας ανακαλύφθηκε το έτος 1999 ο λεγόμενος «δίσκος της Nebra» (βλέπε εδώ), μια αναπαράσταση σε χάλκινο δίσκο με χρυσές επικολλήσεις του ουράνιου θόλου από την εποχή του χαλκού, περί το 1600 π.Χ. Τα υλικά κατασκευής του δίσκου φαίνεται να προέρχονται από τα παράλια του Εύξεινου Πόντου, στην περιοχή της σημερινής Ρουμανίας. Αυτό σημαίνει ότι οι κάτοικοι αυτών των περιοχών της κεντρικής Ευρώπης είχαν ήδη μερικούς αιώνες πριν αρκετές αστρονομικές γνώσεις ώστε να κατασκευάσουν αυτό το δίσκο, ο οποίος, πέρα από τη Σελήνη και τον Ήλιο, περιλαμβάνει διάφορα γνωστά άστρα, το σμήνος των Πλειάδων (Πούλια) κλπ.

Όλα αυτά έχουν συμβεί πριν ή κατά τη μινωική και σίγουρα πριν από τη μυκηναϊκή εποχή, κατά τις οποίες δεν φαίνεται να έγιναν συστηματικά αστρονομικές παρατηρήσεις στον ελλαδικό χώρο - τουλάχιστον δεν έχουν εντοπιστεί σχετικά ευρήματα. Ο Όμηρος και ο Ησίοδος περιγράφουν στα έργα τους αστρονομικά φαινόμενα, δείχνουν όμως να μην υπάρχει ακόμα στην κοινωνία της εποχής η αστρονομική γνώση που ήταν διαθέσιμη ήδη στους Βαβυλώνιους. Για παράδειγμα, θεωρούνταν ο Εωσφόρος και ο Έσπερος (σήμερα Αυγερινός και Αποσπερίτης) διαφορετικά άστρα, ενώ πρόκειται και στις δύο περιπτώσεις για τον πλανήτη Αφροδίτη.

Οι Ίωνες «φυσικοί φιλόσοφοι» στηρίχθηκαν καταρχήν στις αστρονομικές-αστρολογικές γνώσεις των Βαβυλωνίων και τις ανέπτυξαν στη βάση φυσικών φαινομένων, δηλαδή χωρίς την ανάγκη θεϊκών παρεμβάσεων (αστρολογικό μέρος των ουράνιων παρατηρήσεων). Αντίθετα προς αυτές τις απόψεις, οι οποίες γνωρίζουμε σήμερα ότι περιγράφουν σωστά τις σχέσεις στο ηλιακό μας σύστημα, επικράτησαν στον ελληνόφωνο χώρο της εποχής οι απόψεις του Πλάτωνα (428-348 π.Χ.) και του Αριστοτέλη (384-322 π.Χ.), οι οποίοι υποστήριζαν τις βαβυλωνιακές αντιλήψεις για τη θεϊκότητα των ουράνιων σωμάτων. Ο Πλάτωνας απαιτούσε μάλιστα στα γεράματά του να εκτελείται όποιος αμφισβητούσε τη θεϊκή υπόσταση των άστρων (αυτά βέβαια αποσιωπούνται σήμερα στη σχολική εκπαίδευση για να μην «χαλάσει» η εικόνα των σοφών...)

Διάφοροι άλλοι Αστρονόμοι της ελληνικής και ελληνιστικής εποχής είτε διώχθηκαν είτε δεν έγιναν πιστευτοί, διατυπώνοντας απόψεις, π.χ. ότι ο Ήλιος είναι μια διάπυρη μεταλλική μάζα, «μεγαλύτερη από την Πελοπόννησο» (Αναξαγόρας, 500-428 π.Χ.), ότι τα ουράνια σώματα δεν είναι θεϊκές μονάδες με αυτοτελή βούληση (Επίκουρος, 341-270 π.Χ.), ότι στον «ουρανό» επικρατεί το ηλιοκεντρικό σύστημα (Αρίσταρχος, ~325-255 π.Χ., Ερατοσθένης, 284-202 π.Χ.) κ.ά.

Επειδή δε κάποιος άλλος φίλος έγραψε «Έχω διαβάσει οτι ο Πυθαγόρας ανέφερε πως είχαν υπάρξει 10 πλανήτες σε αντίθεση με τους υπόλοιπους λαούς της αρχαιότητας που υποστήριζαν οτι ήταν λιγότεροι. Πρόσφατα σε ξένο τύπο διάβασα επίσης πως μόλις ανακαλύψαμε και δέκατο πλανήτη στο ηλιακό μας σύστημα! Μου κάνει φοβερή εντύπωση πως μπορεί κάποιος αρχαίος να γνώριζε την ύπαρξη αυτού του δέκατου πλανήτη και εμείς μόλις τον ανακαλύψαμε... », θέλω να πω επ' αυτών τα ακόλουθα: Ο πρώτος μη ορατός με γυμνό μάτι πλανήτης, ο Ουρανός (6ος εκτός της Γης), ανακαλύφθηκε από τον W. Herschel (Χέρσελ, 1738-1822) στις αρχές του 19ου αιώνα και προφανώς δεν ήταν δυνατόν να έχουν σχέση οι όποιοι «10 πλανήτες» των Πυθαγορείων (αν υπάρχει πράγματι αυτή η διατύπωση), με τα ουράνια σώματα που ονομάζουμε σήμερα πλανήτες. Τη στιγμή μάλιστα που αμφισβητείται αν ο 9ος, ο Πλούτων (με τον δορυφόρο του Χάροντα), πρέπει να θεωρείται καν πλανήτης^. εκεί γύρω του υπάρχουν πολλά αλητεύοντα σώματα που περιφέρονται επίσης γύρω από τον Ήλιο...

Για παράδειγμα, ανάμεσα στις τροχιές του Άρη και του Δία, απλώνεται μια ζώνη που είναι γεμάτη από χιλιάδες συντρίμμια βράχων, με μέγεθος από μερικά μέτρα μέχρι μερικές δεκάδες χιλιόμετρα. Πρόκειται για τους λεγόμενους αστεροειδείς. Επίσης, ανάμεσα στις τροχιές του Ποσειδώνα και του Πλούτωνα υπάρχει η λεγόμενη ζώνη Kuiper με πάνω από 70.000 φυσικά αντικείμενα, επίσης αστεροειδείς, πολλοί απ' αυτούς με διάμετρο πάνω από 100 km. Για σύγκριση, η διάμετρος του Πλούτωνα είναι 2.300 km και της Γης σχεδόν 13.000 km. Όλοι αυτοί οι αστεροειδείς είναι υπόλοιπα της αστρικής σκόνης που δεν κατάφεραν, λόγω περιορισμένης συνολικής μάζας, να συμπτύξουν έναν ενιαίο πλανήτη!

Αν και στην επιστήμη ακολουθείται η ιστορική συνέχεια, τίθεται συχνά το ερώτημα, από ποια διάμετρο και πάνω μπορεί να θεωρείται ένα περιφερόμενο σώμα πλανήτης? Αν θεωρούνται όλα, τότε οι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος είναι αρκετές δεκάδες χιλιάδες, αν θεωρούνται μόνο τα πολύ μεγάλα σώματα, τότε οι πλανήτες είναι 3-4, αφού ο Ερμής, η Αφρο, η Γη και ο Αρης αποτελούν μικρά μεγέθη μπροστά στο Δία (διάμετρος ~143.000 km), τον Κρόνο και τους επόμενους δύο, Ουρανό και Ποσειδώνα...

Λοιπόν, κάνανε πράματα και θάματα ορισμένοι αρχαίοι Έλληνες, να μην υπερβάλλουμε όμως και χάνουμε το μέτρο λόγω αρχαιοπληξίας!
(Στ. Φραγκόπουλος)
ΥΓ: Ξεκίνησα να γράψω δύο λόγια και κατέληξε σε πραγματεία...
ΥΓ2: Στις 18 Αυγούστου 2006 δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία ένα άρθρο με υπότιτλο «Οι πλανήτες μας θα γίνουν 53;», στο οποίο αναπτύσσεται διεξοδικά μια όμοια προβληματική (20/8/06).
YΓ3: Τελικά αποφασίστηκε να διαγραφεί ο Πλούτων ως πλανήτης και να δημιουργηθεί νέα κατηγορία νανοπλανητών, στην οποία θα ενταχθούν διάφοροι περιφερόμενοι βράχοι (24/8/2006).

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)